Qazaqstan ekonomıkasynyń álem ekonomıkasyna ıntegrasııalanýyn eskersek, syndarly jaǵdaılar elimizge áserin tıgizbeı qoımaıtyny anyq. EAEO sheńberinde Qazaqstannyń saýda tepe-teńdigi bizdiń paıdamyzǵa sheshilip turmaǵandyǵy da aıqyn. Taýar eksportynan ımport basym. Bul elimiz taýarlarynyń básekege áli de daıyn emestigin kórsetedi. Memleket basshysynyń bıylǵy Joldaýynda kórsetilgendeı, Úshinshi jańǵyrý kezeńinde basty baǵyt – taýarlardy eksportqa baǵyttaý. Aýyl ekonomıkasy el ekonomıkasynyń draıveri bolýy úshin kóptegen básekege qabiletti taýar shyǵarý kerek, ol úshin qarajat qajet, al nesıe alýǵa kóp kásipkerdiń múmkindigi joq, sýbsıdııa bárine jete bermeıdi. Osy tusta shet elderden tikeleı ınvestısııa tartý óte mańyzdy. Ekonomıka teorııasynda ınvestorlardyń ózderi ǵana sheshetin máseleler bar, ol – qarajatyn qaıda salý, qandaı mólsherde salý jáne táýekelshilik deńgeıin baǵalaý jáne oǵan jaýapkershilik. Qazaqstanda ınvestısııalyq klımat jaqsy deńgeıde. Eldegi turaqtylyq, ınvestısııa tartýdyń zańnamalyq negizderi, jetkilikti eńbek resýrstary oǵan kepil. Árıne, aýyl ekonomıkasyna ınvestısııalar tartylyp jatyr, biraq ol barlyq portfeldiń qazir 5 paıyz shamasyn quraıdy. Elimizde 2015 jyly aýyl sharýashylyǵyna kelgen ınvestısııa kólemi ónerkásipke kelgen ınvestısııadan 23 ese kem eken. О́tken jyly aýylsharýashylyq ónimderiniń eksporty jalpy eksport kóleminiń 4,5 paıyzyn qurasa, ımport kólemi 11,3 paıyzdy qurady, ıaǵnı eki eseden kóp degen sóz. Degenmen, aýyl sharýashylyǵynyń shet elden qarjy tartý men óz ónimderin eksporttaý múmkindikteri mol. Bir mysal, jaqynda Ońtústik Qazaqstanda Iranmen quny 1 mıllıard teńgege jaqyn ınvestısııalyq joba iske asyryldy. Salynǵan et kombınatynyń ónimdiligi kúnine 3 myń qoı men 300 iri qara maldy qamtıdy . Olardyń barlyǵy Iran memleketine eksporttalatyn kórinedi. Al osy jerde ınvestorǵa óziniń alyp kelgen germanııalyq qural-jabdyqtarynyń óz menshiginde bolyp, ol Konstıtýsııa babymen qorǵalýy óte mańyzdy. Ol Qazaqstan azamaty emes, ol árkim sanatyna jatady. Onyń menshigi Qazaqstanda, ol ónim shyǵarady, halyqqa jumys, elge sapaly da qoljetimdi azyq beredi. Bul jerde paıda biz jaqta. Al ınvestordyń artyq aqshasyn óndiriske salyp paıda tapqannan utylmaıtyny sózsiz. Keregi – óz menshiginiń qorǵalýy. Osy rette Konstıtýsııaǵa ózgeris engizý týraly 26-bapta jazylǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary zańdy túrde alǵan qandaı da bolsyn múlkin jeke menshiginde ustaı alady» degen sózderdiń «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary» degen sózdiń ornyna «árkim» sóziniń jazylýyn usyný kópshilik arasynda qyzý pikirtalas týǵyzýda. Men de aldymen bul sózge kúdikpen qarap edim. Saraptaı otyryp, bul bapqa ekonomıkalyq turǵydan qaıta úńilgenimde, shet el ınvestısııasyn tartyp, bıznestiń damýyna jol ashýǵa bolatyn sııaqty. Endi basqa mysal. Reseı, Qytaı, Mońǵolııa sekildi úsh birdeı memleketpen shektesip jatqan Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Katonqaraǵaı aýdanynda sheshimin tappaǵan máseleler az emes eken. Bul jerde burynǵy 28 myń halyq 12 myńǵa deıin kemip, shekaraǵa jaqyn Taldy, Qaraıryq, Maraldy aýyldarynyń úńireıgen orny ǵana qalypty, Aqsharbaq, Shubaraǵash, Bekalqa, Moıyldy, Sógir, Qaıyńdy, Aqmaral aýyldary da qurýdyń az-aq aldynda turǵan kórinedi. Sol jerden qyr assań, Marqakól kóli bar, sýy qandaı, tabıǵaty qandaı tamasha deseńshi. Erterekte sáýir aıynyń aıaǵynda, Marqakólde bolǵanym bar, jigitter muz asty balyq aýlaýdy uıymdastyrǵan bolatyn. Harıýs degen balyq bar eken, dorba toltyryp balyq aldyq, muz ústinde demalys jasadyq. 1 Mamyr merekesi qarsańynda Almatyǵa ushyp kelip, merekelik dastarqanymyzda Marqakóldiń patsha balyǵynan jasalǵan dám áli esimnen ketpeıdi. Eger sol jerlerde týrızm jolǵa qoıylsa, Katonqaraǵaıdyń maral múıiziniń emin alyp, Marqakól jaǵasynda demalýǵa álbette bolar edi. Endi osyndaı tabıǵaty tamasha jerlerdi el ishindegi máselelerge beıjaı qaramaıtyn sol óńirdiń qaltaly kásipkerleri nege ıgermeıdi, ishki ınvestorlar qaıda, jergilikti bılik nege dabyl qaqpaıdy degen suraq týady. Al sol jerlerge sheteldik ınvestorlar kelip, maral ósirýdi qolǵa alyp, onyń pantasymen ártúrli em jasap jatsa, shıpajaılar ashsa, týrızmdi damytyp júzdegen adamǵa jumys berse, sol jerdiń halqy úshin ıgilikti is emes pe?
Atamurat Shámenov,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory
