Prezıdenttiń jumys kestesi: 2016 jyldyń negizgi qorytyndylary

2016 jyl Qazaqstan táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy aıasynda ótip, munyń ózi tıisinshe memlekettik organdar men el Prezıdenti N.Á.Nazarbaev qyzmetiniń mazmunynda ózindik izin qaldyrdy. Jyldyń ón boıynda shet elderge saparlardy, óńirlerge jasalǵan jumys saparlaryn, túrli májilister men keńesterdi, halyqaralyq jáne respýblıkalyq forýmdardyń, konferensııalar men sezderdiń jumystaryn, sheteldik memleket jáne qoǵam qaıratkerlerin qabyldaýlardy, jurtshylyq pen eńbek ujymdarynyń ókilderimen kezdesýlerdi, ónerkásip kásiporyndary men áleýmettik nysandardy aralaýdy qosa alǵanda, Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń qatysýymen 700-ge tarta hattamalyq is-shara bolyp ótti. Memleket basshysy 11 keńes ótkizdi, atap aıtqanda, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý máseleleri boıynsha – 3, Jańǵyrtý jónindegi ulttyq komıssııanyń qyzmeti máseleleri boıynsha – 2, Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý qorytyndylary boıynsha – 2, Bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý máseleleri boıynsha – 1, Jer reformasy jónindegi komıssııa qyzmetiniń qorytyndylary boıynsha – 1, Astana qalasynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy jáne EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmege daıyndyq máseleleri boıynsha – 1, Almaty qalasynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy jáne 28-shi Dúnıejúzilik qysqy Ýnıversıadaǵa daıyndyq máseleleri boıynsha 1 keńes bolyp ótti. N.Á.Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen sondaı-aq Úkimettiń 2 keńeıtilgen májilisi, Syrtqy ister mınıstrligi kollegııasynyń 1 keńeıtilgen májilisi, Shetel ınvestorlary keńesiniń 1 otyrysy jáne Qaýipsizdik Keńesiniń 4 májilisi bolyp ótti. Jyl ishinde Prezıdent Parlament Májilisiniń otyrysyna eki márte qatysty. Sondaı-aq, Parlament pala­talarynyń tóraǵalarymen kezdesip, depýtattyq korpýspen turaqty negizde ózara birlese jumys júrgizdi. Memleket basshysy elimizdiń óńirlerine 17 jumys saparyn jasady: Almaty qalasynda 5 ret, Pavlodar jáne Aqmola oblystarynda eki retten, sondaı-aq Aqtóbe, Almaty, Atyraý, Shyǵys Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynda boldy. Sonymen qatar, Prezıdenttiń Astana qalasy boıynsha da turaqty túrde jumys saparlary boldy. Ekijaqty qatynastardyń aıasynda shet elderge jasalǵan 16 sapardy, sondaı-aq 9 halyqaralyq sammıt pen 2 halyqaralyq forýmdy qosa alǵanda, Prezıdenttiń qatysýymen halyqaralyq sıpattaǵy 100-ge tarta kezdesý men is-sharalar bolyp ótti. N.Á.Nazarbaev 21 baspasóz konferensııasy men brıfıng ótkizdi, otandyq jáne sheteldik BAQ-qa 13 suhbat berdi, 2 beıne úndeý joldady. Budan basqa, onyń avtorlyǵymen Qazaqstannyń ortalyq gazetterinde 2016 jylǵy 6 qańtarda «Ult jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» jáne 4 sáýirde AQSh-tyń «The Hill» kúndelikti saıası gazetinde «Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt: ilgeri bastaǵan jol» dep atalatyn 2 maqala jaryq kórdi. Jyl boıynda Prezıdent 6 myńnan astam qujatty qarap, qol qoıdy, olardyń qatarynda 107 zań, 243 jarlyq, 88 ókim, 16 májilis hattamasy, 1042 qyzmettik qujat, 4200 taldamalyq jáne aqparattyq-anyqtamalyq materıal, azamattardyń 309 aryz-shaǵymy bar. Osy kezeńde Memleket basshysy 56 kún saparda boldy, sonyń 31 kúni shet elderde jáne 25 kúni Qazaqstannyń óńirlerinde ótti. * * * Qazaqstan táýelsizdiginiń 25 jyl­dyǵyn toılaǵan mereıtoılyq jyl «100 naqty qadam» Ult josparyn jú­zege asyrýdyń bastalýymen tuspa-tus keldi. Osyǵan baılanysty Prezıdent N.Á.Nazarbaev jyl basynda merzimdik basylym betterinde jaryq kórgen óziniń «Ult jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty maqa­la­synda Ult jospary «bizdiń qazaqstandyq armanymyz – HHI ǵasyrda kóshbasshy 30 ulttyń biri bolýǵa qol jetkizýimizge jol ashatyndyǵyn» atap kórsetti. 2 qańtarda Elbasynyń tóraǵa­lyǵymen Úkimettiń jáne Prezıdent Ákimshiligi basshylyǵynyń qatysýymen Bes ınstıtýttyq reformany jáne Ult josparyn júzege asyrý jóninde keńes bolyp ótti. «Aýqymdy daıyndyq jumystary atqaryldy, tıisti qujattar qabyldandy. Prezıdent Ákimshiligi, Úkimet, árbir mınıstrlik jáne ákimdikter qoıylǵan mindetterdi naqty oryndaýǵa atsalysýy qajet», – dep málimdedi Memleket basshysy. Alda turǵan jumystyń aýqymy men mańyzyn túsingen besinshi shaqy­ryl­ǵan Parlament Májilisiniń depýtattary Prezıdentke Májilis pen bar­lyq deńgeıdegi máslıhattar depý­tat­­tarynyń saılaýyn merziminen buryn ótkizý týraly usynys bildir­di. Par­lament palatalarynyń tóraǵa­larymen, Premer-Mınıstrmen jáne Konstıtýsııalyq Keńestiń tóraǵasymen aqyldasqannan keıin Prezıdent halyq qalaýlylarynyń bas­tamasyn qoldady. Parlament saılaýyna daıarlyq aıasynda N.Á.Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen 29 qańtarda bolyp ótken «Nur Otan» partııasynyń HVII sezinde «Qazaq­stan-2021: Birlik. Turaqtylyq. Jasam­pazdyq» saılaýaldy baǵdarlamasy qa­byl­dandy, sondaı-aq Parlament Máji­lisine depýtattyqtan úmitkerlerdiń partııalyq tizimi bekitildi. 20 naýryzda bolyp ótken Májiliske kezekten tys parlamenttik saılaý qory­tyndylary boıynsha, «Nur Otan» partııasy daýys berýge qatysqan saı­laý­shylardyń 82,2% daýysyn ıelenip, aıqyn jeńiske jetti. Parlamentke son­daı-aq «Aq jol» Qazaqstan demok­ra­tııalyq partııasy men Qazaqstan Kom­mýnıstik halyqtyq partııasynyń ókilderi de endi. Altynshy shaqyrylǵan Parla­menttiń I sessııasynyń ashylýynda sóz sóılegen Memleket basshysy jańadan saılanǵan depýtattardyń nazaryn Ult josparyn júzege asyrý konteksinde áleýmettik-ekonomıkalyq jáne quqyq­tyq reformalardy zańnamalyq qam­ta­ma­syz etý jónindegi mindetterge aýdardy. О́z kezeginde, atqarýshy bıliktiń qu­rylymdary aldyna memlekettik basqarý men memlekettik apparat qyz­metiniń tıimdiligin odan ári arttyrý jóninde mindetter qoıyldy. Osyǵan baılanysty jyl ishinde Aqparat jáne kommýnıkasııalar, Din isteri jáne azamattyq qoǵam, Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrlikteri jańadan quryldy. Sonymen qatar, jyl basynan Pre­zı­denttiń 2015 jylǵy 29 jeltoq­san­daǵy Jarlyǵymen bekitilgen «Mem­lekettik qyzmetshilerdiń etıkalyq kodeksi» kúshine endi. Onda memlekettik qyzmetshilerdiń jumysta jáne turmysta ózderin ustaýynyń etıkalyq normalary men erejesi belgilengen. Budan basqa, etıka jónindegi ýákiletti ókil ınstıtýty quryldy. Onyń mindetterine etıka­lyq normalardyń buzylýynyń aldyn alý, olardyń qoldanylý máseleleri boıynsha keńes berý, memlekettik qyzmet­shilerdiń quqyqtary men múddelerin qorǵaý, ujymdaǵy qolaıly moraldyq-psıhologııalyq ahýaldy qoldaý fýnk­sııa­lary kiredi. N.Á.Nazarbaev qarashada bolyp ótken sýdıalardyń VII sezinde Ult josparyn júzege asyrý aıasynda eldiń sottyq-quqyqtyq júıesin damytý basymdyqtaryn sýdıalar kor­pýsy aldynda belgilep berdi. Quqyq­tyq reformanyń kózge kórinetin alǵash­qy nátıjeleriniń biri sybaılas jem­qor­lyqpen kúrestiń jańa deńgeıge kóterilýi boldy. Máselen, ótken jyl barysynda joǵary laýazymdy sheneýnikter men ulttyq kompanııalardyń top-mened­jerlerine qatysty birqatar qylmystyq ister qozǵalyp, sotqa deıin jetkizildi. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń sáýirdegi «Táýelsizdik. Kelisim. Bolashaǵy birtutas ult» taqyrybyndaǵy HHIV sessııasyn da merekeli jyl kúntizbesindegi eleýli is-sharalardyń qatarynda atap ótýge bolady, onyń jumysynyń qorytyndysy boıynsha «Máńgilik El» Patrıottyq aktisi qabyldandy. Onda, Prezıdent aıtqandaı, bizdiń halqymyz qurǵan ári ańsaǵan basty jalpyulttyq qundylyqtar, Qazaqstannyń taǵdyryna, damýy men órkendeýine memlekettiń, qoǵamnyń jáne azamattardyń ózara jaýapkershiligi kórinis tapty. Bizdiń quramamyzdyń Rıo-de-Janeıro qalasyndaǵy HHHI jazǵy Olımpııa oıyndarynda tabysty óner kórsetýi qazaqstandyq patrıotızm men birliktiń jarqyn aıǵaǵy boldy, onda túrli dárejedegi 17 medaldi jeńip aldyq. Eldiń olımpıadalyq quramasynyń senimdi jeńisi bizdiń azamattarymyzdyń óz Otany úshin patrıotızmi men maqtanyshynyń artýyna qosymsha serpin berdi. N.Á.Nazarbaevtyń qatysýymen 26 tamyzda bolyp ótken Olımpııa oıyndarynyń chempıondary men júldegerlerin saltanatty ulyqtaý rásiminiń zor órleý týǵyzǵany kezdeısoq emes. Qyrkúıekte Almaty qalasynyń 1000 jyldyǵyn toılaý mereıtoılyq jyldyń mańyzdy mádenı oqıǵasy boldy. «Bul data IýNESKO-nyń Adam­zattyń ataýly jáne merekelik kúntiz­besine engen. Atalǵan sheshim Alma­tynyń óńirlik jáne jahandyq damý­daǵy biregeı róliniń aıryqsha ekenin kórsetedi. Sondyqtan biz búkil halyq bolyp qalanyń myńjyldyǵyn Otanymyz Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy belesinde merekeleýdemiz», – dedi Prezıdent me­rekelik is-sharalar barysynda. 2016 jyly elimiz, sondaı-aq, Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylǵanyna 25 jyl tolýyn atap ótti. 29 tamyzda Astana qalasynda bolyp ótken «Iаdrolyq qarýsyz álem qalyptastyrý» atty halyqaralyq konferensııada sóz sóılegen Memleket basshysy Iаdrolyq qarý-jaraqty qysqartý týraly jalpyǵa ortaq shart ázirleý, barlyq jerlerde óńirlik ıadrosyz aımaqtar qurý jáne Soltústik-Shyǵys Azııada, Eýropa men Arktıkada qosymsha aımaqtar qurý týraly usynystardy ortaǵa saldy. Sonymen birge, ótken jyly eldiń ishki saıası ómirinde birqatar eleń etkizerlik oqıǵalar boldy. Kóktemde qoǵamdyq kún tártibinde jer máselesi ótkir kóterildi. Úkimet bas­tamashylyq tanytqan Jer kodeksine memleket menshigindegi aýyl sharýa­shylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi jeke­shelendirýge qatysty ózgerister qoǵamda teris pikir týǵyzdy. Ári muny jekelegen kúshter paıdalanyp qalýǵa tyrysty. Osyǵan baılanysty Prezıdent jer zańnamasyna arnalǵan túzetýlerge moratorıı jarııalady, sondaı-aq Jer reformasy jónindegi komıssııa qurylyp, oǵan Úkimet músheleri, Parlament depýtattary, saıası partııalardyń, qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi, sarapshylar, azamattyq belsendiler kirdi. Komıssııa jumysy barysynda 6 májilis jáne Aqmola, Almaty, Aty­raý, Qyzylorda oblystarynyń jurt­shylyǵymen 4 kóshpeli kezdesý ótkizildi. Memleket basshysy 18 tamyzda bolyp ótken keńeste Jer reformasy jónindegi komıssııa qyzmetin qorytyndylaı kele, komıssııa usynystaryn, sonyń ishinde moratorııdi 5 jylǵa uzartý týraly usynysty tolyǵymen qoldady. Sonymen birge, Prezıdent jer zań­na­masyna ózgerister engizý týraly sheshim qabyldaǵan kezde Úkimettiń negizinen aýyl sharýashylyǵyna qarjy tartý maqsatyn basshylyqqa alǵanyna nazar aýdardy. «Búkil álem agrarlyq sektorǵa ınvestısııalar tartý isimen aınalysýda. Bizdiń memleketimiz de aýyl sharýashylyǵyn damytý úshin kóbirek kapıtal tartýdy qalady. Eger bul jumys túsindirýden bastalyp, tek sodan keıin ǵana zańdar qabyldanǵanda, onda ahýal basqasha qalyptasqan bolar edi», – dep málimdedi Prezıdent. Búkil álemdi sharpyǵan halyqaralyq terrorızmniń órshigen jaǵdaıynda, bul qasiret, ókinishke qaraı, bizdiń elimizdi de aınalyp ótpedi. Jazda Aqtóbe jáne Almaty qalalarynda bolǵan qaıǵyly oqıǵalar terrorızmniń shekarasy joqtyǵyn, kez kelgen eldiń lańkesterdiń nysanasynda qalýy múmkin ekenin barynsha aıqyn kórsetti. Teraktilerden keıin Prezıdent birden Qaýipsizdik Keńesin jedel shaqyryp, qajetti, sonyń ishinde terrorızm men ekstremızmge, qarý-jaraq aınalymyna, saqtaý men satýǵa qarsy is-qımyl salasyndaǵy zańnamany jetildirý, mıgrasııa men dinı birlestikterdi retteý jóninde qajetti tapsyrmalar berdi. Ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtý jáne terrorızm men dinı ekstremızmniń kórinisterine qarsy is-qımyl boıynsha memleket qabyldaǵan aldyn alý sharalary qoǵamda tolyq túsinistik pen qoldaý tapty. Tutasymen alǵanda, bolyp ótken oqıǵalarǵa qaramastan, Qazaqstan úshin táýelsizdiktiń 25 jyldyǵynyń mereıtoılyq belesi jalpyulttyq órleý men birlesý aýanynda ótti. Jyl boıy eldiń barlyq óńirinde, sondaı-aq Qazaqstannyń shet elderdegi ókildikterinde mereıtoıǵa arnalǵan kóptegen is-sharalar bolyp ótti. Erekshe kózge túsken Qazaqstan azamattaryn memlekettik nagradalarmen marapattaý rásimi aıtýly dataǵa úılestirildi. Memleket basshysynyń qatysýymen 15 jeltoqsanda Táýelsizdik saraıynda ótken saltanatty jınalys merekelik is-sharalardyń sharyqtaý shegi boldy. Ulttyq mereke kúnderinde elordada saltanatty jaǵdaıda ashylǵan «Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy» monýmenti el úshin tarıhı mejeni este qaldyratyn sımvoldyq belgi bolyp qaldy. * * * Álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń teris yqpalyna qaramastan, 2016 jyly Qazaqstan óz ekonomıkasyn árta­rap­tandyrý men jańǵyrtýǵa baǵyt­talǵan qurylymdyq reformalardy jalǵastyrdy. Kúrt ózgeristerdi bastan ótkerip otyrǵan jahandyq ahýal jaǵdaıyn­da Prezıdent N.Á.Nazarbaev respýb­lıkanyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń strategııalyq basqarylýyn óz baqy­laýynda myǵym ustady. Ult jos­pary men baǵdarlamalyq qujattardy júzege asyrý aıasynda kózdelgen refor­malardyń parametrlerin naqtylaý maq­satynda Elbasy jyl boıy jumys máji­listerin júıeli túrde ótkizip turdy. Máselen, Memleket basshysy mamyrda, tamyzda, qarashada el damýynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý máse­leleri boıynsha keńester, sondaı-aq aqpan men qyrkúıekte Úkimettiń keńeı­tilgen otyrystaryn ótkizdi. Sonymen qatar, Prezıdent Jańǵyrtý jónindegi ulttyq komıssııa men Jer reformasy jónindegi komıssııanyń jumysyn da nazardan tys qaldyrǵan joq. О́tken jyly dástúrli túrde ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq jáne ınfra­qurylymdyq damýdyń «Nurly jol», turǵyn úı, agroónerkásiptik keshendi nyǵaıtý, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý memlekettik baǵdarlamalaryn júzege asyrý máseleleri ádettegideı mem­lekettik ekonomıkalyq saıa­sat­tyń basymdyqtary boldy. Jyl aıaqtalar tusta kópten kútken Qashaǵan munaı-gaz ken ornynyń iske qosylýy osy aýqymdy jumystyń zańdy nátıjesine aınaldy. «Qashaǵan ken ornynyń ashylýy álemdik energetıka salasyndaǵy sońǵy 50 jylda eń eleýli oqıǵa boldy. Onda 4,5-ten 5,5 mlrd tonnaǵa deıingi mólsherde munaı jáne 3 trln tekshe metrdeı gaz qory bar dep jobalanýda. Osylaısha biz ken oryndaryn paıdalanýdyń qarqyndy kezeńine kóshtik. Bul mejemen shektelmeı, tezirek jobalyq qýattylyǵyn qamtamasyz etý mańyzdy», – dedi N.Á.Nazarbaev ken ornyn resmı paıdalanýǵa berý rásiminde. 2016 jyl aýyl sharýashylyǵy úshin de jemisti boldy. Elde astyqtyń rekordtyq ónimi jınaldy. Astyqtyń jıyntyq ónimi býnkerlik salmaqta 23,1 mln tonnany qurady, munyń ózi 2015 jylmen salystyrǵanda 1,4 ese joǵary ári táýelsizdik kezeńindegi rekordtyq ónimderdiń biri boldy. Ortasha ónimdilik gektaryna 15,2 sentnerdi qurady. Qazaqstan óńirleriniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń problemalary Memleket basshysynyń udaıy bas­ty nazarynda boldy. Mereıtoılyq jyl Prezıdenttiń elimiz boıynsha jumys saparlary kestesiniń tyǵyzdyǵymen este qaldy, Elbasymyz sonyń aıasynda oblystardyń aktıvterimen, eńbek ujymdarymen, jurtshylyq ókilderimen kezdesip, ondaǵan ónerkásiptik, áleý­mettik jáne mádenı nysandarda boldy, birqatar jańa óndiristik nysan­dar­dyń iske qosylýyna qatysty. Olar­dyń qatarynda Oral qalasyndaǵy «Bola­shaq-T» JShS úı qurylysy kombınaty, Aqtóbe qalasyndaǵy munaı jabdyqtary zaýyty, Pavlodar qalasyndaǵy munaı koksyn qyzdyrý zaýyty, Shymkent qalasyndaǵy «Hımfarm» AQ jańa sehy jáne basqa nysandar bar. Prezıdent Dúnıejúzilik qysqy Ýnıversıada-2017 men Almaty qa­lasy mereıtoıynyń 1000 jyldyǵyn merekeleýdi ótkizýge daıarlyq máselesine baılanysty ońtústik astanada birneshe ret boldy. Onda Halyqaralyq ýnı­ver­sıtettik sport federasııasynyń ókil­derimen kezdesip, «Medeý» muz aıdynyn jáne «Shymbulaq» taý shańǵysy kýrortyn qaıta jóndeý jumystarynyń barysymen arnaıy baryp tanysty. Sondaı-aq, N.Á.Nazarbaev bergen tap­syrmalarynyń oryndalý barysy, «Al­maty-2020» baǵdarlamasynyń, PIK re­formasynyń iske asyrylýy, Almaty agromelıorasııalyq beldeýinde jańa jumys oryndaryn ashý barysy týraly qala basshylyǵynyń esepterin jyl boıy udaıy tyńdap otyrdy. Sondaı-aq el astanasy damýy­nyń máseleleri de Memleket basshy­synyń erekshe baqylaýynda boldy. EKSPO-2017 halyqaralyq maman­dandyrylǵan kórmesin ótkizýge baılanysty bul máselelerdiń kókeıkestiligi arta tústi. Elbasy jyl boıy «Astana EKSPO-2017» Ulttyq kompanııasy» AQ basshylyǵynyń esepterin úzbeı tyńdap otyrdy, Qazaqstannyń Ulttyq pavılony, halyqaralyq taqyryptyq jáne korporatıvtik pavılondar, saýda, oıyn-saýyq nysandary ornalasatyn kórmeniń qurylys alańyn ózi aralap kórdi. Sonymen qatar, EKSPO-2017 kór­mesi aıaqtalǵannan keıin kórme kesheni­niń ınfraqurylymyn paıdalaný má­seleleri de N.Á.Nazarbaevtyń erekshe qadaǵalaýynda boldy. Osyǵan baılanysty mamyr aıynda Prezıdent keshen aýmaǵynda ornalastyrý josparlanyp otyrǵan «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn basqarý jónindegi keńes múshelerin qabyldady. Kezdesýge EQDB, «JP Morgan Chase International», «The Blackstone Group», «Sberbank Ros­sıı» jáne basqa da dúnıe júzine belgili qarjy qurylymdarynyń basshylary qatysty. Qazaqstan basshysy «Astana» HQO máselesine óziniń tóraǵalyǵymen 29 mamyrda ótken Shetel ınvestorlary keńesiniń HHIH plenarlyq otyrysynda da toqtalyp ótti. Tutastaı alǵanda, 2016 jyly Qazaq­stan ekonomıkasy munaı-gaz sekto­ry, metallýrgııa, kólik, aýyl sharýa­shy­lyǵy, tamaq ónerkásibi, farmasevtıka sııaqty salalarda óz damýynyń qarqy­nyn saqtap, turaqtylyq tanytty. Eko­nomıkadaǵy qolaıly ahýal, memleketke halyqty áleýmettik qorǵaý men qoldaý saıasatyn jalǵastyryp, 2017 jyly zeı­net­aqylar men bala týýyna baılanysty tólemaqylardyń mólsherin 20%-ǵa arttyrý úshin qarjy qarastyrýǵa múmkindik berdi. * * * О́tken jyl bizdiń elimiz úshin halyq­aralyq salada jańa iri dıplomatııalyq jetistikterge jetkizgen, meılinshe maz­mundy ári nátıjeli jyl boldy. Birinshiden, bul – Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 2017-2018 jyldardaǵy turaqty emes músheligine saılanýy. Munyń ózi – kópjaqty yntymaqtastyq, Iran, Ýkraına, Sırııa jáne Reseı-Túrkııa baǵyttaryndaǵy bitimgershilik bastamalardy belsendi ilgeriletý jónindegi kóp jylǵy dáıekti saıasattyń nátıjesi. N.Á.Nazarbaev otandastaryna arnaǵan óz úndeýinde: «BUU Qaýipsizdik Keńesine saılaný – búkil Qazaqstan halqynyń laıyqty tabysy. Bul – ult tolysqandyǵynyń kór­set­kishi. Biz beıbitshilik pen ynty­maqtastyqtyń ortaq qundylyqtaryn ilgeriletýge qabiletti jaýapkershiligi bar memleket retinde ózderiniń daýystaryn Qazaqstannyń kandıdatýrasyna bergen barlyq elge rızashylyǵymyzdy bildiremiz», dep atap ótti. Qazaqstan 2016 jyl aıaqtalar tusta Sırııadaǵy jaǵdaıdy retteý jónindegi kelissózderge arnalǵan alań usyný týraly bastama kóterdi. Bul usynys alda bolatyn kelissózderge kepil retinde qatysatyn Reseı, Túrkııa jáne Iran tarapynan qoldaý tapty. Ekinshiden, jahandyq ıadrolyq synaqqa qarsy qozǵalysta Qazaqstannyń kóshbasshylyq ustanymyn odan ári nyǵaıtý. Sáýirde Vashıngton qalasynda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte Memleket basshysy jarııa etken «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi aldaǵy onjyldyqtardaǵy halyqaralyq damýdyń syn-qaterlerin barynsha aıqyn kórsetip berdi. Ári kúrdelene túsken ıadrolyq túıtkilder boıynsha jahandyq pikirsaıysqa serpin qosty. Úshinshiden, Qazaqstan basshysynyń Qytaıdyń Hanchjoý qalasynda ótken G-20 sammıtine qatysýy elimizdiń halyqaralyq deńgeıdegi mańyzynyń arta túskeniniń taǵy bir dáleli boldy. N.Á.Nazarbaev óz sózinde jahandyq damýdyń budan arǵy joly kóbine-kóp búkil dúnıejúzilik qoǵamdastyq is-qımylynyń úılesimdiligine baılanys­ty ekenin atap ótip, ekonomıka men qarjyny halyqaralyq retteýde basty róldi birtutas jahandyq uıym atqarýy tıis degen pikir bildirdi. BUU-nyń Ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńesi negizinde Jahandyq damý keńesin qurý jáne álemdik ekonomıkany jandandyrý jónindegi sharalar týraly Elbasy alǵa tartqan usynystar «úlken jıyrmalyq» kezdesýine qatysýshylardyń zor qyzy­ǵýsh­ylyǵyn týǵyzdy. Qazaqstan Prezıdentiniń 2016 jyly shet elderge jasaǵan sapar­lary­nyń aýqymdy geografııasy eli­mizdiń ha­lyq­aralyq arenadaǵy baılanys­tary­nyń odan ári nyǵaıa túsýine yqpal etti. TMD elderimen, eń aldymen Re­­seımen aradaǵy dástúrli tyǵyz únqa­tysý jalǵasyn tapty. Memleket basshysy ótken jyl barysynda ekijaqty jáne kópjaqty formattaǵy túrli halyq­aralyq is-sharalar aıasynda Prezıdent V.V.Pýtınmen 7 ret kezdesý ótkizdi. Son­daı-aq, Astana qalasynda qazan aıynda ótken Qazaqstan men Reseı óńiraralyq yntymaqtastyǵynyń HIII forýmy jáne Eýrazııa keńistiginiń kólik-logıstıkalyq áleýetin damytý jónindegi Qazaqstan-Reseı bıznes-forýmy ekijaqty qarym-qatynastarǵa tyń serpin berdi. О́zbekstanmen qarym-qatynas­tar­dyń da eleýli jandana túskeni baıqal­dy. Qazaqstan basshysynyń sáýir aıyn­da Tashkent qalasyna jasaǵan jumys saparynyń qorytyndylary boıyn­sha ekijaqty saýdany ulǵaıtý­dyń, ınvestısııalyq kooperasııany jan­dandyrýdyń, Ortalyq Azııa transshe­karalyq ózenderiniń sý resýrstaryn birlese paıdalanýdyń, Aral mańyn eko­logııalyq saýyqtyrý men áleýmettik-eko­nomıkalyq máselelerin sheshýdiń, son­daı-aq, halyqaralyq terrorızmge qarsy is-qımyldyń joldary belgilendi. N.Á.Nazarbaev qyrkúıek aıynda kórshi respýblıkaǵa kezekti jumys saparymen baryp, Samarqand qalasynda О́zbekstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti I.A.Karımovtiń zıratyna gúl shoqtaryn qoıý rásimine qatysyp, respýblıka basshysy mindetin ýaqytsha atqarýshy Sh.M.Mırzııoevpen kezdesý ótkizdi. Bul kelissózder ekijaqty qarym-qatynastardy syndarly jalǵastyrý úshin aýqymdy negiz qalady. Sondaı-aq, taıaý shet eldermen ózara is-qımyl TMD, EAEO jáne UQShU memleketaralyq birlestikter aıasynda órbidi. Qazaqstan Prezıdenti Dostastyqtyń 25 jyldyǵyna oraı, Bishkek qalasynda qyrkúıekte ótken TMD-ǵa múshe memleketter basshylary keńesiniń me­reı­toılyq otyrysynda 1991 jyly qol qoıylǵan Almaty dek­larasııasy arqyly negizi qalanǵan TMD memleketterdiń jaqyndasýyna arnalǵan biregeı alań bolyp qala beretinin atap ótti. «Dostastyqtyń jumysyn jalǵastyrýy jáne bolashaqqa degen óziniń josparlaryn iske asyrý faktileri arqyly ol óziniń ómirsheńdigin, oryndylyǵyn jáne perspektıvalylyǵyn dáleldep berdi. Sonymen qosa, Dostastyqtyń tájirıbesi EAEO jáne ShYU tárizdi ıntegrasııalyq uıymdarǵa da septigin tıgizdi. Osylaısha, Almatyda 1991 jyly 21 jeltoqsanda TMD-nyń qurylýy zor tarıhı mánge ıe boldy. Meniń bastamam boıynsha, búgin biz TMD-nyń 25 jyldyǵy jóninde málimdeme qabyldap otyrmyz. Ol baǵdarymyzdy aıqyndap, aldymyzǵa jańa mindetter qoıady», dep atap kórsetti. Qazaqstan basshysy jyl boıy, sondaı-aq, mamyr jáne jeltoqsan aılarynda ótken Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń 2 otyrysyna qatysty. Mamyr sammıti barysynda N.Á.Nazarbaevtyń usynysy boıynsha 2016 jyl «Úshinshi eldermen jáne negizgi ıntegrasııalyq birlestiktermen EAEO-nyń ekonomıkalyq qarym-qatynastaryn tereńdetý jyly» bolyp jarııalandy. Al jeltoqsanda Sankt-Peterbýrgte ótken JEEK-tiń kelesi otyrysynda atalǵan bas­tamany damytý baǵytynda Úndistanmen, Iranmen, Mysyrmen jáne Sıngapýrmen erkin saýda aımaǵy týraly kelisimder jasaý múmkindigi jónindegi máseleler qaraldy. Qazaqstannyń Ujymdyq qaýip­siz­dik týraly shart uıymynyń jumy­syna qatysýy mańyzdy mánge ıe boldy. О́tken jyly UQShU ujymdyq qaýip­sizdik keńesiniń 2 sessııasy (qazanda Ere­van qalasynda jáne jeltoqsanda Sankt-Peterbýrg qalasynda) bolyp ótti. Sonyń barysynda 2025 jylǵa deıin­gi Ujymdyq qaýipsizdik strategııasy qa­byl­dandy, sondaı-aq halyqaralyq terro­rızm men ekstremızmge qarsy is-qı­myl­dardyń birlesken sharalary aıqyn­daldy. Qytaımen yntymaqtastyq órleý qar­qynymen óris aldy. Bul baǵyttaǵy kezekti úlken qadam N.Á.Nazarbaevtyń osy elge ótken jylǵy qyrkúıektegi jumys sapary kezinde jasaldy. QHR Tóraǵasy Sı Szınpınmen kelissózderdiń qorytyndylary boıynsha birqatar strategııalyq qujattarǵa, so­nyń ishinde «Nurly jol» jáne «Jibek jolynyń ekonomıkalyq bel­deýi» baǵdarlamalaryn ushtastyrý jónin­degi yntymaqtastyq josparyna qol qoıyldy. Sondaı-aq, jalpy so­masy 20 mlrd dollardan astam qarjy­ny quraıtyn 51 joba boıynsha ýaǵ­dalastyqtarǵa qol jetkizildi. Olar­dy iske asyrý barysy keıinnen Mem­leket basshysynyń qarasha aıynda Qa­zaq­stanǵa resmı saparmen kelgen QHR Mem­lekettik Keńesiniń tóraǵasy Lı Kesıan­men bolǵan kezdesýinde qaraldy. О́tken bir jyl ishinde N.Á.Nazarbaev QHR Tóraǵasy Sı Szınpınmen Va­shıngton qalasynda bolǵan Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi sammıt, Tashkent qala­syndaǵy ShYU-ǵa múshe memleketter basshylarynyń otyrysy jáne Hanch­joý qalasyndaǵy G-20 sammıti aıasyn­da ekijaqty formatta taǵy da úsh márte kezdesti. Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń sheshýshi basymdyqtarynyń biri Amerıka Qurama Shtattarymen ózara qarym-qatynas bolyp qala berdi. Vashıngton qalasynda naýryz aıynyń sońynda ótken ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt barysynda N.Á.Nazarbaev amerıkalyq ısteblıshment ókilderimen kezdesip, olarmen halyqaralyq kún tártibiniń ózekti máselelerin, son­daı-aq jahandyq antııadrolyq qozǵa­lys aıasynda Qazaqstan men AQSh yntymaq­tastyǵynyń jaı-kúıi men perspektıvalaryn talqylady. Jyl sońynda AQSh-ta prezıdenttik saılaý aıaqtalǵannan keıin, Qazaqstan basshysy jańadan saılanǵan AQSh Prezıdenti D.Trampty telefon arqyly jeńisimen quttyqtap, onymen ekijaqty yntymaqtastyq pen halyqaralyq kún tártibiniń keń aýqymdy máseleleri boıynsha pikir almasty. N.Á.Nazarbaev ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartqan Qazaqstan halyqaralyq qoǵam­das­tyqpen birlese otyryp, ıadrosyz álem úshin kúresti jalǵastyrýǵa ázir eke­nin atap ótti. D.Tramp bul us­tanymmen kelisetinin bildirip, Qazaq­stan Prezıdentimen tezirek kezdesýge múddelilik tanytty. Qazaqstannyń Eýropa baǵytyndaǵy qarym-qatynastary qarqyndy damydy. Eýropalyq Odaqpen strategııalyq áriptestikti odan ári nyǵaıtýǵa Qa­zaq­stan basshysynyń Belgııaǵa jumys sapary barysynda Eýropalyq keńes­tiń tóraǵasy D.Týskpen jáne Eýropa­lyq komıssııanyń tóraǵasy J.-K.Iýnker­men kelissózderi yqpal etti. Qazaq­stan men EO arasyn­da buryn jasal­ǵan Keńeıtilgen áriptes­tik jáne ynty­maqtastyq týraly keli­simdi iske asyrý máselelerimen qatar, EO men EAEO arasyndaǵy ózara is-qı­myl­dy jol­ǵa qoıýdyń perspektıvalary ke­lissóz­derdiń asa mańyzdy tarmaǵy boldy. Sondaı-aq, N.Á.Nazarbaevtyń Pol­sha men Serbııaǵa sapary da aıtarlyq­taı ról atqardy. Solardyń barysyn­da negizinen saýda-ekonomıkalyq, ınves­tısııalyq, aýyl sharýashylyǵy jáne tran­zıttik-kólik salalaryndaǵy yntymaq­tastyqqa basa mán berildi. Polsha tarapymen 845 mln dollardan astam qarjy jónindegi kelisimge qol qoıy­lýy jáne Serbııamen Yntymaq­tas­tyqty úılestirý úshin iskerlik keńesin qurý týraly kelisimge qol jetkizý sa­parlardyń naqty qorytyndysy boldy. Qazaqstan dıplomatııasynyń Azııa baǵytyndaǵy basymdyqtary Qy­taımen qarym-qatynastardy odan ári nyǵaıtýmen qatar, Túrkııa, Iran, Japo­nııa, Ońtústik Koreıa, BAÁ, Saýd Ara­bııasy sııaqty yqpaldy memleketter­men yntymaqtastyqty ulǵaıtýǵa baǵyt­taldy. Jyl boıynda Memleket basshysy Túrkııaǵa resmı jáne jumys saparymen eki márte bardy, solardyń barysynda eki eldiń saýda-ekonomıkalyq, ınvestısııalyq, aýyl sharýashylyǵy jáne mádenı-gýmanıtarlyq salalardaǵy yntymaqtastyǵynyń jaı-kúıi men pers­pektıvalary jan-jaqty talqylandy. 2015 jylǵy qarasha aıynda Sırııada túrik áskerı-áýe kúshteri reseılik áskerı ushaqty atyp túsirgennen keıin kúrt ýshyǵyp ketken Túrkııa-Reseı qarym-qatynastaryn qalpyna keltirýde Qazaqstan Prezıdentiniń sheshýshi ról atqarǵanyn erekshe atap ótken jón. N.Á.Nazarbaev kúrdeli araaǵaıyndyq mindetti óz moınyna aldy. Arada jarty jyl ótkende Elbasynyń kúsh salýymen eki el arasyndaǵy saıası dıalog qalpyna keltirildi, osyǵan oraı V.V.Pýtın men R.Erdoǵan Qazaqstan basshysyna resmı túrde óz alǵystaryn bildirdi. Iranmen qarym-qatynasta naǵyz ilgerileý boldy. N.Á.Nazarbaevtyń sáýirdegi resmı sapary barysynda metallýrgııa, taý-ken óndirý, kólik-logıstıka, agrarlyq, týrızm, ǵylym-bilim jáne medısına salalarynda jalpy somasy 2 mlrd dollardan astam qarjyny quraıtyn 66 shartqa qol qoıyldy. Kelissózderdiń tabystylyǵyna kóbine-kóp «Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» temir jolynyń paıdalanýǵa berilýiniń nátıjesinde buryn jasalǵan jaǵdaıdyń yqpaly boldy. Qazaqstan Prezıdentiniń Japonııaǵa resmı sapary 2016 jyldyń mańyzdy oqıǵasy boldy. Bul sapar qarasha aıynda, eki eldiń arasynda dıplomatııalyq qatynastar ornatylýynyń 25 jyldyǵy qarsańynda ótti. Sonyń qorytyndylary boıynsha «Qazaqstan Respýblıkasy men Japonııa arasyndaǵy Azııanyń órkendeý dáýirindegi erekshe strategııalyq áriptestik týraly» birlesken málimdeme qabyldandy. Qazaqstannyń Ońtústik Koreıamen ózara is-qımyly tabysty ilgeriledi. N.Á.Nazarbaevtyń osy elge memlekettik saparynyń qorytyndylary boıynsha Strategııalyq áriptestik qatynastardy odan ári tereńdetý týraly birlesken deklarasııaǵa qol qoıyldy. Sondaı-aq Koreıa tarapynyń qazaqstandyq ká­sip­oryndardy jekeshelendirý úderisine, alda bolatyn EKSPO-2017 halyq­aralyq kórmesiniń jumysyna jáne «Astana» halyqaralyq qarjy ortaly­ǵynyń qyzmetine qatysýy týraly kelisimderge qol jetkizildi. Qazaqstan Prezıdentiniń Birikken Arab Ámirlikteri men Saýd Arabııa­syna jasaǵan sapary jemisti boldy, solardyń qorytyndylary boıynsha atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný salasy jáne agrarlyq sektor boıynsha sharttardyń aýqymdy toptamasyna qol qoıyldy. Sondaı-aq, Memleket basshysy Azııa baǵytyndaǵy baılanystardy odan ári damytý maqsatynda IYU men ShYU sııaqty uıymdardyń alańdaryn belsendi paıdalandy. Qazaqstan Prezıdenti sáýir aıynda Ystanbul qalasynda ótken Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń HIII sammıtinde «Islam ınfraqurylymdyq yqpaldastyǵy» strategııalyq jobasyn iske asyrý, Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uıymyn qurý, 2017 jy­ly Qazaqstan elordasynda IYU ǵylym jáne tehnologııa jónindegi sammıtin ótkizý týraly bastamalar kóterdi. Memleket basshysy maýsymda Tashkent qalasynda ótken Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesiniń jumysyna qatysty. Bul uıym óziniń 15 jyldyq mereıtoıyn óz qataryna Úndistan men Pákistan sııaqty jańa múshelerdi qabyldaýymen atap ótti. N.Á.Nazarbaevtyń pikiri boıynsha, bul oqıǵa ShYU-nyń álemdik arenadaǵy bedeli men róliniń arta túskenin kórsete otyryp, onyń damýynyń sapaly jańa kezeńi ekenin baıqatty. 2016 jyly Qazaqstan Prezıdenti alǵash ret resmı saparmen Kýba Res­pýb­lı­kasyna baryp, onda osy eldiń Memle­kettik keńesiniń jáne Mınıstrler keńe­siniń tóraǵasy R.Kastromen kezdesti. Kelis­sózder taqyryby ekijaqty yn­tymaq­tastyqty keńeıtý máseleleri boldy. Ortaq pikir boıynsha, saýda, bilim be­rý, densaýlyq saqtaý, farmasev­tıka, aýyl sharýashylyǵy jáne máde­nıet salalary basymdyqtar bolyp tanyldy. Barlyǵyn qosa alǵanda, N.Á.Nazarbaev 2016 jyly ekijaqty qaty^­nas­­tar jelisi boıynsha 16 shet elge sa­par ja­sady. Sonyń ishinde 2 memleket­tik, 7 resmı jáne 7 jumys saparlary jasal­dy. Atap aıtqanda, ol memlekettik sa­par­larmen – Polshaǵa (22-23 tamyz) jáne Ońtústik Koreıaǵa (10-11 qarasha), res­mı saparlarmen – Kýbaǵa (2-3 sáýir), Iran­ǵa (11-12 sáýir), Túrkııaǵa (5 tamyz), Serbııaǵa (24-25 tamyz), Qytaıǵa (2-3 qyrkúıek), Saýd Arabııasyna (24-25 qa­zan), Japonııaǵa (7-9 qarasha) jáne jumys saparlarymen Belgııaǵa (29-30 naýryz), Túrkııaǵa (13 sáýir), О́zbek­stanǵa (15 sáýir, 12 qyrkúıek), Reseıge (8-9 mamyr, 16 tamyz), BAÁ-ge (20-21 qa­zan) bardy. Qazaqstan Prezıdenti kópjaqty yntymaqtastyq aıasynda 9 memle­ket­aralyq sammıtke: G-20 sammıtine (Qytaı), Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sam­mıtke (AQSh), ShYU-ǵa múshe memle­ketter basshylary keńesiniń otyry­syna (О́zbekstan), IYU HIII sammı­tine (Túrkııa), Qazaqstan men Reseı óńir­aralyq yntymaqtastyǵynyń HIII forýmyna (Qazaqstan), TMD memle­ketteri basshylarynyń otyrysyna (Qyr­ǵyzstan), Joǵary Eýrazııalyq ekono­mıkalyq keńestiń 2 otyrysyna (Qazaq­stan, Reseı), UQShU ujymdyq qaýipsizdik keńestiń sessııasyna (Reseı), sondaı-aq, 2 halyqaralyq forýmǵa: IH Astana ekonomıkalyq forýmyna (Qazaqstan) jáne HH Peterbýrg halyqaralyq ekonomıkalyq forýmyna (Reseı) qatysty. Budan bólek, Memleket basshysy jyl boıy elimizde jáne túrli halyqaralyq alańdarda birqatar shetel kóshbasshylaryn, kórnekti memleket jáne qoǵamdyq-saıası qaıratkerlerdi, halyqaralyq uıymdar men kompanııa­lardyń basshylaryn, iskerlik toptardyń ókilderin qabyldady jáne olarmen kezdesýler ótkizdi. Sondaı-aq, N.Á.Nazarbaev BUU Bas hatshysymen, Iordanııa Korolimen, AQSh, Reseı, Ýkraına, Qyrǵyzstan, Serbııa, Aýǵanstan, Túrkııa, Ázerbaıjan, Armenııa, О́zbekstan prezıdentterimen, Úndistan Premer-mınıstrimen telefon arqyly sóılesti. Prezıdentke 12 shet memlekettiń – Avs­trııa­nyń, Ázerbaıjannyń, Vatı­kan­nyń, Grekııanyń, Izraıldiń, Qa­tar­dyń, Nıderlandtyń, Taılandtyń, О́zbekstannyń, GFR-diń, Shveısarııanyń, Japonııanyń elshileri, sondaı-aq, BUU Damý baǵdarlamasynyń turaqty ókili Senim gramotalaryn tapsyrdy. * * * Tutastaı alǵanda, Qazaqstan óz táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyn atap ótken mereıtoılyq jylda qazirgi zaman jedel qarqynmen ózgeristerge túsip jatqan tusta óz memlekettiligin nyǵaıtý jáne álemniń eń damyǵan 30 memleketiniń qataryna ený úshin eleýli qadam jasady. Mahmut QASYMBEKOV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńsesiniń bastyǵy