Kóńilden ketpes kezdesý

 1991 jylǵy shilde aıynda Taldyqorǵan oblysyndaǵy «Qapal-Arasan» shıpajaıynda demalǵan edim. Dımash aǵanyń, Dinmuhamed Qonaevtyń jeke saýyqtyrý shıpajaıy da sol jerde bolatyn. Sanatorııdiń sol kezdegi bas dárigeri Bazarbek Turǵanbaev meni ertip baryp sol kisimen arnaıy tanystyrdy. Dımash aǵa munda jylda kelip demalady eken. Janynda jeke dárigeri, júrgizýshisi jáne aspazy bar. Dımekeńniń saıajaıy alty bólmeli bolyp shyqty. Bizdi, úsh-tórt kisini qonaq bólmesinde ózi qarsy aldy. Kelgenimizge qýanǵany júzinen kórinip turdy. Qaıdan kelgenimizdi, aýyl-aımaqtyń jaǵdaıyn, qalaı demalyp jatqanymyzdy surady. Aǵanyń janynda úsh-tórt saǵat otyryp qalyppyz. Shyǵyp bara jatqanymyzda árqaısymyzdyń qolymyzdy alyp turyp, ózine kelip turýymyzdy ótindi. Esikke deıin shyǵaryp salǵanynyń ózinen úlken kishipeıildilikti, qarapaıymdylyqty ańǵardyq. Budan keıin Dımash aǵaǵa men jıi-jıi baryp turdym. Aǵa massajdy óz bólmesinde, em-domdy kópshilikpen birge qabyldaıtyn. Meni ózine erekshe ish tartyp turdy, qasynda bolǵanymdy qalady. Tańǵy asty iship, em-domdy alǵannan keıin aǵanyń janynda bolýdy men de ádetke aınaldyrdym. Bir-birimizge baýyr basyp ketkenimiz sonsha, serýenge shyǵatyn kezde meni kútip otyratyn boldy. Meni qasyna ertip, únemi birge júretin boldyq. Bir kúni meni tez jetsin dep­ Dımekeń kóligin jiberipti. Sport­­­tyq kıimimmen bara salǵan edim, aǵa kostıým-shalbar kıip ke­lýimdi tapsyrdy. – Galstýgiń joq bolsa, shı­fo­­nerdi ashyp, qalaǵanyńdy al, – dedi. О́zimde galstýk bar eken­di­gin aıttym. – Onda tez kıinip kele qoı, syrtta eki kólik kútip tur, – dedi. Sóıtip, biz Taldyqorǵanǵa kettik. Aǵanyń janynda júrip, qala­daǵy talaı basshylardyń úıin­de qonaqta da boldyq. Kún­der­diń kúninde menen óziniń janyna kóship kelýimdi ótindi. Jeke dárigeri bir sharýalarmen suranyp ketken eken. Janyna kóship baryp edim, rıza bolyp qaldy. Múmkinshilik bolǵan kezde biz de ol kisini arnaıy jerge qonaqqa shaqyryp turdyq. Zýhra jeńgemizdiń dúnıeden ótkenine úsh jyldaı bolǵan kez edi, din basshylaryn, ımamdar men demalýshylardy shaqyryp, as berip, quran da oqyttyq. Rızashylyǵyn bil­dirgisi keldi ǵoı deımin, bir­ge júrgen kúnderden estelik bol­syn dep birge sýretke túsý úshin Taldyqorǵannan arnaıy sý­ret­shi shaqyrypty. Sýrettiń syrtyna óz qolymen: «Qurmetti Appazǵa! 10.07.1991 jyl. «Qapal-Arasan» dep qoltańba jazyp berdi. Oǵan qosa meken-jaıy, telefon nómiri jazylǵan esimhatty, Japonııaǵa barǵanda alǵan bir galstýgin syılady. Sondaı-aq, ol kisi Taldyqorǵan qalasyndaǵy kitap dúkenderiniń birinen «Náýbet» degen kitap aldyrtqan edi, qoltańbasyn qoıyp, ony da maǵan syıǵa tartty. «Almatyǵa jolyń tússe habarlas» degeni áli este. Búginde Dımekeńmen túsken sol sýret te, «Náýbet» degen ki­tap ta Shymkent qalasyndaǵy Qonaev murajaıynda saqtaýly tur. Men sodan keıin Dımash aǵa­men kezdesken joqpyn. Qý tirshilikten qol tımeı, áne baramyn, mine baramyn dep júrgende sum ajal aǵamyzdy ómirden alyp ketti. Dinmuhamed aǵamyzben on bes kúndeı birge júrip, dámdes bolǵan sátterimdi eske alyp, ol kisiniń alyp túlǵaly uzyn boıyn kóz aldyma elestete otyryp, aıtylǵan aqyl sózderin, esime túsirip, bólisýdi jón kórdim. Dımash aǵamen júzdeskende ań­ǵar­­ǵanym – bógde sózge joq, ózi ómir boıy shylbyryn ustaǵan saıasattan áńgimeni aýlaq buryp, kóbine adamnyń jeke basynyń abzal qasıetterin sóz etedi eken. Barlyq bilimin, qabiletin óz halqyna arnap, rýhanı bolmysyn pák us­tap, kisilikti tek eńbekten izde­gen adam eken. Al­dy keń, adam­dy ashyq-jarqyn ózi­ne tartyp otyratyn. Eńseli tú­ri­nen nur jaýyp turǵandaı ǵajap jan ekendigi bilinetin. Dı­darlasqan shaqtarymyzda me­niń baıqaǵanym: Dımekeńniń jú­zinen rıza bolǵan meıirimdi kúl­ki kórinetin. О́te joǵary má­denıettilik, sypaıy­lyq, ta­za­lyq, uqyptylyq, ıman­dylyq, ına­battylyq jáne kishi­peı­il­di­lik qasıetterimen qosa, áń­gi­meshil eken. Bir kórgen adam­nyń atyn umytpaı, eshkimdi jatyr­qa­maı, burynnan tanıtyndaı úıi­rip áketetin qasıetterine tań­ǵaldym. Dımekeń taǵamdy talǵap, tek adal asty ǵana jeıtin edi. «Peıish jemisi» dep almany ar­­­­shyp jeýdi, maǵan da tamaq­tan keıin almadan kórińiz degen sypaıy usynysty ádetke aı­na­l­­- dyrǵany áli kóz aldymda. Dı­mekeńniń jumsaq daýysy Ala­taý­dyń salqyn samalyndaı esi­lip turýshy edi. Búginde ózim, Alla aman­shy­lyǵyn berse, toqsanǵa ja­qyn­dap qaldym. О́mirde talaı qaıratkerdi kórip, dámdes bol­dyq, jaqsy kóńilmen syı­lastyq. Al Dımekeńniń bolmy­sy solar­dyń eshbirine uq­samaıtyn. Aǵa­myz­dyń aqyl-parasaty bıik, ıman­dy dıdary­nan dúnıe bal­qyp turatyn jan edi. Shıpa­jaı­da kúnde Dımekeńmen bir­ge júretinimdi kórgen ózge dema­lý­­shylardyń kóbi menen ol kisi­men tanystyrýdy, birge sýretke túsýge kóndirip berýimdi ótinetin. Dımekeń ekeýmizdiń áńgime­miz taýsylmaıtyn. Talaı este­lik­terin tyńdadym. Birde ol kisi Qytaıǵa barǵan saparyn­da Qazaqstandaǵy geologııa ǵy­ly­my týraly baıandama ja­sa­­ǵan eken. Qapshaǵaı kóliniń qalaı paıda bolǵany, Medeý muz aıdynynyń qalaı salynǵany týraly da óz aýzynan estidim. Birge ótkizgen ýaqyttyń bárinde taza aýada, tabıǵat aıasynda serýendegendi jaqsy kóretin. Ol kisi mergen de bolǵan eken. Dımekeń óz dáýiriniń saıasaty men zańyna oraı ádil bolýǵa tyrysty. О́ziniń aıtýy boıynsha da, jazǵan estelikterinde de «Shamam kelgenshe qııanatqa jol bermeýge tyrystym» dep bastaıtyn áńgimesin. Qyzmetten qýylyp, partııadan shyqqan talaı bastyqtyń Qonaevtan qoldaý taýyp, ádil sheshimdi sol kisiden kórgenin talaı jerde talaı adamnan estip júrmiz. Ol kisini zamanynda ózge elderdiń prezıdentteri qurmet­tepti. Máselen, AQSh-tyń pre­zı­­denti Dýaıt Eızenhaýer 1960 jyly «Men búgin zor tul­ǵa­men qaýyshtym, saıasatker ha­lyqtar danalyǵyn tolyq meń­ger­gen adam. Ol KSRO-nyń sırek kezdesetin tulǵasy» degen eken. Al Úndistannyń premer-mınıstri Djavaharlal Nerý «Meıirim shýaǵymen, peıili keń halyqtyń perzenti bolý­dan asqan baqyt joq. Sol ha­lyq – qazaq halqy. Eliniń ótke­nin umytpaı, keleshegi úshin qal­t­qysyz eńbek etken perzenti bar halyq ta baqytty. Sol tul­ǵa – Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev» dep baǵa bergen. Qazaqstannyń qaı túkpirine barsańyz da, Dımekeńniń esi­min jurt úlken qurmetpen ataı­dy. Qonaevtyń ómirinen, qyzmetinen jas urpaq qandaı ónege, qandaı taǵylym alady? Endi soǵan toqtalyp kóreıik. Birinshiden, úlken qyzmette júrse de adamgershiligin saqtap, el aldyndaǵy qyzmetin adal atqara bildi. Dımash aǵa saıası kósem ǵana emes, rýhanı kósem de bola bildi. Al rýhanı kósem aldynda halyq qashanda bas ıedi. Ekinshiden, ol qandaı bıikke shyqsa da, laýazymnyń ýaqytsha, adamgershilikten basqasynyń baıan­syz ekenin tereń uqqan. Úshinshiden, Jaratqan ıe­miz ony tekti etip jaratypty. Bilimdiligi, kóregendigi bir bas­­qa, aldyna kelgen adamnyń ar-ojdanyn ardaqtap, syılap, már­tebesin kóterip sóılesetin. Kisiniń sózin bólmeı, aıaǵyna deıin tyńdaıtyn. Ol kisiniń taǵy bir qasıeti. Qudaıdy joqqa shyǵarǵan qo­ǵamda Allasyn eshqashan aýzynan tastaǵan emes. «Qapal-Arasan» shıpajaıynda aǵa­nyń «Iasyn» súresin uzaq oqy­ǵandyǵy týraly sondaǵy molda kisi aıtqan bolatyn. Shaı ústinde ázil aıtyp, áı­te­ýir ishimizdi pystyrmaıtyn. Ma­qaldatyp, máteldetip, sheshen sóıleıtin, azdaǵan aqyndyǵy da bar edi. Kóńili qandaı keń, jany darhan bolsa, júregi de jomart edi. Shet memleketten jeke esep-shotyna túsken karjylardy jetim-jesir, qarttar úıi, álsiz, naýqas jandarǵa aýdaryp otyrypty. Men osylaısha Dımekeńniń janynda 15 kúndeı birge bolyp, aqyl-keńesin tyńdadym. Meniń úlken tulǵamen birge bolǵan sol kúnderim tálimge toly bir mektepteı boldy. Qa­zaq­­ta Dımekeńdeı kósem tul­ǵa­­ly, danyshpan, daryndy jan kemde-kem ekendigine kóz jet­kizdim. Muny Allanyń maǵan bergen syıy dep esepteımin. Appaz DOSQARAEV, tyl jáne eńbek ardageri, Arys qalasynyń qurmetti azamaty