Qalamger baǵyn kim ashady?

Talant pa, menedjer me? «Juldyz» jýrnalynyń júz jyldyq derlik tarıhy bar, «Jalynnyń» da janashyrlary jeterlik. «Úrker» bolsa, mańdaıy tasqa tıip, orta jolda qany tamshylap tur (bul jerde shyqqanyna segiz jyl bolǵan balańdyǵyn betke basyp otyrmyn). Áýeli Máskeýdiń «Roman-gazetasyna» eliktep, osy prozalyq basylymdy ómirge ákeldik. Úsh sanynan keıin táı-táı basqan qadamyna kóz salyp qarap, jastardyń ádebı-mádenı, qoǵamı-saıası basylymy etip basqasha baǵyt aldyq. Áıteýir segiz ondyqta qazaqy úıdi qaıta tikken syńaıymyz bar. Áıtse de proza men poezııanyń qamyn oılaǵandar osy qarasha úıge bas suq­paı ketpeıtin sııaqty. Biraq, qazir ádebıetke kim ıe? Qalamger baǵyn kim ashady? Osy jaǵyna kelgende jan-jaǵyma jaltaqtaı qaraımyn. Men talantty izdesem, menedjerler taralym izdeıdi. Talantty tabý – redaktorǵa júktelse, menedjerdiń mindeti kúnnen-kúnge artyp keledi, óıtkeni menedjer-redaktorlardyń yrqyna zaman da kóne qoıatyn emes. Biraq biz ózimizdiń ulttyq qundy­lyq­ty aıtpaı tura almaımyz. Onyń ýaqy­ty keldi. Ol ne? Ol – bizdiń tili­miz. Osy jaǵynan áli de aqsap jatyrmyz. Qazaq qalamgerleri árisi 2000 taralym­men ildáldalap kitap shyǵaryp júr. Jazýshynyń jany – oqyrman, olar da janushyryp shyrqyrap júr. Bizge de ádebıet álemine azdap bolsa da boıusyný kerek emes pe?! Ol – kitap taralymy, ulttyq rýhanııat álemi. Ár nárseniń aqysy bolady, ótken jyly «qalamaqy» degen bir sóz aıtylyp, bıyl úmit úlkeıip kele jatqandaı. Ortalyq Azııada Áýezov pen Aıt­matov bar, biraq birtutas ádebıette basqalar oza shaýyp, ózindigin kórsetedi. Hemın­gýeıdi ábden ejiktep oqydyq. Máskeý Ádebıet ınstıtýtynyń proza semınarynda bárin de búge-shigesine deıin taldap, táptishtedik. Árıne, árkimniń álemdik problemasy ártúrli, biraq kórkemdigi jaǵynan alǵa tartyp, oza shaýyp ketken eshkimdi kórmedik. Gabrıel Markes te, japon Harýkı Mýrakamı de solaı. Bizdiń M.Maǵaýın men Á.Kekilbaıdyń, S.Muratbekov pen D.Isabekovtiń aıtar problemasy da, sheberligi de solardan bir kem emes. Bul jaǵyna kelgende ózimizdiń ózbekten kóp nárse úırensek bolar edi, grýzın men armıannyń da ulttyq aýyzbirshilikte talantqa kórseter taǵylymy zor. Ulttyq agenttik quryp, ozyq dúnıe­ler­di der kezinde aýdaryp, álemdik deńgeıde úlgi tutyp usynyp otyrý – ýaqyt talaby. Ádebıet oqylady, qazir naǵyz ádebı dúnıelerdiń oqylyp, bas­qa jurttarǵa qaraı bet burar óliara kezeńi. Basqaǵa ketip jatqan múm­kin­dikti ózimizge ıkemdesek qoı, shirkin. Tarta almaı turǵan tórt aıaǵyn teń basyp keter edi. Basqaǵa ketip jatqan demeýshilikti qaıran qazaq óziniń tolǵaýy toqsan qyzyl tiline jumsasa, ult kemesi alǵa jyljyp, ádebıettiń túıindi sózi aıtylar edi. Demeýshilik ­–  búgingi kúnge tán qamqorlyq kórinisi. Aqshany bosqa shashpaı, bo­la­shaǵymyzǵa jumsasaq deımiz ǵoı. Qazaqstandaǵy «Bestseler KZ» ádebı agenttiginiń negi­zin qalaýshynyń myna sózi kókeıge qonyp tur: «Jalpy, ulttyń ustyn-bol­my­syn kórsetetin ádebıetimizdi ózge túgil ózimizge nasıhattaý joqtyń qasy jáne avtorlar eńbeginiń baǵalanýy óte tómen. Qalamaqydan kúderlerin úz­gen jazýshylar janaıqaıy óz aldyna bólek áńgime. Qazaq qalamgerleri shyǵar­malarynyń álemge tanystyrylýy jaqsy bolsa, aýdarylǵan shuraı­ly dúnıeler qaıda?». Qaıyqtyń tol­qyn­nan óter kezi keldi. Bári birigip, qaıyq­ty da, kemeni de qol bulǵap qarsy alyp, qoshemettep shyǵaryp salýymyz kerek. Buǵan bizdiń ádebıettiń qaýqary jetedi. Ádebıetti nasıhatttaý – búgingi ózekti másele. Qazir bir úrdis qalyptas­ty. Kógildir ekrandy ashyp qalsań, úsh adamnyń basyn qosqan ánshi – ansambl, oǵan qushyrlana qol soqqan tobyr. О́ner kerek-aq, oý, qara sózdiń kúni ótip barady ǵoı. Kitaphanalarǵa kóp jurt bas suqpaıdy, bizge ózimizde bardy jan-tánimizdi salyp, saqtap qalatyn kún týdy. Qara sózdiń qamyn búgin oılamaǵanda qashan oılaımyz?! «Perevodchıkı – pochtovye provodnıkı prosveshenııa» degen Chehov sózi de ǵasyr jyljyp ótkende oıǵa oralady. О́ıtkeni, bul kúnde aýdarma – atqa jegilgen jolserikter ekendigi ómirdiń de, ádebıettiń de aqıqatyna aınaldy. Jol­dy da, pyraqty da biz oń paıdala­nyp, jol ústinde jónimizdi tapsaq deı­miz. Ol úshin táýelsiz tildiń tizginine ózi­miz ıe bop, bojyny bos jibermeýimiz kerek. Iá, ázirge nesibemizge Nobel buıyr­maı tur. Osy syılyqty Aıtmatov ta ala almaı ómirden ótip ketti. Bir nár­sege tań qalam. Táýelsizdikte tilge qatys­ty sóz kóp. Sońyna jetkizem dep áde­bıet álek, qolyna qalam ustaǵandar qaqtyǵysta. ...Almatydaǵy Abaıdyń alyp tulǵasyn kim ardaqtamaıdy. Abaıdyń alyp tulǵasymen kún saıyn syrlasamyn. Hakimniń aldynda ázirge uıattymyz. Qýandyq Túmenbaı, Halyqaralyq Alash jáne Astana-Báıterek syılyqtarynyń laýreaty