Jyl-on eki aı boıy jaratqan ıemizden «Jıǵan-tergenim toıǵa buıyrsyn» dep tileıtin qazaqpyz ǵoı, endeshe, dál qazirgideı qystyń kózi qyraýda da asabalyq óner týraly sóz qozǵaǵannyń esh sókettigi bola qoımas.
Ázildeımin dep, uıatqa qaldyrady
...Álqıssa, atam qazaq álimsaqtan sóz ónerine erekshe mán bergen. Tarıhtyń tereńine zer salsaq, oǵan mysal jetkilikti, árıne. Babalarymyzdyń búkil óner ataýlynyń aldyna «О́ner aldy – qyzyl til» dep sóz ónerin qoıǵany da jetkilikti shyǵar. Áıtpese, qantógiske ulasqaly turǵan talaı daý-damaıdy oramdy oı, utymdy sóz arqyly beıbit jolmen sheshken burynǵylardan «El bastaý qıyn emes, qonam degen jerden kól tabylar, qol bastaý qıyn emes, shabam degen erge jaý tabylar, bárinen buryn alqa toptyń, alaman jurttyń aldynda sóz bastaý qıyn, Taýyp aıtsań, bereke, tappaı aıtsań, keleke bolasyń» degen ǵıbrat qalar ma edi?! Qazir kim kóp, Qudaı saqtasyn, asaba kóp. Taıaq laqtyrsań, asabaǵa tıedi, áıteýir. Biraq san bar, sapa joq. Búgingi asabalardyń basym kópshiligi toı bastalǵannan toı tarqar sát taıanǵansha aýzy-aýzyma juqpaı sóıleı bersem boldy, menen ótken myqty joq dep oılaıtyny kámil. Al bizdiń dáýirimizge deıingi ejelgi Rımniń aýzymen qus tistegen shesheni, memleket hám qoǵam qaıratkeri Mark Týlıı Sıseronnan joly kishi, jasy kishi bir zamandasy birde «Ýshyqqan talaı daýdy odan ári órshitpeı, siz sóz arqyly beıbit jolmen rettedińiz. Sizdińshe, sheshendik degenimiz ne?» dep surasa kerek. Sóıtip, álgi beıbaq sheshendik týraly sala qulash jaýap kútip tursa, Sıseron «Sheshendik degenimiz – kerek jerde, qajet kezde úndemeý», dep qysqa-nusqa qaıyrǵan kórinedi... Demek, kórdińiz be, sheshendik degenimiz áste eshqandaı tatymy, dámi joq syldyr sózdi sýsha sapyrý emes. Ár toıdyń ózindik azdy-kópti ereksheligi, ıakı ishki ıirimderi bar. Toı tizginin ustar tulǵanyń áp degennen eń basty nazar aýdarýy tıis máselesi, mine, osy faktor. Bul – keshegi toıdaǵy aıtqanyńdy aına-qatesiz búgingi toıda aıtyp, bereke tappaısyń degen sóz. Mundaı qaradúrsindikten toı jaqsy ótip, asabanyń abyroıy artyp, reıtıngisi kóterilmeıdi. Ári álgindeı atústilik asabany shyǵarmashylyq toqyraýǵa tirep tynady. Endeshe, kóp oqý, talmaı izdenis kerek! Jalpy, toı ótkizý – úlken jaýapkershilik. Mysaly, bir úıdiń boıjetken qyzy jasy 20-ǵa tolyp, uzatylyp bara ma, demek, álgi áýlet qyzynyń teńine qosylý toıyn baqandaı 20 jyl kútti degen sóz. Al endi áke-sheshe baryn salyp, naryn salyp, qajet deseńiz, tipti, janyn salyp, 25-ke kelgen ulynyń úılený toıyn jasaýdyń qamynda ma, endeshe, bul da ata-ana men aǵaıyn-týystyń jyldar boıy ańsap kútken qýanyshy. Endi osy talaı jyl kútken toıdyń qalaı ótýi toı tizginin ustaǵan asabaǵa tikeleı baılanysty. Jaqsy asaba toı ıeleriniń qolynyń qysqalyǵynan dastarqany jutańdaý jaıylǵan nemese basqalaı mini bar toıdy óziniń toı júrgizý sheberligimen baıqatpaı, álgi toıdyń kem-ketigin eletpeı jiberedi. Kerisinshe, olaq, qaradúrsin asabalar (eger olardy asaba deýge bolsa, árıne) dastarqany maıysqan, ózge sharýasy da kelisken toıdyń óziniń berekesin qashyrady. Qazirgi asabalardyń deni toı bastalar-bastalmastan toı tarqaǵansha qol shapalaq surap, yǵyryńdy shyǵarady. Eı, aınalaıyn-aý, eger seniń sóz saptaýyń, toı júrgizý máneriń toıshy qaýymǵa unap, kóptiń kóńilinen shyǵyp jatsa, olar seni qaqsatpaı-aq qol shapalaqtaıdy emes pe?! Osyǵan da kól-kósir aqyl kerek pe??? Toıdy júrgizip turyp, óziniń rýyn aıtyp, «Qane, osy rýdyń qazaqtary bolsa, qol kóterińizder!» dep býynsyz jerge pyshaq uryp, buıyra sóıleıtin asabalar da barshylyq. Keń-baıtaq dalasynyń ár qıyrynan quıylyp, úsh júzdiń balasynyń basy jıylyp toıǵa kelgen qazaqqa traıbalızmdi tyqpalaýdyń ne qajeti bar??? Nemese «Men bir aıdyń ózinde 2-3 nesıe tóleımin. Osyny eskerip, asabaǵa da demeýshi bolyp otyryńyzdar, aǵaıyn» dep buldanatyn, oryssha aıtqanda, ári naglyı, ári qaıyrshy asabalardy da kórip júrmiz. Alsań, nesıe alǵan sen óziń, al ony jeleý etip, halyqtyń qaltasyna túsýdiń ne jóni bar??? Byltyr bir aǵamyz óziniń 60 jasqa tolý mereıtoıyna qonaq retinde shaqyrǵan soń bardyq. Qazaqtyń qaı toıy ýaqytynda bastalyp edi, bul mereıtoı da mejeli ýaqytynan eki saǵattaı kesh bastaldy. Jáı bastalýynyń basty sebebi, asaba túste taǵy bir mereıtoıdy basqaryp, sol bitip bolmaı, keshigip kelgen eken. О́ziniń keshigip kelgenimen qoımaı, álgi asaba ózinshe toıdy bastap jatyp, «...osyndaı elge syıly, basy mıly aǵamyz alpysqa toldy dep qadirli qonaqtar sizder de keldińizder, keshigip bolsa da, qarnym qampaıyp, butym taltaıyp, men de kelip qaldym», dep saldy. Deni durys, sózi durys, ıakı jón biletin kisi áýeli asaba basymen keshigip kelgeni úshin kópshilikten keshirim suramas pa edi?.. Sonan soń dene bitiminiń kem-ketigi onsyz da kózge uryp, kórinip tur ǵoı, «qarnym qampaıyp, butym taltaıyp» deýdiń ne qajeti bar-dy?..Utymdy sózdiń jóni bólek...
Menińshe, asaba toıǵa deıin toı ıelerimen júzdesip-pikirlesý barysynda toı qonaqtarynyń negizin kimder quraıdy sony bilip alyp, toı ssenarııin toı qonaqtarynyń negizgi bóligi súısinip qabyldaıtyndaı deńgeıde qurýy shart. Máselenkı, toı qonaqtarynyń basym kópshiligi halyqtyń qandaı bóliginen quralatyndyǵyn kúnilgeri bilý arqyly asaba atalmysh toıdyń aýdıtorııasyna folklorlyq sıpattaǵy ma, joq álde qazirgi zamanǵy ázil-qaljyń kóbirek óte me, mine, osyndaı mańyzdy máselelerdi aldyn ala boljaı alady. Árıne, toıǵa jıylǵan jurttyń kóńilinen tolyqtaı shyǵý óte qıyn, biraq toı tizginin ustaǵan kisiniń soǵan umtylýy paryz. Eń bastysy, asaba toptyń ishine sińip, bar-joǵy belgisiz bolyp ketetindeı emes, kerisinshe, ıntellektýaldyq turǵydan kópti jetelep otyratyndaı tulǵa bolýy tıis. Osy oraıda, qazirgi asabalarǵa tán taǵy bir ortaq kemshilik – olardyń ortaǵa tilek aıtýǵa shyqqan qonaqtardy keketip-mysqyldaýy. Máselen, keıbir asabalar qonaq tilegin aıtyp bolysymen ile-shala, «Endi siz súı deısiz ǵoı, endi siz búı deısiz ǵoı» degen saryndaǵy kekesin mysqylǵa kóshedi. Mundaı arzan manevr oǵan abyroı ápermeıdi. Kerisinshe, asaba sózden jańylǵandy jetelep, súringendi demep jiberýge ár kez peıildi bolýy shart. Fýtboldan 1966 jyly Anglııada ótken VIII (segizinshi) álem chempıonatynyń ekinshi jartylaı fınalynda Anglııa men Portýgalııa quramalary kezdesip, osy oıynnyń tek 22-mınýtynda ǵana fransııalyq tóreshi Shvınteniń ysqyryǵy qaıyra estilgen eken. Meniń bul mysaldy alǵa tartyp otyrǵan sebebim, keıbir toılar asaba bastap berisimen ózi bir júıeli arnaǵa túsip, jarasymdy jalǵasyp júre beredi. О́z basym ıntellektýal asabalarǵa qurmetpen qaraımyn. Mundaı deńgeıdegi asabalar qysqa kúnde qyryq qubylatyn saıasattyń ózin ádemi ázil, oryndy qaljyńǵa aınaldyryp jiberedi. Osydan úsh jyl buryn Aqtóbedegi bir joldas jigittiń qyzynyń uzatylý toıyna qatysýdyń sáti tústi. Otaǵasy sharýasy sharyqtap turǵan kásipker, al onyń shańyraǵynyń shamshyraǵy áýeli, árıne, Alla taǵalanyń, sonan soń otaǵasynyń arqasynda attóbelindeı az ǵana qazaqty baqandaı bes adamǵa kóbeıtken (Qudaı kópsinbesin!) ardaqty ana ekendigin biletinbiz. Ári ár perzentiniń arasyna kóp ýaqyt salmaı, bes ret bosansa da, dosymyzdyń kelinshegi tal boıynda bir mini joq taldyrmash, gúlnázik kelinshek-ti. Máni men sáni kelisip, qaı-qaı jaǵynan da jarasymdy ótken toıdyń sońyn ala ádettegideı qonaqtaryna rızashylyǵyn bildirý úshin toı ıelerine, ata-anaǵa sóz usynyldy. Otaǵasy toıǵa kelgen dúıim jurtqa kelistirip rahmetin aıtty. Al zaıyby «Men otaǵasynyń aıtqanyna qosylamyn», deı kele, qyz-kúıeý balasyna baıandy baqyt pen uzaq ta jaımashýaq ómir tilep, sóziniń sońyna taman týǵan uıasynan ushyp bara jatqan balapanyna degen analyq qımastyq sezimge boı aldyryp, janaryna jas úıirildi. Osyny baıqap turǵan asaba: – «Gúlderaıym jeńeshe, Erik aǵam ekeýińiz bes perzent súıip, ul-qyzyńyzdy túgeldeı teń qurbysynyń aldy qylyp jetkizdińizder. Bul toıǵa deıin sizder Aınur qaryndasymyzdyń eki aǵasyn úılendirip, uıaǵa, eki ápkesin uzatyp, qııaǵa qondyrdyńyzdar. Mine, búgin kenje qyzyńyzdy el-jurttyń aq bata, aq tilegimen alaqandaryńyzdan ushyryp, teńine qosýdasyzdar. Ana retinde sizdiń kóńilińiz birjola jaılandy. Endi sizdiń sámbi taldaı symbatty ón boıyńyzǵa salmaq jamap, qoń jınap, álemdegi eń irgeli memleketterdiń biri – Germanııanyń tizginin ustaǵan qazirgi at ústindegi kansleri Angela Merkel sekildi nán kelinshek bolýǵa tolyq haqyńyz bar», degende asabanyń tapqyrlyǵyna rıza bolyp, dýyldata qol soqpaǵan qonaq qalmady. Saıası taqyrypqa taǵy bir sátti mysal. О́tken jazda kelin túsirgen áýlet jaqynda jańa qudalaryn shaqyryp, biz sol dastarqanda jańa qudalarmen birge boldyq. Kelin túsirgen otbasy jas kelinge dán rıza. Shynynda da, «Júzi jylydan túńilme» degendeı, jas kelinniń kórkine aqyly saı, ári ádemi, ári ádepti bala ekendigi bir kórgennen-aq sypaıy sálemdesýi men tárbıeli júris-turysynan-aq ańǵarylyp turdy. Jas kelinniń áp degennen úıdiń sharýasyn úıirip áketkendigin, úı-jaıdy muntazdaı taza ustaýy men tamaqty dámdi pisiretindigine qosa, ıne-jip ustaýǵa kerim ıkemdi ekendigin úıdegi úlken kisi – Zúbaıda ájeı dastarqan basynda súısine áńgimeledi. Tipti, abysyndarynyń biri sóz arasynda jas kelinniń jasaýynda tigin máshınesi bar ekendigin de aıtyp ótti. Qaıyr-hosh, sol qudalyqty kelin túsirgen úıdiń áli úılenbegen kishi uly júrgizdi. О́zi bir ájeptáýir asabalyq óneri bar bala eken. Bul jigit te jas jeńgesine bek razy. «Eger Astanadaǵy kókeler meniń Láılá jeńeshem daıyndaǵan jenttiń dámin tatsa, birden «Myna jentti EKSPO –2017 halyqaralyq kórmesine qoıaıyq» dep usynys aıtar edi», – dedi bir sózinde. Qaınysy maqtaǵan jenttiń dámin kórdik, shynynda da, til úıiredi eken! Demek, jańaǵy saıası sıpaty bar teńeý ábden oryndy! Men biletin bir asaba «Qazaqtyń toıyn asaba bolyp bastap, asaba bolyp aıaqtaý úshin asabaǵa eń sezimtal ıntýısııa, aıaqasty ımprovızasııa, qazaqtyń ulan-ǵaıyr dalasyndaı keń kózqaras, jan-jaqty erýdısııa, shymyr logıka jáne úlken dıplomatııalyq sheberlikke qosa, qazaqsha aıtqanda, temirdeı júıke kerek» dep esepteıdi. «Bolmasań da, uqsap baq...» dep hakim Abaı aıtqandaı, menińshe, asaba bitkenniń jańaǵyndaı ıntellektýaldyq órege umtylǵany lázim. Áıteýir, «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy, Qıynnan qıystyrar er danasy» degendeı, asabanyń ár sózi, ár sóz saptaýy «alamanǵa dem berip, alqa topty meńgerip», toıdyń jaqsy ótýine qaltqysyz qyzmet etýi shart. Iá, toıdyń sáni – asaba, alaıda, bári birdeı emes. Aıtqan emes, aıtar sóziniń áser-yqpalyn aldyn ala dál boljaı biletin suńǵyla asaba ǵana toıdyń sáni. Bizdiń bul aıtqanymyzǵa sizdiń ne alyp-qosaryńyz bar bolar, áleýmet?.. Baýyrjan ǴUBAIDÝLLIN, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi ORAL
