Ýrbanızasııa úrdisi

Qazirgi kúni elimizdegi jasyryp-jabýǵa kelmeıtin jáne sheshýin kúttirmeıtin másele retinde, ishki mıgrasııany retteý joldaryn qarastarýdyń ýaqyty jetti dep oılaımyz. О́ıtkeni, qoǵamdyq ortada alańdaýǵa negiz bolatyn ah­ýal qalyptasyp otyrǵandyǵyn baıqaımyz. Jalpy, kez kelgen eldegi júıesiz ýrbanızasııa úrdisi áleýmettik damý úderisine jáne rýhanı qundylyqtardy saqtaýda da basty qaýipke aınalady. Iаǵnı, el ishindegi kóshi-qonnyń rettelmeýi saldarynan, qolaıly aımaqtarǵa jappaı qonys aýdarý belgili bir qıyndyqtar týdyrýy múmkin. Bul ásirese, úlken qalalardyń mańyna aımaqtaǵy adamdar  nópiriniń kóptep shoǵyrlanýynan baıqalady. Ras, adamdar jaqsy ómir súrýge, qala mádenıetine qol sozýǵa quqyly. Biraq, Qazaqstan sııaqty ishki ónimi men óndiris kóziniń kóp bóligi aýyl sharýshylyǵy sektorynda qalyptasyp otyrǵan memlekette adamdardyń aýa kóshýi men jumys qolynyń bir jerge shoǵyrlanýy tek qana áleýmettik úılesimsizdikke ákelip qoımaı, eńbek naryǵynyń da aýytqýyna soqtyratyn jaǵdaı. Derekter bo­ıynsha, alys aýyldardyń jekelegen eldi mekenderinen kóship ketýshilerdiń esebinen, buǵan deıin aýyl mártebesin ıelenip kelgen mekender eseptep shyǵarylyp jatyr. Jalpy, qazaqtyń qala jaǵalap, at basyn nópirli ortalyqqa burǵanyna shırek ǵasyrǵa jýyqtady. Osy ýaqyt ishinde shahardyń óz adamyna aınalǵandar da kóp, ógeısip júrgender de jetedi, ne sińip kete almaı, ne keri qaıta almaı basy qatqandar da az emes. О́kinishtisi, qazaq áli qalalyq ult bola alǵan joq. О́ıtkeni, qazaqtyń qalaǵa sińisýi qıyndaý bolyp tur. Bir qyzyǵy, qazaqtyń qalaǵa sińbeı otyrǵandyǵynyń sebepterin tolyq zerttep, naqty sheshý joldaryn usynyp otyrǵan tıisti mekeme nemese ǵalymdar taǵy joqtyń qasy eken. Demek, dál osy ishki mıg­rasııa máselesinde árkim qoly jetkenshe árekettenip, múmkindigi jetkenshe máselesin sheship jatyr degen sóz. Munyń bir qaýipti nátıjesi halyq kóp shoǵyrlanǵan qalalardyń bas josparyna qatysty baıqalyp otyr. Onyń sıpatyn ashý úshin elimizdegi eń úlken ýrbanızasııa ortalyǵy bolyp otyrǵan Almaty qalasyn mysalǵa alaıyq. Áleýmettik qaıshylyqtar da bolmaı qalǵan joq. «Shańyraqtaǵy», «Baqaıdaǵy» qaqtyǵystar, «Qalqamandaǵy» jer daýy sheshimin kútken máselelerdiń tym kóp ekenin ashyp berdi. Bylaısha aıtqanda, Almatynyń mańaıy shahar keıpinen aıyryldy. О́kinishke qaraı, bul bir Almatynyń basyndaǵy jaǵdaı emes. Qazir Shymkent uzynnan-uzaq dýaldarǵa tolyp bara jatyr. Tarazda da jurt bilgen jobasymen qala aınalasyna qarasha úılerdi qaptatty. Astana mańynda aýyz sýǵa zárý qala tıptes aýyldar jeterlik. Kezinde jer alyp, shamasy jetkeninshe úı salǵan jurt Astananyń ońtústik-shyǵys aýdanyn túrli qarama-qaıshylyqtar beınesine aınaldyryp jiberdi. Atyraýdaǵy ortalyq kósheniń aınalasy ǵana qala sıpatty, basqa tustary sol qarasha úıler ekenin turǵyndardyń ózderi moıyndaıdy. Munyń syrtynda, tirek qalalarda ózge óńirden kóship kelgen otbasyna úı jáne jumys tabý máselesi ótkir tur. Aýyl turǵyndarynyń kóp bóligi úlken qalaǵa táýekelge bel baılap kóshedi, sondyqtan da kezdeısoq jalaqyǵa ómir súredi, usaq kóshe saýdasymen aınalysyp,  qyzmet kórsetý salasynda eńbektenedi. Tipti, kelýshilerdiń kópshiligi qaladaǵy jaısyz, qulaǵaly turǵan úılerdi mekendeıdi. Demek, adamdar osylaısha  áleýmettik aýtsaıderlerdiń qataryn toltyryp otyr. Qylmystyń órshýi men jumyssyzdar armııasynyń artýy óz aldyna bólek áńgime. Qazirgi kúndegi turaqty jáne ýaqytsha tirkeý jaǵdaıynyń qoǵam tarapynan qabyldanbaı, qyzý qarsylyqqa ulasýy da úlken qalalardaǵy júıesiz kóshi-qonnyń ashy «jemisi» ekenin kórip otyrmyz. Jalpy, mundaı úrdis  búkil álemde bolǵan eken. Qazir de júrip jatyr. Biraq, biz damýshy el retinde  sol úderisterdiń jaqsy tusyn ǵana úlgi etip alsaq  kerek-ti. Joq, kerisinshe boldy... Demek, ishki mıgrasııany retteýdiń kún tártibine shyǵýy zańdylyq. Aıtpaqshy, derekter aýyldyq jerlerde jalpy halyqtyń 47 paıyzy turady deıdi. Bul el turǵyndarynyń teń jartysyna jýyǵy degen sóz. Demek, ýrbanızasııa úrdisi áli tolyq kúshine minbegeni me? Jáne bir dáıekke sensek, sol 47 paıyz úlestiń tek 25 paıyzy ǵana  aýyl sharýashylyǵynda jumys isteıdi eken... Qalmahanbet MUQAMETQALI, «Egemen Qazaqstan»