Odaqtaǵy ornymyz qandaı?

Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qurylǵanyna biraz ýaqyt boldy. Basynda Qazaqstan, Belorýs, Reseı birikken ekonomıkalyq birlestikke keıinnen Armenııa men Qyrǵyzstan kelip qosyldy. Qazirgi kúni bulardyń jaǵdaıy qalaı? Árıne, atalǵan elderde bolyp jatqan basty jańalyqtardan buqaralyq aqparat quraldary arqyly habardarmyz. Biraq bultartpas zańdy derek kózi – statıstıka ne deıdi? Osyny bilmek bolyp, odaqtyń basty atqarýshy organy – Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń saıtyna kirip, odaqtyń statıstıkalyq derekterine nazar aýdardyq. Olardyń keıbiriniń qalyńdyǵy bir kitap bolarlyqtaı eken. Birazyn aqtaryp shyqqanymyzben, sonyń bárin ejiktep kórsetip otyrýǵa gazet múmkindigi kelmeıdi. Sondyqtan negizgi nazardy ekonomıkalyq ahýaldyń basty kórsetkishi – ishki jalpy ónim kólemi, onyń jan basyna shaqqandaǵy kórinisi jáne ortasha aılyq jalaqy týraly derekterge aýdardyq. Aldymen odaqtyń múmkindikteri men shıkizat baılyqtary týraly birer sóz: Jer sharyndaǵy qurlyqtyń 14 paıyzyn alyp jatqan odaq aýmaǵynda 182,2 mıllıon halyq turady. Álem boıynsha munaı óndirýden 1-inshi, (jylyna 600 mln tonna), gaz óndirýden 2-shi (jylyna 700 mlrd tekshe metr), shoıyn óndirýden 3-shi (jylyna 50 mln tonna), elektr qýatyn óndirýden 4-shi (jylyna 1 200 mlrd kVt-saǵat), bolat óndirýden 5-shi (jylyna 75 mln tonna), kómir óndirýden 6-shy (jylyna 470 mln tonna) oryn alady. Kartop, bıdaı, et óndirýden de aldyńǵy oryndarda. Osylaı bola tura ónerkásiptik óndiristiń damýy turǵysynan, óziniń shıkizat baılyqtarynyń kólemimen salystyra qaraǵanda, birshama kenjelep qalǵandyǵy baıqalady. О́ıtkeni mundaǵy ónerkásiptik óndiristiń úlesi álemdik óndiristiń 3,7 paıyzyn ǵana quraıdy eken. Mine, osynyń barlyǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń damý áleýeti óte zor ekendigin, mundaǵy ashylmaǵan múmkindikterdiń mol ekendigin bildiredi. Degenmen jańazamandyq tehnologııalardyń damýy jaǵynan álem elderi jyldam alǵa basyp barady. Bul jaǵdaı tehnologııalyq damý turǵysynan álemdik básekege tótep berý máselesinde odaqtyq damýdyń jedeldigine birshama qysym túsiredi. Mine, osy tusta Qazaqstannyń dúnıejúzilik saýda uıymyna kire otyryp, álemdegi eń damyǵan elderdiń basyn qosyp otyrǵan Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń  standarttaryn negizge alýy, ındýstrııalandyrý isimen túbegeıli shuǵyldanýy óte durys saıasat ekendigine taǵy kóz jetkize túskendeımiz. Endi odaq elderiniń jaǵdaıyna keleıik. Armenııa Respýblıkasynda 29,7 myń sharshy shaqyrym aýmaqta 2 999 myń adam turyp jatyr eken (2016 jyldyń 1 qańtaryndaǵy kórsetkish boıynsha). Halqynyń jerge ornalasý tyǵyzdyǵy turǵysynyn alǵanda 1 sharshy shaqyrymǵa 101 adamnan keledi. Jeriniń kólemi Qazaqstannan 91 ese, halqynyń sany 5,8 ese az. Belorýs Respýblıkasynda 207,6 myń sharshy shaqyrym jerde 9 489 myń adam ornalasqan. 1 sharshy shaqyrymǵa 45,8 adamnan keledi. Jeriniń kólemi Qazaqstannan 13 ese, halqynyń sany 1,8 ese az. Qyrǵyz Respýblıkasynda 199,9 myń sharshy shaqyrym aýmaq bar. Munda 6 019 myń adam turady. 1 sharshy shaqyrym jerge 30,1 adamnan keledi. Jeriniń kólemi Qazaqstannan 13,6 ese, halqynyń sany 2,9 ese az. Iri kórshimiz Reseı Federasııasynda 17 125,2 myń sharshy shaqyrym jer bolsa, bul jerge 146 545 myń adam qonystanǵan. 8-9 adamǵa 1 sharshy shaqyrym jerden keledi. Jeriniń kólemi Qazaqstannan 6,2 ese, halqynyń sany 8,2 ese úlken. Sonymen joǵarydaǵy kórsetkishterden aıqyndalǵanyndaı Qazaqstan jeriniń kólemi, halqynyń sany jóninen de odaqtaǵy Reseıden keıingi ekinshi úlken el bolyp tabylady. Al endi elderdiń ónerkásiptik damý deńgeıine keletin bolsaq, Armenııada óńdeý ónerkásibi osy  óndiris túriniń 61,9 paıyzyn, Belorýs elinde 88 paıyzyn, Qyrǵyzstanda 77 paıyzyn, Reseıde 66 paıyzyn quraǵanda, Qazaqstanda 39,3 paıyzyn ǵana quraıdy eken. Bul kórsetkish osy elder ekonomıkasynyń tarıhynan birshama habar beredi. Keńes odaǵynyń tusynda bizdiń elimizdiń basqa respýblıkalardyń shıkizattyq bazasy retinde qalyp ketkendigin kórsetedi. Qazir biz osy bir olqylyqty ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyn qolǵa alý arqyly eńsere bastadyq. Árıne, ındýstrııalandyrý degenimiz bir kúnniń nemese bir jyldyń ǵana sharýasy emes. Uzaqqa ketetin úderis. Ekinshi jaǵynan alǵanda, bizde munaı men gaz, kómir sekildi kómirsýtegi qorlary mol bolǵandyqtan olardyń óndirisi ekonomıkalyq salalardaǵy óńdeý ónerkásibiniń úlesinen basym túsetindigi shyndyq. Áıtpese, Armenııa men Qyrǵyzstandaǵy óńdeý ónerkásibiniń damý deńgeıi sonshama bir alysqa uzap ketti dep aıta almas edik. Muny statıstıkalyq derekter de dáleldeıdi. Máselen, 2015 jyly Armenııada 1 718 mıllıon dollardyń óńdelgen ónimderi óndirilse, Qyrǵyzstanda 2 092 mıllıon dollardiki óńdelgen. Al Qazaqstanda – 25 936 mıllıon dollardyń ónimderi. Salystyra qarasaq, bizdiki 15-12 esedeı artyq. Belorýs elinde jaǵdaı basqasha. Mundaǵy óńdeý ónerkásibiniń úlesi – 39 465 mıllıon dollar. Sonda jeri shaǵyn, eli shaǵyn, IJО́-siniń kólemi bizden úsh esedeı kem el óńdelgen ónimderdi bizden 1,5 ese artyq shyǵaryp otyr. Mine, osynyń barlyǵy Keńes Odaǵynyń kezindegi bizdiń shıkizat shylaýynda qalǵandyǵymyzdyń kesiri. Sonymen jalpy ahýal túsinikti. Endi elderdiń qazirgi jaǵdaıyna nazar aýdaraıyq. Ol úshin áńgimeni memleketterdiń jalpy qýatyn aıqyndaıtyn IJО́ kórsetkishinen bastaıyq. Bul máselege kelsek, 2015 jyldyń qorytyndysynda Armenııada 10 561 mıllıon dollardyń, Belorýs elinde 53 508 mıllıon dollardyń, Qyrǵyz elinde 6 572 mıllıon dollardyń, Qazaqstanda 184 359 mıllıon dollardyń, Reseıde 1 332 086 mıllıon dollardyń ónimi óndirilipti. Munyń ózi Reseı Qazaqstannan 7,2 ese ekonomıkalyq qýatty, al Qazaqstan Armenııadan 17,4 ese, Belorýsten 3,4 ese, Qyrǵyz elinen 28 ese qýatty degen sóz. Biraq munyń ózi elder ekonomıkasynyń jalpy kólemi týraly túsinik bergenimen, onyń halyq jaǵdaıyna jasaıtyn áser etý múmkindigin asha almaıdy. Ol úshin biz ishki jalpy ónimniń jan basyna shaqqandaǵy kólemin aıqyndap alýymyz kerek. Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa resmı túrde jarııalap otyrǵan statıstıkalyq derekterge nazar aýdarsaq, bul jaıynda mynadaı málimet bar: 2015 jyldyń qorytyndysynda eldegi ishki jalpy ónimniń jan basyna shaqqandaǵy jyldyq kólemi Armenııada 3 515 dollardan, Belorýs elinde 5 639 dollardan, Qyrǵyz elinde 1 154 dollardan, Qazaqstanda 10 478 dollardan, Reseıde 9 099 dollardan aınalǵan. Demek IJО́-niń jan basyna shaqqandaǵy kólemi jaǵynan 2015 jyldyń qorytyndysynda Qazaqstan birinshi orynǵa shyǵyp otyr. Biz nege joǵaryda keltirgen derekterimizde 2015 jyldyń qorytyndysyn negizge alyp otyrmyz. Sebebi 2016 jyldyń derekteri tolyq emes. Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń esepterinde 2016 jyldyń qorytyndysy áli jasalmaǵan. О́ıtkeni mundaı qorytyndyny ázirge elderdiń úkimetteri de jasap úlgirgen joq. Sondyqtan odaqtyń atqarýshy organynyń saıtynda 2016 jyldyń qyrkúıek, qazan aıyna deıingi derekter ǵana keltirilgen. Biraq sol kezeńniń ózinde 2015 jylǵy jalpy jaǵdaıdyń ózgere qoımaǵandyǵyn baıqadyq. Máselen 2016 jyldyń qańtar-qyrkúıek aılaryndaǵy derekterde osynyń aldyndaǵy jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda ishki jalpy ónim kólemi Armenııada 100,5 paıyz, Belorýste 97,1 paıyz, Qyrǵyz elinde 102 paıyz, Qazaqstanda 104,4 paıyz, Reseıde 99 paıyz kórsetkish kórsetkeni keltirilgen. Endi ortasha nomınaldyq aılyq jalaqy týraly sóz qozǵasaq, 2015 jyldyń qorytyndysynda Qazaqstan bul jóninde de top bastap tur eken. Iаǵnı ortasha aılyq jalaqy kólemi Qyrǵyzstanda 206 dollardan, Armenııada 386, Belorýste 413, Reseıde 560, Qazaqstanda 565 dollardan aınalǵan. Al ortasha zeınetaqy jaǵdaıyna kelsek, bul jaǵynan Reseı men Belorýs zeınetkerleriniń birshama jaqsy turatyndyǵy baıqaldy. Máselen Reseıde ol 173 dollar, Belorýste 156, Qazaqstanda 122, Armenııada 85 dollar kóleminde bolyp shyqty. Qyrǵyz elinde bul jónindegi derek keltirilmegen. Osy rette bıyl elimizde ortasha zeınetaqy kólemi 25 paıyzǵa kóteriletindigin aıtýǵa bolady. Demek, bul jónindegi kemistik te eńseriledi dep esepteımiz. О́ıtkeni ótken 2016 jyly Qazaqstannyń memlekettik bıýdjetine qarjy kútkendegiden áldeqaıda mol tústi. Memlekettiń halyq aldynda moınyna alǵan áleýmettik mindettemelerin oryndaýǵa jaqsy múmkindigi bar. Sonymen qoryta aıtqanda, Qazaqstannyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtaǵy jaǵdaıy osal emes. Ekonomıkamyzdyń áleýeti men qýaty jaǵynan Reseıden keıingi ekinshi elmiz. Ishki jalpy ónimniń jan basyna shaqqandaǵy kólemi, jalaqy kólemi jaǵynan aldyńǵy oryndamyz. 2016 jyldyń qorytyndysy bizdiń el úshin ekonomıka salasyndaǵy jaǵymdy jańalyqtarǵa toly boldy. Jyldy tabyspen qorytyndyladyq. Demek odaq ishindegi alar ornymyz eńselenbese, tómen túsken joq dep esepteımiz. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»