Taý men shólge baý salǵan

Kóne de jańa Izraıl tarıhy tereńde, myńdaǵan jyldardyń qatparyna kómilgen. Ony árkim ózinshe arshyp alady, ony árkim ózinshe túısinedi, odan árkim ózinshe sabaq alady. Sondyqtan da munda jyldyń qaı mez­gilinde de aǵylǵan jurt at nópir. Son­dyq­tan da osy kishigirim shaǵyn elde 60 qo­ryq pen qorǵalatyn aımaq bar, al jan ba­syna shaq­qanda álemdegi murajaıy eń kóp el de osy. Afrıka men Azııa jáne Eýropany jalǵap jatqan altyn kópir qyzmetin atqarǵan bul ólke ámanda úlken strategııalyq mańyzǵa ıe boldy, sondyqtan da árkez álem bıleý­shi­le­riniń kóz qurtyna aınaldy. Izraıl júregi – Ierýsalım úsh din – hrıstıan, ıýdaızm jáne ıslam úshin de qa­sı­etti qala. Ár evreı júreginde óz uly Jara­týshynyń ámirimen Isaqty (evreıler sodan taraıdy) qurbandyqqa shalýǵa nıet etken Ibrahım paıǵambar, qurylysty qasıetti ká­sip dep tanyǵan Dáýit patsha, alyp hram saldyrǵan Súleımen patsha-paıǵambar erekshe oryn alǵan. Bul ólkeni semıt taıpalary kóne dáýirlerde-aq meken ete bastaǵan. Sol­tústikten het, ońtústikten evreı taıpalary kelse, jaǵalaýǵa fılıstımlıandar jaıǵasty, eldiń grekshe Palestına atalýy osy taıpa atymen baılanysty. Bizdiń dáýirimizge deıingi I ǵasyrda Palestınany rımdikter ba­syp aldy da, evreıler Jerorta teńizi ma­ńaı­yndaǵy elderge tarydaı shashylyp ketti. Orta ǵasyr­larda Palestına bir bıleýshiden kelesige ótti, arabtardan keıin krest joryǵyna qaty­sýshylar, HIII ǵa­syrda Mysyr mámlúkteri bılep, munan soń Osman ımperııasynyń qu­ramyna endi, qys­qa­sy, 1948 jylǵy táýelsiz Izraıl eline deıin de, odan keıin de soq­tyq­paly-soq­paq­ty jolmen júrip keledi evreı halqy. Baıaǵy Sú­leı­men patsha saldyr­ǵan Hram ekinshi ret turǵy­zylyp, qaıta qı­raǵan. Sol ekinshi Hramnyń qaldyǵy – alyp Batys qabyrǵa – evreıler syıynatyn jalbaryný qabyrǵa­sy­na aınalǵan. Hrıstıandar úshin Ierýsalım Iısýs Hrıs­tostyń jurtty ýaǵyzǵa úndegen, sońǵy jyldary men sońǵy saǵattary ótken, prokýrator úkiminen keıin alyp kresti ıyǵyna salyp, tas kóshemen súrinip-jyǵylyp, qa­bynyp (onyń qulap, bir sát tize búkken jerine belgi qoıylǵan, mundaı aıaldama 14 eken) qorlyq pen azapqa, mazaqqa tózip, jankeshti jolmen Golgofaǵa shyǵýy, odan ózi kóterip ákelgen krestke shegeleý. Qazir Golgofa men Isanyń denesi qoıylǵan oryn (ol osynda denesi oralǵan kebin-jamylǵyny qaldyryp, kókke kóterilip ketken) bir shirkeý astynda qalǵan – ol Qudaıdyń (Paıǵambardyń) tabyty dep atalady. Ár juma saıyn búkil álemnen jınalǵan hrıstıan tabynýshylary Flagellasııa shirkeýinen bastalyp (Adam ata paıǵambardyń qabiri de osynda eken), Qudaı tabyty shirkeýinde aıaqtalatyn 14 aıaldamadan turatyn krest jolymen júrip ótedi. Krest jolyndaǵy ekinshi aıaldamaǵa Qudaı anasynyń shirkeýi salynǵan, sebebi dál osy jerde Marııa ana krest arqalap kele jatqan uly Isany jolyqtyrǵan. Qysqasy, hrıstıandar úshin Ierýsalımniń árbir tasy qasıetti, al endi musylman álemine bul qala nesimen qymbat – osyǵan az-kem toqtalaıyq. Qasıetti Quran-Kárimniń Mekkede túsken Isra súresi bylaı bastalady: «Alla – pák. Taǵylymdarymyzdyń tamasha dálelderin kór­se­­tý úshin ol bir túnde óz qulyn (Mu­ham­med ǵ.s.) Másjıd-al-Haramnan tóńiregi tunǵan baılyq – Másjıd al-Aqsaǵa alyp keldi. Alladan bilgir, odan kóregen eshkim joq». Ań­yzǵa qulaq salsaq, túnde paıǵam­barǵa Já­bi­reı­il perishte kelip, onyń keýdesin ashyp, ishin zámzam sýymen jýyp, nur men qudiretke toltyryp, qaıta japqan. Esik aldynda kútip turǵan ǵajaıyp janýar – adam beınesindegi qanatty jylqy Býrakqa (qazaqtyń Pyraq deıtini sodan) minip, lezde Qudysqa (Ierýsalım) jetti, sol jerden jeti qat kókke sapar shekti. Bir-aq sátte shalǵaıdaǵy meshit (ál-Aqsa) janynda, Ibrahım, Musa, Isa paı­ǵam­barlardyń orta­synda tur eken. Jalpy, ál-Aqsa meshiti mu­sylman áleminde Mekkedegi ál-Haram men Medınedegi Muhammed paıǵam­bar meshitinen keıingi úshinshi qasıetti oryn dep sanalady. Iаǵnı, paıǵambar osynda ımam retinde oǵan deıin jiberilgen barlyq elshi-paıǵam­barlar­men birge Allaǵa qulshylyq etken. Jeti qat kókke de osy jerden kóterilip, Allamen tildesken, bes ýaqyt namaz dál sol sátte, ıaǵnı mıǵraj kezinde paryz etilgen. Tipti, alǵa­shyn­da musylmandar namaz oqy­ǵanda qubyla retinde Qudysty belgilegeni de aqıqat. Alyp ta kóne ál-Aqsa meshiti, onyń aldynda Paı­ǵambar kókke kóterilgen orynǵa sa­lyn­ǵan altyn kúmbezdi meshit – kóp dindi, kóp qyr­ly, kóp ultty, túrli mádenıet pen ór­ke­nıet toǵysyna aınalǵan qorǵan ishindegi kóne sha­hardyń sımvoly ispettes. Bul qala kóshe­le­rin ersili-qarsyly kezip ótkende ózińdi ondaǵan ǵasyrdyń kýágerindeı sezinesiń. «Ýáde etilgen nemese armandaǵan jer» dep atalatyn Izraıl eline saparlaýdyń sá­tin túsirgen «Qazaq­stan­dyq­tardy shyryn­men saý­yq­tyrý» qo­ǵam­dyq qoz­ǵalysynyń maq­saty – elimizdegi jetekshi bu­qa­­ralyq aqpa­rat qural­da­rynyń bas­shylary men ókilderin tarıhtyń tyl­sy­my­men tamsantý em­es, Izraıl elindegi shy­ryn ón­­dirisiniń bary­sy men bolashaǵynan habardar etý bolatyn. Al kóne Ierýsalımge saıahat evreı eline kelgen qonaqqa kórse­ti­ler qurmet belgisi bolsa kerek. Qazaqstandyq jýrnalıster jumysymen egjeı-tegjeıli ta­nys­qan ızraıldyq kompanııa «Gan Shmýel Grýp» 1942 jyly qu­ryl­ǵan eken. Ol kezde áli qazirgi Izraıl memleketi joq. Bul ózi bizdegi ujymshar (kolhoz) júıesi boıynsha jumys isteıtin úlken qu­ry­lym eken. Kıbýsa dep atalatyn ujym múshe­si 500 adam, barlyq máseleni jalpy jı­na­lys, basqarma sheshedi. Qazaqstandyq jýrnalısterdi traktor tirkemesine mingizip, sha­rýashylyqty aralatty. Negizgi mamandanǵan kásibi – shyryn óndirý bolǵanymen munda bári bar, ıaǵnı qyzmeti san salaly. Turǵyn úıler, kottedjder, ashana, sport zaldary, em­hana, mal ónimderi, baqsha ónimderi, tipti balyq ta ósiredi. Kıbýsa úılerinde 900 adam turady. Izraıl aýyl sharýashylyǵyndaǵy ózin­dik orny bar shyryn óndiretin «Gan Shmýel Fýds Ltd.» kompanııasynyń basty aksıoneri biz joǵaryda sóz etken – Kıbýs Gan Shmýel – oǵan aksııalardyń 43 paıyzy tıesili, al 33 paıyzy óz erkimen «Gan Shmýelge» qosyl­ǵan burynǵy Ganır kompanııasynyń ıelerinde bolsa, 24 paıyzy memlekette. Eń bastysy, bul kompanııanyń óziniń 18 myń gektar alqapty alyp jatqan sıtrýs ósiretin baý-baqshasy bar. Onyń 3 myń gektarǵa jýyǵy 2007-2009 jyldary otyrǵyzylǵan kóshet. Munyń ózi kompanııanyń shyryn jáne konsentrat shyǵaratyn zaýyttarynyń jyl boıy toqtaýsyz jumys isteýine negiz bola alady. Izraılde aýa raıy baý-baqsha salýǵa qo­laı­ly bolǵanymen, jeriniń 60 paıyzǵa jýy­ǵy shól jáne shóleıt aımaqqa, qalǵan edáýir bóligi taýly aımaqtardyń tastaq to­pyraǵyna tıesili bolyp keledi. Sý kózderi de tapshy bolǵandyqtan bul elde tamshylatyp sýǵarý ádisi keń jolǵa qoıylǵan. Biz kórip-tama­sha­laǵan apelsın ósetin baýda sý jer astynan skvajına arqyly shyǵarylady ek­en, ár aǵash­qa qansha, qashan sý beriletini al­dyn-ala esepteledi. Tipti bir aǵashtan 100-200 kılogramm, 1 gektardan 50 tonna ónim alynatyny da eseptelgen. Esepsiz dúnıe joq munda. Shól men taýǵa baý, egin salǵan eńbek­qor evreı halqy 6,5 mıllıon turǵynyn asy­rap qana qoımaı, aýyl sharýashylyǵy ónim­deriniń birazyn eks­portqa da shyǵarady eken. Biz jumysymen tanysqan «Gan Shmýel» toby óniminiń 80 paıyzy eksportqa shyǵa­ry­lady eken. Munda qaldyqsyz tehnologııa: al­qap pen baýdan jınalǵan ónim zaýytta sort­ta­lyp, birazy bazar, dúkenderge jemis kúıin­de jóneltilse, ózgesinen shyryn, sosyn shyryn konsentraty alynady, qabyǵy kosmetıkada paıdala­ny­la­dy. Izraıldyń jeri Qazaqstannan 100 ese kishi bolǵanmen, jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim 27 myń AQSh dollaryna para-par, ıaǵnı bizdegiden 2,5 ese kóp. Al ekono­mı­ka­daǵy aýyl sharýa­shy­lyǵynyń úlesi 20 paı­yzǵa jýyq. Buǵan qalaı tańyrqamassyń. Apel­sın otany – Qytaı, alma – Ortalyq Azııadan, greıpfrýt – Barbadostan, osynyń bárin alaqandaı jerinde, ózderinde mápelep óndiristik negizde ósirip, tipti jańa jersindirilgen túrlerin dúnıege ákelip, óńdep, kon­sen­tratty shetelge satyp, paıda taýyp otyrǵan tájirıbege qa­laı súısinbessiń! Shyryn rynogy álemdegi turaqty damyp kele jatqan sala. Máselen, tek Germanııanyń ózinde sońǵy 50 jyl ishinde shyryn qolda­ný­dyń jan basyna shaqqandaǵy jyldyq kólemi 40 ese artqan: 1,9 lıtrden 44,3 lıtrge jetken. Jalpy Eýropanyń, Soltústik Amerıka men Japonııanyń ortasha turǵyny jyl saı­yn 30-40 lıtr shyryn ishse, Qa­zaq­standa bul kórsetkish – 10 lıtr ǵana, esesine bizdiń jer­les­­ter jyl saıyn 20 lıtr spırtti ishimdikter ishedi. Iаǵnı, «Qazaqstandyqtardy shy­ryn­men saý­yqtyrý» qozǵalysynyń nıeti quptarlyq. Konsaltıngtik kompanııa derekterine súı­ensek, Qazaqstan turǵyndarynyń 70 paı­yzǵa jýyǵy shyryn ishedi, shyryn rynogy elimizde 2007 jylǵa deıin turaqty damý ústinde boldy. Al 2007 jyly Qytaı men Eýropa elderinde, Mysyr men Ońtústik Amerıka, Ún­dis­tanda alma men basqa da tropıkalyq baq­sha ónimderiniń kem salýyna baılanysty shy­ryn konsentratynyń baǵasy 1,7 ese, 2008 jyly 3 esedeı qymbattady. Sonyń sal­da­ry­nan Qazaqstandaǵy shyryn óndiri­si­niń qar­qy­ny 20 paıyzǵa baıaýlady, daıyn ónim quny 25 paıyzǵa qymbattady. Ystyq elderde ónim tómen bolsa onyń Qazaqstanǵa ne qatysy bar dep tańqalmańyz – tikeleı qatysy bar. Sebebi, bizdiń elimizdegi tabıǵı shyryndardyń 94 paıyzy shetelden ákeli­netin konsentrattan daıyndalady. Bizdegi zaýyttar sheteldik ónim jetkizýshilerge jyl saıyn 14-20 mıllıon AQSh dollary shama­synda qarjy tólep, konsentrat alyp keledi. Konsentrat degen taza hımııalyq termın eken, bul ózi jasandy ónim shyǵar dep qaýip­tenýshiler de tabylar. Biz Izraıldegi zaý­yt­ta bolǵanymyzda osy konsentrat óndi­ri­simen egjeı-tegjeıli tanys­tyq. Bul kádimgi syǵymdalǵan tabıǵı shyryn, onyń sýy býla­nyp ketedi de qoıý, mańyzdy – qoımaljyń negizi qalady. Sosyn ony arnaıy qapshyqqa quıyp, odan 200 lıtrlik bóshkege salady. Mine, konsentrat osy – jasaýǵa qolaıly ári baǵasy qymbat. Qazaqstanǵa ákel­gen soń oǵan taza sý qosyp, tabıǵı shyryn jasaıdy, sý men qantty kóbirek qosyp shy­ryn sýsynyn jasaıdy, bári de zaýyt qojaıy­ny men teh­nologtardyń erkinde, tutynýshy suran­y­sy­na qaraı áreket etetini anyq. Qazaq­standa, ásirese, ońtústik óńirde alma, almurt, júzim, shabdaly, sábiz, qyzanaq sııaqty baý-baqsha daqyldaryn óndiristik negizde ósirýge múm­kin­dik bolǵanymen, bul is qarqyn almaı ot­yr. Bul ońaı is emes, Úkimet tarapynan qam­qorlyq kerek, jer, kóshet, kútim, sý, agroteh­nıkalyq sharalar, mamandar máselesi sheshilse, ońtústik óńirdegi tabıǵı jaǵdaı múm­kindik beredi. Elimizdegi jemis óńdeıtin qy­ryq­tan astam zaýyt bolsa, sonyń teń jar­tysy Ońtústik Qazaqstan oblysynda, 10-y Almatyda. Degenmen, elimizdegi ishki rynokta úsh kompanııa – «Raimbek Bottlers», «RG Brands Kazakhstan» jáne «Koka Kola Alma­ty Bottlers» aldyńǵy orynda. Elimizdegi barlyq shyryn óndirisiniń 70 paıyzy osy úsheýiniń enshisinde. Bular jarnamany da durys jolǵa qoıa bilgen. «Qazaqstandaǵy shyryn óndirisi» degen taqyrypta ǵalamtorda ne bar eken dep aqtaryp shyqqanymyzda jaqsy bir jańalyq jolyqtyrdyq. Jambyl oblysynda tabıǵı shyryn konsentratyn ázirleıtin kásiporyn bıyl iske qosylmaq eken. Bul týraly ob­lys­tyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy ótken jyly qyrkúıek aıynda habar taratypty. «Taraz tartý» JShS qurylysyn júrgizip jatqan bul kásiporyn jobalyq qýatyna jet­ken kezde jylyna 100 myń tonna ónim bermek. Jańadan 80 jumys orny ashylmaq. Jańa nıet, baǵaly bastama. Menshikti tilshimiz arqyly suraý salyp edik, biregeı zaýyt ázir iske qosylmapty. Qosylar ma eken ózi?! Alaqandaı alqaptan óz nesibesin ǵana terip jeýmen shektelmeı ónimin ózgelerge saýdalap jatqan eńbekqor, esebi myqty evreı halqynyń bir ǵana saladaǵy tájirıbesin tamashalaǵanda jeri júz ese úlken alyp el adamdarynyń múmkindigi de mol ekenine ılanasyń da. Sáti keler... Erkin QYDYR, Almaty – Tel-Avıv – Ierýsalım. Sýretterdi túsirgen  Irına BAJENOVA.