Járdemaqyda taǵdyr tur

Ana men balanyń ólim-jiti­min azaıtý Hám olardyń den­saý­lyǵyn jaqsartý máselesi qazir qoǵam­da­ǵy eń bir ózekti máse­le­ler­diń qa­tarynda tur. Mine, sońǵy tórt-bes jylda birinen keıin biri ózgerip otyrǵan densaý­lyq saqtaý mınıstrleri ár jyl­dyń basynda ótken jylǵa esep bergende eń aldymen osy týraly aıtatyn boldy. «Ana jylmen salystyrǵanda myna jy­ly ólim-jitim pálen paıyzǵa azaı­dy, pá­len paıyzǵa densaý­lyqtary jaq­sardy». «Jaqsy sóz janǵa azyq» demekshi, biz de «tó­men­de­genine», «jaqsarǵanyna» qýa­nyp-aq oty­ra­myz. Biraq, qaǵaz­da­ǵy sóz ben naq­ty ómirdiń arasy keıde tym al­shaq ketip jata­tyn­dyqtan kó­keıimizde senimsizdik te bar. О́ıt­keni, tur­mys tú­zelgende ǵana ana­nyń den­saý­lyǵy jaqsaryp, so­syn saý ur­paq dúnıege kele bas­taı­dy. Son­dyq­tan ana men bala ólim-ji­ti­mi nemese densaý­lyǵy degennen góri ana men balanyń tur­mysy degenge den qoıý kerek shyǵar. Qazirgi tańda qoǵamdaǵy eń bir qorǵansyz jandardyń qata­ryn­da ana men bala bar. Bireýi balasy óskenshe jumys isteı almasa, ekinshisi anasynyń baýy­ry­nan tys ómir súrýge qabiletsiz. Son­dyqtan ekeýi de memleketten bólinetin jár­demaqylarǵa qarap jáýdirep otyr. Ákeniń tabysy qaıda deńiz! Onyń tabysy otba­syn­daǵy kóp shyǵyndy jabýǵa birde jetip, birde jetpeı jata­tyndyqtan, qaýza­maı-aq qoıaıyq. Onyń ústine túrli jaǵdaılarǵa baılanysty balasyn jalǵyz asy­rap otyrǵan analar da jetkilikti. Bul týraly jýyrda Abaı.kz saı­ty «otbasyn jalǵyz asy­­rap otyr­ǵan áıelder sany Qa­zaq­­stan­da jarty mıllıonǵa jetti» dep jazdy. Al Úkimet jyl saıyn «jár­demaqyny mynansha paıyz­ǵa kóbeıttik» dep esep beredi. Biraq, memleketten alatyn bolar-bolmas kó­mek­tiń ústine pa­ıyz qo­syl­dy degenshe, azyq-tú­lik, kıim-keshek qymbattady deı beri­ńiz. Bolar-bolmas dep otyr­ǵa­­nym, eldegi jár­demaqy mól­sheri ishki jalpy ónimniń 0,13 pa­ıy­zyn ǵana qu­raı­dy eken. Bul óte az. Nege deseńiz, 2007 jyl­dyń ózin­de Elbasymyz óziniń kezekti Joldaýynda «90-shy jyl­dar­­da­ǵy quldyraýdan soń, 2000 jyl­dan bastap bizdiń ekono­mı­kamyz IJО́-niń 9-10 paıyzdyq ósimimen da­myp keledi. Bıylǵy jyly eldegi IJО́ jan basyna shaq­qanda 7 myń dollardan asyp túsetin bo­la­dy», dep aıtqan edi. Solaı bol­dy da. Tipti bul kór­set­kish jyl­­darmen birge eselenip, Úki­mettiń esebi boıynsha 2008 jy­ly jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimniń mólsheri 8,45 myń AQSh do­l­lary­na, 2009 jyly 8 myń AQSh dollary kólemine jetken. Al 2010 jyly Eýrazııa­lyq damý banki­niń málimetine sáı­­kes, elimizdegi IJО́-niń mól­sheri jan basyna shaqqanda 11500 AQSh dollaryna turaqtap, TMD elderi arasynda Reseı men Belarýsten keıingi úshinshi orynǵa shyǵypty. Biz keltirip otyrǵan osy kór­set­kishter elimiz egemendik alǵan al­ǵashqy jyldardaǵy, ıaǵnı 1993-1994 jyldardaǵy 700 AQSh dol­lary­nan on ese kóp. Biraq, nege ekeni belgisiz, jár­dem­aqylar man­­dy­maı-aq qoıdy. Salys­tyr­maly túrde al­ǵanda biz jár­dem­aqyny Reseı (0,22), Ýkraına (0,36), Belarýs (0,80) sekildi TMD memleketterinen álde­qaı­da az alamyz. Sonyń ishin­de bala kútimine taǵaıyn­dal­ǵan jár­­­dem­­­aqynyń mólsheri myna naryq­tyq qoǵamǵa túk te sáıkes emes. Sonymen bıylǵy járdem­aqy­nyń jaıy qalaı boldy degen su­raqqa jaýapty tez-aq aldyq. Eń­bek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimeti boıynsha «Altyn alqa» jáne «Kú­mis alqa­men» marapattalǵan analarǵa 6 aı­lyq eseptik kórset-kishpen 9.240 teńge arnaýly memlekettik járdem­aqy tólenedi. Ba­la­larǵa arnalǵan bir rettik jár­dem­aqy 2011 jyldyń 1 qań­tary­nan bastap otbasynda birinshi, ekin­shi, úshinshi bala týylǵan jaǵ­­­daıda 30 aılyq eseptik kór­set­kish­pen 45.360 teńge, tórtinshi jáne odan kóp bala týylǵan jaǵ­daıda 50 aılyq eseptik kór­set­kish­pen 75.600 teńge bolady. Eger tórtin­shi týma egiz bala bol­ǵan jaǵdaıda 100 aılyq eseptik kórsetkishpen, ıaǵnı 151.200 teń­ge (ár balaǵa 75.600 teńgeden) tó­le­nedi. Eger de tór­tinshi týma úshem bolǵan jaǵdaıda 150 aı­lyq eseptik kórsetkishpen 226.800 teńge tólenedi. Bir jasqa deıingi bala kúti­mine baı­la­nys­ty jumys istemeıtin áıelderge res­pýb­lı­kalyq bıýdjetten birinshi balaǵa 5,5 aı­lyq eseptik kórsetkishpen – 8316 teńge, ekinshi balaǵa 6,5 aılyq esep­tik kór­set­kishpen – 9828 teńge, úshinshi ba­la­ǵa 7,5 aılyq eseptik kór­­setkishpen – 11.340 teńge, tórt jáne odan kóp balalar úshin 8,5 aı­lyq eseptik kórsetkishpen 12.852 teń­ge mól­sherin­de járdemaqy taǵ­a­ıyn­­da­lady. Jumys isteıtin áıel­­der­ge bir jylǵa deıin jal­aqy­­sy­nyń 40 paıyzy tólenedi. Bul máli­met­­ter­diń byltyrǵy, al­dyń­ǵy jyl­­ǵy málimetterden qara úzip turǵany shamaly. Sebebin joǵary­da aıt­tyq. Járdem­aqy­men birge bar­lyq nárse­niń baǵa­sy ósedi. Osy turǵydan kelgende járdemaqy kó­beıip emes, azaıyp bara jatyr de­sek te qı­syn­ǵa syıa­dy. О́ıtkeni ony taǵa­ıyn­daı­tyn mınıstrlik ókil­deri aq qa­ǵaz­ǵa álgi sandardy túsir­gende syrt­taǵy qaınaǵan tir­shi­likpen sanasyp jatpaıty­ny bel­gili bol­dy. Áıt­pe­se, sábı týyl­ǵan­da bir ret alatyn 40-45 myń­nyń tó­ńiregindegi qara­jat­­tyń ná­resteni perzenthanadan alyp shyǵýǵa, odan qalsa, birneshe ondaǵan dana jaıa­lyq­tar men jeıdesheler alýǵa ǵana jetetini soqyr­ǵa taıaq ustatqandaı kóri­nip turǵan joq pa? Al aı sa­ıyn alatyn 8 myń, tipti 9-10 myń teń­ge bolsyn, beınelep aıt­qan­da, «ólmegenge óli balyq kezde­se­diniń» kebi. «Jal­aqy­­nyń 40 paıyzy» aq qaǵazda tur­ǵanda ájep­teýir aqsha sııaq­tan­­ǵany­men, eger jumys istegende 50 myń jalaqyń bolǵan bolsa, sonyń 20 myńy degen sóz. Biraq, eki áıel­diń biri 50 myń jalaqy almaı­ty­ny taıǵa tańba bas­qan­daı aqıqat. Son­dyq­tan jár­dem­aqy ataý­lyǵa eshq­an­daı otba­sy­nyń kem-ke­tigi bútinde­lip, jyr­ty­ǵy jamal­maı­­dy. Ata-ana­lar eń quryǵanda sábıine aı saıyn qajet bolatyn zattardyń jarty­syn da satyp ápe­re almaıdy. Ja­syratyn ne bar, qalada tura­tyn meniń zaman­das­tarymnyń kóbi: «Sábıimizge kıimdi ata-anamyz, týǵan-týys­tary­myz ápe­­redi. Odan qalsa qutty bol­syn aıta kelgen joldastar ala keledi. Sóıtip bilinbeı ketedi», deıdi. Árıne 25-30 ara­lyǵyndaǵy baspanamen qam­tyl­maǵan jas ot­basylardyń jal­a­qy­larynyń jar­­­tysy páteraqy­ǵa ketse, jar­tysy azyq-túlikke ketetini, tam-tumdap qana kıim-keshekke jum­salatyny úırenshikti jáıtke aınalǵaly qa­shan? Burynǵy za­man­dy bilmeımin, osy zamanda ná­res­teniń kıimi óte qymbat. Sapasy ortasha deıtin bir dana jaıalyq Astananyń kez kelgen dúkeninde 400-500 teńge turady. Jańa tý­ǵan nárestege keminde on jaıalyq kerek ekenin bala tapqan analar jaqsy biledi. Bir par jeıdeli-shalbar 1500-2000 teńge (4-5-ýi kerek), bas kıim, qolǵap, baıpaq degenderdiń árqaısysy 300-500 teńge (keminde 7-8-den kerek), qys­tyq toqy­ma kúr­te-shalbarlar 2000-3000 teńge (2-3-ýi kerek), kúrte­sheler 5000-7000 teńge, qys­tyq bas kıim, moıyn­shal­ma­lar 1500-2000 teń­ge kó­leminde. Bul bir jasqa tol­maǵan balalar­dyń kıiminiń quny. Ata-anań men joldas­ta­ryń qashan­ǵa deıin kıim ákeledi. Kıimi qur­ǵyr­dy óziń al­ma­sań da, balań úshin kúnderdiń bir kúnin­de alyp berýge týra kelgende dú­ken aralasań kóziń sonda shyqty deı ber. Bir ǵana sábıdi kıindirýge shashyńnan kóp aqsha kerek. Al, ásirese, qala­lyq­tar kóptep paı­da­la­natyn bir qalta «pam­pers­tiń» (20 dana) ortasha baǵasy 1200 teń­ge. Ony bir aı kádege ja­ratý úshin keminde úsh qalta­syn satyp alýy­ńyz qajet. Bala­nyń jeke gıgıe­na­syna arnal­ǵan zattardyń qym­bat­tyǵyn aıtsa­ńyz­shy! Oǵan tolyp jatqan zattar kiredi: emizik, qu­ty, sabyn, sýsa­byn, krem, maı, túrli dári­lik shóp­ter, t.b. Sosyn sá­bıin kez kelgen áıeldiń ja­ry­typ emizbeıtini taǵy shyn­dyq. Sábıge qo­sym­sha taǵam­dar kerektigi túsinikti. Bul úshin dú­kenderde, dári­ha­na­larda arnaıy qos­palar, botqa­lar, ezbeler, shy­ryn­dar saty­la­dy. My­saly bir ǵana «Nestle» kompanııa­sy­nyń ónim­­­derin alaıyq. Qu­ty­daǵy «Nan» atty qospa 1300 teńge turady. Qura­myn­da 22 túrli zat bar. Qa­zir ana­nyń sútin aýys­tyra alatyn bir­den-bir ta­ǵam retinde usy­ny­lyp otyr. Sá­bı­ge qo­sym­sha beriletin bol­­sa, aıy­na eki quty, al omy­­raýdy múlde embeıtin sábı­ler­ge tórt-bes quty­sy qa­jet. Onyń ara­synda beriletin «Malıýtka», «Ma­lysh» de­gen bot­qalar (250g) 700-800 teńgege baǵa­lan­ǵan. Negizinen úsh aıdan bastap beriledi. Aıyna keminde eki qoraby qajet. Alda-jalda bala aýy­ryp qalsa, oǵan dári-dármek qajet. Dári-dár­mektiń baǵasy «ushyp» turǵan­yn eldiń bári biledi. Árige ketpeı-aq, qyzý túsi­retin Panadol 700 teńge, tumaý-sumaýdan saýyqty­ra­tyn «Am­­b­ra­bene» 1200 teń­ge tura­ty­­nyn aıt­saq, jetkilikti shyǵar. Endi osy­nyń bárin oı eleginen ótkizip alyp, aı sa­ıynǵy járdemaqymen sa­lys­­ty­ra eseptegende ǵana jaǵ­daı­dyń shyn­­­­dyǵyna kózińiz jetedi. О́z ba­sym ­álgindegi baǵa­lar­dy ortasha, qa­ra­­paıym ot­basy­lar tuty­na­tyn taýar­­­­­lardyń ba­ǵasyna sáı­kes túz­dim. Al baılar­dyń ba­lasyn ósi­rý úshin qansha qarajat ketedi deseńizshi! Járdemaqy týraly sonsha­lyq­ty taýsylyp jazyp otyr­ǵa­nymnyń sebebi, adam balasy týy­la sala oınaqtaı jóneletin buzaý ne laq emes. Oǵan aıaqqa tu­ryp ketkeninshe kútim kerek. Kú­tip, mápelep ósirý úshin mindetti túrde soǵan saı qarajat qajet. Kútimsiz ósken balanyń áljýaz, aýrýshań bolatynyn kózimiz kó­rip júr. Senbeseńiz, aýrýha­na­lar­dy aralap baıqańyzshy, bir jasqa da tolmaǵan sábıler pnevmonııamen, anemııamen, gemolı­tıkalyq aýrýlarmen aýyrady... Buny barlyq qara qazaqtyń mu­ńy dep túsinińiz. Táýelsizdik almaı turǵan tusta, ıaǵnı Keńes ókimeti tusynda asharshylyqtan, repressııadan, soǵystan ábden mezi bolǵan halqymyz tiri júr­genine ǵana shú­kirshilik etip, bertinge deıin bala-shaǵasyn «tistep» júrip ósirgeni jasyryn emes. Bizdiń aldymyz­daǵy býyn­nyń biriniń kıimin biri kıip, biri­niń zatyn biri paıda­la­nyp, tipti qara nan men qara sýǵa rıza kó­ńil­men jetilgeni maqta­nar­lyq­taı nárse bolmasa da, ol kezde ol jalpyǵa ortaq kórinis edi. Endi táýelsizdik alǵan tusta taǵy da sol drama qaıtalanýda. Biriniń kıi­min biri kıgen, tamaqqa toı­maıtyn, kerek nársesin túgel ala almaıtyn, eske túsirerlik ba­qyt­ty balalyq shaǵy joq, qala­da­ǵy ortańqol, arzan páterlerdiń jal­­ǵyz bólmesinde óskendikten, tym qury­ǵanda qııalyn keńitetin ke­ńis­tik kór­megen balalardyń obal-saýaby sonda kimniń moı­nynda? Osy kezde kishkentaı bir náreste túgili, úlken adamnyń ómir súrýi qymbatqa túsip tur. Balasyna qor­ǵan bolyp jaryt­paı­dy deńiz. Sonda nárestege qor­ǵan bolmaǵan otba­synyń nesi ot­ba­sy? Sondyq­tan jár­dema­qy­ǵa jáı, salǵyrt, ta­maq­qa toıyp alǵan kerenaý pı­ǵyl­men qaramaý kerek. Bul kún tár­tibindegi eń ótkir másele. Járdem­aqy jáı qarajat emes, onyń ar­tynda taǵ­dyr tur, birdiń emes, bú­kil ulttyń taǵdyry tur...