Alashtaný máselesi qalaı, qaı deńgeıde júzege asýda?

Etnostyń daralyq sıpatyn aıqyndaıtyn negizgi faktor onyń mádenıeti ekeni ǵylymda neshe márte dáleldengen. Al mádenıet bolsa, óz tarapynan sol halyqtyń ǵasyrlardan ekshelip kelgen jaýharlaryn ǵana boıyna qabyldaıtyn fenomen. Búgingi ǵylymnyń ózekti má­selesi – aksıdensııalyq qaýyz­dan, sýbstansııalyq dándi ajyrata bilip, qazaqtyń asyl má­denıetin egemendi el jaǵdaıynda barlyq qazaqstandyqtardy uıystyratyn máıek retinde olardyń bo­ıy­na sińirý bolyp otyr. Iаǵnı, qazaq má­denıetiniń memlekettilik statýsyn izgilikpen nasıhattaý. Qazaq eliniń máde­nıe­tin osy kontekste zert­teý­diń me­to­do­logııa­syn izdestirý árqa­shan asa ja­ýap­ty pro­blema retinde saqta­lyp oty­rary haq. Osydan jıyrma jyl buryn eldik sana erkin engennen bas­tap elde ǵylym men mádenıet salasy izdenister jolyna qadam basty. Sondaı izdenisterdiń irgelisi – «Qazaq­stan» ulttyq ensıklopedııasy» boldy. TMD elderinde osyndaı ulttyq tanymdaǵy ensıklope­dııa­ny bastaǵan eki eldiń biri – Qazaqstan bolsa, ekinshisi – Ýk­raına edi. «Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasy» 1998-2007 jyl­dar aralyǵynda, ıaǵnı on jylda 10 tomy tolyq jaryq kórdi. Bú­ginde «Qazaqstan» ulttyq ensık­lo­pedııasy mádenıet qundylyǵy retinde el tarıhyna endi. Osydan on jyl buryn Shá­kárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıteti janynan Alashtaný jáne Shákárimtaný ǵylymı-zertteý ortalyqtary ashy­lyp, soǵan basshylyq ja­saý­ǵa shaqyryldym. О́zime úl­ken senim artylyp otyrǵanyn úlken jaýapkershilikpen sezindim. Ortalyqtyń qazirgi za­man­ǵy bilimge negizdelgen aýqymdy baǵdarlamasy aıqyndalyp, onyń ǵylymı konsepsııasy daıyn­dal­dy. Shákárimtaný ǵylym­ı-zert­teý ortalyǵynyń júıeli ju­my­sy­nyń nátıjesi otandyq máde­nıet­tiń qundylyǵy retinde  qa­byldanyp otyr. Ortalyqtyń jeti jyl boıy júıeli túrde zerttep, da­ıyndaǵan irgeli eń­begi – «Shá­kárim» tulǵalyq en­sı­klope­dııa­sy – qazaq máde­nıe­tindegi fenomendik qubylys, rý­hanı qun­dy­lyq sanalady. Bul danyshpan Shá­kárimniń 150 jyl­dyq mereı­to­ıy­na shyn maǵyna­syn­daǵy syı boldy. Merzimdi baspasózde eli­mizdiń rýhanı ómi­rindegi eleýli jańalyq retinde atalyp ótti. Ensıkl­ope­dııa­ǵa Shákárim ále­mi­ne qatysy bar 2000-ǵa jýyq ǵylymı ma­qala engen, júzge jýyq otandyq ǵalymdar at­sa­lysqan. «Sháká­rim» tulǵa­lyq ensık­lope­dııa­syna engen ta­nym­dyq uǵymdar qazaq hal­qy­nyń dúnıeta­nym­dyq baıly­ǵy­nyń mánin ashyp otyr­ǵanyn otan­dyq ǵalymdar men zııa­ly qaýym ókilderi atap kór­setti. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Shákárim» tulǵalyq ensı­k­lo­pedııasyna úlken eńbek dep óz baǵasyn berdi. Bul – Sh­á­ká­rim murasynyń qazaq máde­nıe­ti­niń altyn qoryna ensı­klo­­pe­dııalyq masshtabta engeni­niń, kóp jyl­dar ataýsyz qalǵan asyl esimniń abyroıly ornyna sýbstansııa­lyq qundylyq retinde kelgeni­niń kórinisi. Qazirgi tań­da «Shá­kárim» tulǵalyq ensı­k­lopedııa­syna kórshi halyqtar­dyń mád­e­nıet ókilderi tarapy­nan qyzy­ǵý­shylyq bar. Qytaı jáne orys tilderine aýdarylýy máselesi tóńireginde kelissóz­der júrgi­zilýde. Etnosaralyq má­de­nıet­ter baılanysynda sýbs­tan­sııa­lyq qundylyqtar aldyńǵy qa­tar­ǵa shyǵatynynyń birden-bir kórinisi osy bolsa kerek. Shákárimtaný ǵylymı-zert­teý ortalyǵynyń ǵylym sala­syn­daǵy iri jetistigi – shákárim­tanýdyń arnaly ǵylym salasy retinde qalyptasýynda jetekshi ról atqarýy der edik. Buǵan naqtyly dálel, osy ortalyqta daıyndalǵan ujymdyq «Shá­kárim­taný máseleleri» serııa­lyq ǵylymı jınaǵy. Shákárim­taný máselesine arnalǵan júz elýdeı irgeli ǵylymı-zertteý eńbekter búginde jaryq kórgen ǵylymı serııanyń 6 tomynda jı­naqtalǵan. Serııalyq ǵylymı jı­naqtyń ǵylym salalaryn qamtý aıasy da asa aýqymdy. Má­selen, serııalyq ǵylymı jı­naqtyń ja­ryq kórgen tom­da­rynda Shá­kárim murasy jan-jaq­ty qam­tylǵan. Fılologııa, fılosofııa, tarıh, má­denıettaný, óner­taný, dintaný, mýzyka, t.b. salalarda Shákárim mu­rasyn zerttep júr­­gen ǵalym­dar­dyń eń­­­bekteri osy se­rııa­­lyq jınaqqa en­gen. Bul jınaq­tyń ǵylymı qun­dy­­lyǵy sonda, bar­lyq ǵylym sala­syn­daǵy Shákárim mu­ra­syn zertteýshiler bir kontekst aıa­synda baýyrdaı bo­lyp birigýge múm­kin­dik aldy. Otan­dyq ǵylymdaǵy jeke tul­ǵaǵa arnal­ǵan tuńǵysh serııalyq ǵylymı jı­naq jańa metodo­lo­gııalyq izde­nistiń jemisi. Bul ǵy­lymı serııa bolashaqta jalǵa­syn taba bermek. Alashtaný ǵylymı-zertteý or­ta­lyǵy da on jylǵa jospar­lan­ǵan ǵylymı konsepsııa aıasynda eńbek etýde. Ǵylymı konsepsııada onjyldyq jospar kezdeısoq alynyp otyrǵan joq. Ol Alash qozǵalysynyń 100 jyldyq me­reıtoıyna oraılastyrylǵan desek, Semeı qalasynyń HH ǵa­syrdyń basynda Alash qalasy atanyp, Alashorda úkimeti tý tigip halyq taǵdyryna qatysty úlken-úlken haraketter bastaý alǵan shahar ekenin bárimizde bilemiz. Tarıhı tanym degen uǵym bar, biz alash alyptaryna júıeli túrde qurmet kórsetip, jalpy qazaq­stan­dyqtar aldynda nasıhattap otyrǵanymyz abzal. Semeı memlekettik pedagogıkalyq ınstı­týty­nyń rektory Meıir Es­kendirovtiń bastamasymen osy joǵary oqý ornynyń aldyna Álı­han Bókeıhanǵa eskertkish or­na­tyldy. Sonyń ashylýyna sonaý Eýropadan Hasen Oraltaı kelip qatysty. Bıyl ómirden ozǵan (ja­ny jánnatta bolsyn) sol aǵamyz­dan keıinnen hat alǵan edik, onda ol kisi bylaı depti: «Qadirli Shańbaı, osy bıyl qarashanyń basynda Alash qalasynan (ózderi­ńizden) Almatyǵa oralyp, ákem­niń 100 jyldyǵyn atap ótip, Túrkııa-Germanııaǵa qaıtar kezimde, Qazaqstan teledıdarynyń «Qol­tańba» degen baǵdarlamasy «...Bul joly Qazaqstannan qandaı bir áser oljamen qaıtyp barasyz?» dep surady. Men dereý Alash qa­lasynda Álekeńniń eskertkishin ashqanda qıyp alǵan kók lentany janqaltamnan shyǵaryp, «Bul joly jáne budan buryn Qazaq­stanǵa kelgen saparlarymnyń bá­rin­degi eń ardaqty oljam my­naý», dep Alash qalasynda ashyl­ǵan eskertkish týraly aıttym. Ra­syn­da, Álekeńniń eskertkishiniń ashy­lýyn kórý, onyń lentasyn qııý men úshin ómirimdegi eń úlken qýanyshty oqıǵa boldy. Sol sátti sonaý jyldar shet elderde Qazaq dep, Alash dep zarlap júrgende ómirde kóremiz dep oılamaǵan edik. Bul úshin Alash qala­syn­daǵy barlyq alashshylarǵa, qıyr shet elderden alǵysymdy qaıta­lap usynamyn. Alash qalasynda men dıdarlasqan barlyq maq­sat­tas naǵyz alashshylarǵa siz ar­qy­ly duǵaı sálem usynamyn, kele jatqan jańa jyl ıisi qazaq ba­la­syna qaıyrly jyl bolsyn». Týy­s­tyq sálemdememen, Hasen Oral­taı. 28.12.2008. Germanııa. Berlın.». Bizder úshin, Alash qa­lasynyń turǵyn­dary úshin jaýapkershiliktiń úl­ken ekenin osy hattyń ózi kór­setip otyr. Qazirgi tańda Alashtaný ǵyly­mı-zertteý ortalyǵy óziniń ǵyly­mı konsepsııasy aıasynda eńbek etý­de. Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń Prezıdenti Nursultan Na­zar­baev­tyń «Tarıh tolqynynda» at­ty eń­beginiń bir taraýy «Alash murasy jáne osy zaman» dep ata­lady. Osy eńbekte Alash qaı­rat­kerleri týraly avtor: «Olar óz qyzmetiniń basty muraty qazaq halqynyń ulttyq tóltýmalyǵyn saqtaý, sonymen birge onyń tarıhı ótkenin qalpyna keltirip, ult­tyq sanasyn shyńdaý dep sana­ǵan» dep atap kórsetti. Endeshe, eldik sana ortalyqtyń basty us­ta­nymy. Ortalyqtan qandaı da bir eńbek jaryq kórmesin, ol – eldigimizge qyzmet etýi tıis. Bul jaı ǵana qa­nat­ty sóz emes, sa­nat­ty sóz. Alashtaný ǵylymı-zert­teý ortaly­ǵy­­nyń «Keshegi Alash ıdeıasy – búgingi Táýelsiz Qazaq­stan» degen ustanymy Elbasy­nyń joǵaryda aıtqan mándi tu­jy­rymynan bastaý alyp otyr. Endi osy orta­lyq­ta daıyndalyp jatqan eńbek­ter­diń eń irgelisi – «Alash» mádenı-tanym­dyq ensı­klo­pedııasy bol­maq. Bul ensık­lo­pe­dııa Alash alyp­tarynyń arman-muratyn jan-jaqty ashyp kór­se­týdi maqsat etip otyr. So­ny­men qatar, «Alash qa­la­synyń ki­tap­­hana­sy» serııa­sy­men Alash alyp­­tary eńbekteri men shyǵarma­la­ry­nyń júz tomdyǵy jospar­lan­ǵan. Bıyl alǵashqy on tomy ja­ryq kórmek. On jylǵa on tomnan josparlanǵan. Atap ótetin máse­le, Alashtaný ǵylymı-zert­teý or­ta­ly­ǵy Semeıde ornalas­qa­ny­men, osy atalǵan jumystarǵa elimizdegi bar­lyq alashtanýshy ǵa­­lymdar tar­tyl­­ǵan. Or­ta­lyq­tyń ǵylymı kon­sepsııasy aıasyn­da on tomdyq «Alash­taný máse­le­leri» serııalyq ǵy­lymı jınaǵyn shy­ǵa­rý kózdel­gen. Alǵashqy, birinshi tomy bıyl ja­ryq kórdi. Jylda dástúrli «Alash oqýlary» men «Shákárim oqý­lary» ótip tu­rady. Iаǵnı, ǵyly­mı-teorııalyq konferensııa, dóńge­lek ústel, ma­gıs­tranttar men stýdentter zertteýi, taǵysyn taǵylar. Al, naqty ataıtyn bolsaq, Alashtaný ǵy­ly­mı-zertteý ortaly­ǵy­nan bú­gin­ge deıin on eńbek ja­ryq kór­di. Asa mańyzdysy retinde «Kún­shyǵys Alashorda» de­gen atpen ja­ryqqa shyqqan qujat­tar jı­na­ǵyn aıtýǵa bo­lady. Bul alashtaný ǵylymy­nyń altyn qory­na kirgen eńbek boldy. Atalǵan jınaqqa Alash­ordanyń túpnegiz qujat­tary jınaqtal­ǵan. Sondaı-aq, «Alash qalasy» qujattar jı­naǵy ja­ryq kórdi. Semeıdiń sol jaǵa­laýy on jyl Alash qala­sy atan­ǵany belgili. Bul jınaqtaǵy qu­jattar Alash alyptarynyń eń­bekterinen naq­ty­ly habar beredi. Osy orta­lyq­tardy uıym­das­tyrý­shy, Shá­­kárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversı­teti­niń rektory Erlan Sy­dyqov­tyń «Alash qalasynyń tarıhy» at­ty eńbegi jaryq kórdi. Alash ıdeıasy degen uǵym­nyń bar bolýy mádenı fılo­sofııalyq alash tanymynyń qa­zaq sanasyndaǵy qasıetti uǵym ekenin kórsetedi. «Alash alash bolǵanda...» dep bastalatyn myń­­daǵan mádenıet qundylyq­tary sonyń aıǵaǵy. Alash – álem qazaqtaryn tutastandy­r­a­tyn ulttyq sana negizi. Beınelep aıtsaq, Konstıtýsııany Ata Zań deımiz, sol sııaqty Alash uǵy­my qazaq úshin Ata uǵym bo­lyp qala bermek. Alash máse­le­sin derektaný aıasynda ǵana qarastyrý túbinde birezýlikke aparady, Alashtaný ǵylymyn «ınventarızasııalyq» deńgeıge túsiredi. Al Alash ıdeıasy máse­le­sine kelsek, qandaı da bir ıdeıa máıektenedi, mánge ıe bo­la­dy. Sondyqtan tanymdyq izdenisti talap etedi. Shyndy­ǵyn­da, Alash túsinik deńgeıindegi uǵym emes, tanym deńgeıindegi uǵym. Alash tanymy – tarıhı ta­nym, áleýmettik tanym, saıası tanym bolyp salalanyp qaras­tyryla bastady. Osy tanymdar júıesi mádenı fılosofııalyq metatanymǵa óris ashyp otyr. Alash uǵymy qazaq tany­myn­daǵy eń qasıetti metauǵym ekenin onyń etımologııasy aıqyn­daıtynyn, ejelgi túrki sózi «baýyrlastar, qandastar, týys­tar» degen maǵynada ekeni, «Alash» sózi «Qazaq» ataýynyń balamasy retinde aıtylatyny keń nasıhattalýy qajet. Alash­tyń uranǵa aınalǵan dáýirli kezeńi tarıhı sanada saqtalǵan. Al uran degenimiz rýhqa negizdeledi. Hakim Abaıdyń «Adam­zat­tyń bárin súı, baýyrym dep...» degeni alashtyq ıdeıadaǵy naǵyz musylmannyń sózi. Alash­tyq ta­nymnyń álem qazaqtaryn rýhanı tutastyqqa shaqyrýdaǵy máni zor. Túpnegiz Qazaqstan jetpis jyl­dyq ultsyzdandyrý ıdeo­logııa­synyń shyrmaýynda bol­ǵan­da Shyǵys Túrkistan, Túr­kııa, Eýropa qazaqtary Alash ta­ny­mynyń shyraqshysyna aınal­dy. Alash tanymynda qandas­tary­myzdy tu­tas qamtıtyn bir­tutas­tyq bar deıtinimiz sondyq­tan. Osy bir­tutastyq tanymdy búgin­de qazaq mádenı fıloso­fııa­lyq me­ta­taǵylymy kóterýi qa­jet. Onyń baıypty metodo­l­gııa­lyq ǵylymı konsepsııasyn jańa ta­nymdaǵy ǵylymı-zert­teý orta­lyq­tary aı­qyndaýy qajet. Elbasy Nursultan Nazarbaev Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıtetinde oqyǵan lek­sııa­synda: «Danyshpan aqyn Shá­kárim babalaryń «Qubylǵan álem jarysy. Aqyldy jannyń taby­sy» dep beker aıtpaǵan. En­­deshe, jastarǵa júkteletin min­­det te úlken. Búginde elimizdiń damý sa­tysy mańyzy úlken mejeli tus­ta tur. Aldymyzda Qazaqstan táýel­sizdiginiń 20 jyldyǵy merekesi ke­le jatyr. Biz qazir bul mejege irgemizdi nyǵaıtyp, kúsh-qýaty­myzdy art­tyryp, jetilgen memleket retinde kelip turmyz. Alys­­tan oıla­maǵan jaqynnan ýaıym taba­dy degen bar. Biz bolasha­ǵymyzdy boljap otyrǵan elmiz. Endi tek umtylys kerek, eńbek pen qabi­let kerek, eń bastysy Otanǵa degen sheksiz súıispen­shi­li­gimiz kerek» dep atap kórsetti. Shyndyǵynda, alysymyzdy tereńnen oılamasaq, jaqynnan ýaıym tabarymyz anyq. Mynaý qubylǵan álemniń jarysynda aqyldy jan, mádenıeti zor ha­lyq qana aldyǵa shyǵary haq. Sondyqtan, otandyq rýhanı ǵy­lym salasynyń álem men adamzat aldyndaǵy eń basty mindeti halqymyzdyń mádenıetin zertteý ǵana emes, izgilikpen nası­hattaýy dep bilemin. Turdyqul ShAŃBAI, Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıteti janyndaǵy Alashtaný jáne Shákárimtaný ǵylymı-zertteý ortalyqtarynyń dırektory. Semeı.