Aramyzda qazaq tiliniń túıtkilderin aıtsa tyjyrynyp unatpaı qalatyndar joq emes. Olardyń ýáji: «Jamal apam Altaıdy aıta-aıta qartaıdy» demekshi, qazaq tiliniń bitip bolmaıtyn máselesin saǵyzdaı sozyp aıta bergennen múıiz shyǵa ma, ábden mezi qylyp bitti ǵoı, tegi?!» deıdi. Bulaı oılaý, juqalap aıtqanda, jany ashymastyń isi. Al jany ashymastardyń qasynda basyńdy aýyrtyp bereke tappaıtynyń jáne belgili. Talaı ótkelekten ótip, endi ǵana es jıyp, etegin japqan qazaq turmaq, tórt qubylasy túgel Reseı, Qytaı sııaqty elderdiń ózinde de memlekettiń negizgi tiliniń máselesi eshqashan kún tártibinen túsken emes. Túspeıdi de. Dúıim dúnıege sózin sóıletip, tilin saıratyp qoıǵan solar sóıtkende, tilimizdiń qoldanys aıasy qojyrap, eki aýyz sózdiń basyn qosa almaı qazaqshamyz bojyrap turǵan bizdiń arqany keńge salǵanymyz jón bola qoıar ma eken? Mine, naq osy jaǵdaıdy bilgendikten de Elbasymyz Qazaqstan halqyna bıylǵy Joldaýynda: «Qazaq tiliniń basymdyǵy saqtalady. Onyń ári qaraı damýyna zor kóńil bólinedi» dep naqtylaı qadap aıtty. Iá, til máselesi aıtyla bermek. Jáne ol aıtyla bergennen eshkim zııan shekpeıdi, al nasıhat sózdi halyqtyń kókiregine quıa bergenniń paıdasy bolmaı turmaıdy. Osy arada qazaq ádebıetiniń alyptar tobynyń ókshesin basqan abyz klassıgi Ǵabıt Músirepovtiń: «Ana tili degenimiz – sol tildi jasaǵan, jasap kele jatqan halyqtyń máńgiliginiń máńgilik máselesi» degen ǵıbratty sózi til ushyna oralady. Keńestik ker zamanda kóltektemeı aıtylǵan osynaý Ǵabeń ǵıbraty «Máńgilik El» muratyn alǵa tartqan búgingi jańǵyrǵan qazaq ultynyń maqsat-tilegimen úndesip te, úılesip te turǵany qandaı ǵanıbet deseńizshi! Iá, qazaqtyń ǵana emes, qaı ulttyń bolsyn til máselesi máńgilik. Ol bir kezdegi sanamyzdy sarsytqan toqsandyq, bir jyldyq, bes jyldyq josparlarmen bitpeıdi hám shektelmeıdi. Ult jasap turǵanda til máselesi kún tártibinen túspek emes. Bul degenimiz – tańnyń atýyndaı tabıǵı nárse. Ana tiliniń Otan, Týǵan el, Halyq uǵymdaryna teńdes tarıhı kategorııa ekendigi el basyna kún týǵan aýyr syn shaqtarynda janǵa batyp seziletini bar. Ormandaı eline qaýip tóngen 42-niń qaharly qysynda orys aqyny Anna Ahmatovanyń kúńirengen kekti keýdesinen mynadaı qaısar jyr joldary quıylyp edi: Qaýsap qala, qaýsap pana, qaýsap baq, Qara ormansyz, shańyraqsyz qalsaq ta, Orys sózi, seni saqtap qalarmyz, Qalmaspyz biz bas saýǵalap, jan saqtap. Ana tiline basqa eshnárseni teńgermegen Ahmatova orys tiliniń qurbandyǵyna shalynyp ólýge bar edi, biraq orys tili jer betinen joǵalady degenge senýge joq edi. Uly aqyn orystyń tili aman saqtalsa, eli de jasaı beretinine kámil sendi. Ol da óz ana tilin orys eliniń máńgiliginiń máselesine aınaldyrdy. Qazaq satırasynyń sardary Ospanhan Áýbákirov kezinde «Ńóń» degen óleń jarııalap, tilimizdegi qazaqı dybystardy jan sala qorǵaǵany da esimizde. Osaǵań áýlıe eken, ǵ, q, ń, á, ó, u, ú syndy tól dybystarymyzdy aıta almaýshylar, olardy aıtýdan basyn alyp qashýshylar búginde kóbeıip barady. «Qýyrdaqtyń kókesin túıe soıǵanda kórersiń» degendeı, óz kómekshilerine sóıleıtin sózin daıyndatqanda jańaǵydaı qazaqqa tán dybystardyń múldem bolmaýyn talap etetin dúleı bastyqtar paıda bola bastady. Memlekettik qyzmette júrgen áp-ádemi qyz-jigitterimizdiń tilbuzarlyǵyn kórgende qarnymyz ashatyny ras. Álde, Qadyr aqyn aıtqan ana tildi arǵa balaıtyn uıattyń azdyǵynan ba eken bul? Akademık Asqar Jumadildaev qazaq tilin ǵylymǵa engizý kerek deıdi. Akademık Seıit Qasqabasov BUU tórine ozǵan tilimizdi saıasattan, dıplomatııalyq qatynastardan kórgisi keledi, shetke shyqqan delegasııalarymyzdyń orys tilinde sóılegenine qynjylady. Olar sol elge Qazaq eliniń atynan baryp tur ǵoı, endeshe, qazaq tilinde nege sóılemeıdi deıdi. El prezıdenttigine úmitkerlerdiń ózi memlekettik tildi bilý jóninen emtıhan tapsyryp jatqanda, bul talapty memlekettik qyzmetke qabyldanýshylarǵa nege qoldanbaımyz deıdi. Iá, aıta berse, qazaq tiliniń máselesi jeterlik. Túptiń túbinde tildiń barlyq túıtkilderi sheshim tabatynyna da senemiz. Oıymyzdy taǵy da Ǵabıt Músirepov sózimen ádiptesek: «Ana tilin tek ógeı uldary ǵana mensinbeıdi, ógeı uldary ǵana aıaqqa basady». Al til syndy máńgilik máselede týǵan halqynyń ógeı uly atanǵyńyz keletin qaısyńyz barsyz, aǵaıyn, aıtyńyzshy, qane?!
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
