Shaǵyn jınaqtalǵan mektepter tyǵyryqtan shyǵýdyń joly ma?

Taran aýdanyndaǵy Borsýkov jınaqtalǵan mektebinde búginde tórt bala oqyp jatyr, bir búldirshin mektepaldy daıyndyq synybyna barady. Bar-joǵy bes bala. Jınaqtalǵan mekteptiń meńgerýshisi Nadejda Shýkına túske deıin birinshi synyptaǵy eki oqýshyny, tústen keıin 3,4 synyptardaǵy eki balany qosyp oqytady. Nadejda Dmıtrıevna úshin aınaldyrǵan eki balaǵa sabaq berý baıaǵydaı 20 balamen jumys isteýden qıyn. Psıhologııalyq jaǵynan qıyn. Qyryq jyldyq ustazdyq baı tájirıbesiniń arqasynda ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı, tórt balaǵa oqý baǵdarlamasyn túsindirip keledi. – О́tken qyrkúıek aıynda mektep ashylmaıdy dep otyrǵanbyz, Lısakovtan, Jitiqaradan jáne aýdan ortalyǵynan úsh otbasy kóship keldi de, bala beseýge jetken soń bastaýysh mektep saqtalyp qaldy. Keıin birinshi synyptaǵy bir qyz balanyń ata-anasy aýyldan kóship ketti de, qaıtadan tórt bala ǵana qaldy. Birinshi synypta úsh bala bolǵan kezde olar bir-birine qarap talpynatyn, báseke paıda bolǵan. Aınaldyrǵan eki bala jaryspaıdy, maǵan sol jaǵy qıyn, – deıdi Nadejda Dmıtrıevna. Borsýkov bastaýysh mektebi birden mundaı kúıge túsken joq. Osy mańda «Znamıa sovetov» keńshary bolǵan, sonyń bes bólimshesinen qazir úsheýi ǵana qaldy. Sonyń biri Borsýkov, munda 18 otbasy ǵana turady. Sharýashylyqqa qaraıtyn bes bólimshede negizinen nemis ultynyń ókilderi turýshy edi, barlyǵy derlik ata jurtyna qonys aýdardy. Turǵyndar qora­syndaǵy malymen kún kóredi. Osy eldi mekenge on bes shaqyrym ǵana jerde Apanov aýyly bar. Eldi meken temir joldyń, tas joldyń boıynda bolǵandyqtan, ondaǵy ómir de jeńilirek, tirek mektebi bar. Onymen Borsýkov bastaýy­sh mektebi únemi baılanysta jumys isteıdi. Degenmen, aýdan ortalyǵynan 86 shaqyrym, oblys ortalyǵynan 156 shaqyrym qashyqta jatqan Borsýkov selosyna tas jol bolmaǵandyqtan, kóktem, kúz maýsymyndaǵy laı­sańda adamdar attam jerge shyǵa almaı qala­dy. Aýyldyń bolashaǵy joq ekenin barlyǵy da túsinip otyr, tek aýdandyq ákimdiktiń qoldaýy arqasynda áýpirimdep tur. Al keler oqý jyly Borsýkov bastaýysh mektebiniń bolar-bolmasy kúmán, bul aýyl turǵyndarynyń, soǵan oraı bala sanynyń azaıyp, kóbeıýine tikeleı baılanysty. Oblys boıynsha 95 mektep memlekettik normatıv jelisine sáıkes kelmeıdi. Olardyń úsheýi bastaýysh, 51-i ortalaý, 41-i orta mektep. Oǵan bala sanynyń azdyǵy basty sebep bolyp otyr. Qarabalyq, Taran, Altynsarın, Jangeldın, Áýlıekól, Denısov, Qarasý aýdandaryndaǵy shaǵyn jınaqtalǵan mektepterdegi bala sany beseýge, barlyǵyndaǵy oqý­shynyń sany otyzǵa da jetpeıdi. Al oblystaǵy barlyq shaǵyn jınaq­­talǵan mektepterde 21 503 bala bilim alady, bul oblystaǵy barlyq oqýshynyń 21 paıyzy. Paıyzǵa shaqqanda az kóringenmen de bala sany az emes. Jınaqtalǵan mektepterdiń problemasyn búgingi aýyldyń jaǵdaıynan bólip qaraýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, oblystaǵy 529 bilim oshaǵynyń 360-y shaǵyn jınaqtalǵan mektep bolsa, sonyń 358-i aýylda ornalasqan. Mundaı mektepter negizinen ishki kóshi-qon toqtamaǵan, turǵyndary az aýyldarda bolǵandyqtan, oǵan jas mamandar da bara qoımaıdy. Shaǵyn jınaqtalǵan mektepterde negizinen matematıka, hımııa, bıologııa pánderiniń muǵalimi jetispeıdi. Al búgingi mektep baǵdarlamasynyń qanshalyqty kúr­deli ekenin eskersek, bul ásirese, joǵary synyptar úshin tyǵyryqtan shyǵar jol da emes sekildi. О́tken oqý jylynda Ulttyq biryńǵaı testileýden shaǵyn jınaqtalǵan mektepter túlekteri ortasha 78,5 baldan jınady. Bul oblys mektepteriniń ortasha kórsetkishinen (83,86) biraz tómen. Al bilim sapasy jı­naq­talǵan mektepterde 35,5 paıyz kórsetken, bul da oblys mektepterindegi ortasha kórset­kishten edáýir tómen. Memlekettik normatıvke sáıkes kelmeıtin jınaqtalǵan mektepterde oqýshynyń azdyǵyna baılanysty túrli synyptardy qosyp sabaq ótkizý bas aýrýǵa aınalǵan. Bul oraıda jaqyn orna­lasqan eldi mekenderdegi tirek mektepterinde tájirıbe jınaqtalady, ol aınaladaǵy shaǵyn magnıttik mektepterge beriledi, ǵylymı-ádistemelik, materıaldyq, kadrlyq resýrs­tardy birlesip paıdalanady. Biraq munymen jınaqtalǵan mektepterdiń barlyq problemasy sheshimin tapty degen sóz emes. Tirek mektepteriniń normatıvtik-quqyqtyq bazasy áli jetildirýdi talap etedi. Olardyń mag­nıttik shaǵyn jınaqtalǵan mektepterden tym alysta ornalasýy, joldardyń nasharlyǵy qarym-qatynasqa kóp kedergi jasaıdy. Muǵalim de et pen súıekten jaralǵan adam. Osyndaı shaǵyn mektepterde muǵalimniń basy aýyry­p, baltyry syzdaı qalǵanda nemese otbasynyń sharýasymen shuǵyl jol júretindeı bolsa, ornyn almastyratyn eshkim joq. – Qazir oblystaǵy joǵary oqý oryndary men kolledjder muǵa­limderdi bir pánge ǵana daıyn­daıdy. Birneshe pándi meń­gergen mamandardy daıyndasa da olar sanaýly ǵana, shaǵyn jı­naqtalǵan mektepterdi túgel qamtı almaıdy. Oǵan kerisinshe, shaǵyn jınaqtalǵan mektepterde synyp, oqýshy sany az bolǵan­dyqtan, muǵalimder tolyq saǵatpen jumys istemeıdi, al pán muǵa­limderi jetispegendikten bir pán­niń muǵalimi basqa pánnen sabaq berýge beıimdeledi. Munyń bar­lyǵy bilim sapasyna keri áser etedi, – deıdi oblystyq bilim basqarmasynyń basshysy Bátıma Dáýimova. Jasyratyny joq, aýyldar­daǵy erte salynǵan tıptik mek­tep­terdiń birazy qajetsiz bolyp qalǵan, sol­tústiktiń uzaq qysynda jy­­lý­men qamtamasyz etýge je­r­gilikti bıýdjettiń shamasy kel­meıdi. Sondyqtan, sha­ǵyn jı­naqtalǵan mektepter beıim­del­megen ǵımarattarǵa jaıǵasady. Sondyqtan, mundaı shaǵyn jınaq­talǵan mektepterde oqý zert­ha­nalary, sheberhanalar, qa­zirgi zaman­ǵy jıhazdar, tehnıka­lyq qu­raldar, elektrondy kitaphanalar joq. Mine, aýyldardaǵy 21 myńnan asa oqýshyǵa bilim berip otyrǵan shaǵyn jınaqtalǵan mektepterdegi jalpy kórinis osyndaı. Sonda tyǵyryqtan shyǵar jol qaısy? Búkil ǵumyry aýylda ótip kele jatqan Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran Buqanov bilim salasyna jaýaptylar mundaı mektepterdi jabýǵa qulyqsyz degen pikir aıtty. Al balanyń bolashaǵyn, bilimin oılasa, mundaı mektepterdiń barlyǵyn da jabý kerek dep biledi. – Shaǵyn jınaqtalǵan mek­tepterdiń barlyǵyn da jabý kerek. Bul mektepter aldymen balaǵa sapaly bilim bere almaıdy. О́ıtkeni, ondaı alys aýyldarǵa jaqsy muǵalimder, jas maman barmaıdy. Balalardy tirek mektep sanalatyn ortalyq mektepterge avtobýs­pen tasý kerek. Batys elderinde solaı ǵoı. Mysaly, Meńdiǵara aýdanynyń Harkov aýylyndaǵy mektepke kórshi Kamensk-Ýralsk, Aqsýat aýyldarynan balalardy avtobýspen tasysa bolar edi. Aýyl arasy alys emes, 15-20 mınýt qana júredi. Sonda mektep irilenedi, synypta bala kóbeıedi, muǵalimderdiń saǵaty tolyǵady. On shaqty bala úshin shaǵyn mektepterge jumsap otyrǵan bıýdjettiń aqshasyn osyndaı ortalyq mektepterdiń zamanaýı materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jaqsartýǵa jumsasa tıimdi bolar edi, – deıdi Saıran Bálkenuly. Keńes Odaǵy kezinde mektep janyndaǵy ınternattar jaqsy qyzmet atqarǵan edi. Qostanaı qalasyndaǵy Y.Altynsarın atyn­daǵy ataqty mekteptiń ınternatynda jatyp oqyǵan balalardyń arasynan ǵalym da, qaıratker de, óner juldyzdary da shyqty. Oblystaǵy alys aýdandardyń, shopandardyń balalary osy ınternatta jatyp oqıtyn. Oblysta munan bólek taǵy basqa áıgili ınternattar bolady. Bala ata-ananyń álpeshine ǵana súıenbeı tártipke, derbes sheshim qabyldaı alýǵa úırenetin. Oblysta barlyǵy 27 mektep janyndaǵy ınternat bar. Kúnine 2325 balany mektepterge avtobýs­pen jetkizedi, 780 balany apta saıyn úılerine 137 avtokólik tasıdy. Onyń ishinde 45 bala páter jaldaıdy, al qalǵany ınternatta jatyp oqıdy. Demek, oblys­ta balalardy tasıtyn kólik te, jatyp oqıtyn ınternattar da jetkiliksiz. Qolyndaǵy malyn baǵyp, shalǵaı aýyldarda otyrǵan ata-ana balasynyń oqýy úshin qalaǵa, tipti ortalyq aýyldarǵa qonys aýdara almaıdy. Balasynyń áıteýir mektepke barǵanyna máz. Biraq, shalaǵaı bilimdi balanyń bolashaǵy qandaı bolmaq? Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan» Qostanaı oblysy