Bala baby – baǵýynan

Tórt qubylasy túgel, ata-ananyń aıaly alaqanynda, ata-ájeniń meımildegen meıirimine toıyp ósken balanyń bolashaǵyna jaqyndarynyń alańdaıtyny túsinikti. Al sharana kúıinde otbasylyq shattyqtan ada, ol týǵanda qýanýdyń ornyna bezinip, bezireıgen ata-anadan týǵan balanyń keleshegi qandaı? Áleýmettik ómirge beıimdelmegen, meıirimge shólirkep, belgili tártip aıasynda ósken balanyń keleshegi qalaı bolady?! Bir qaraǵanda barlyǵy ázir, ne ishemin, ne kıemin deıtin emes... Jyly jerde, arnaıy bilimi bar mamandar tárbıelegen jastar eshkimnen kem emes, orta bilimin alyp, kámelettik jasqa tolyp, buǵanasy bekigen tusynda ómir aıdynynda erkin júzetindeı... Alaıda, sol aıdynda balalar úıinde tárbıelengen jas úshin qanshalyqty qıyndyq týady, keıingi ómirine onyń tıgizer áseri qandaı bolmaq. Belgili bir rejim aıasynda tárbıe alǵan balanyń áleýmettik ortadan oıyp turyp óz ornyn alýy qanshalyqty nátıjeli? Oılaı berseń, oı da kóp, týyndaıtyn saýal qarasy da mol. Mamandar mundaı orta­dan shyqqan ba­lalardyń júı­ke­le­ri­niń álsiz, ashý­shań, yzaqor kele­tinin alǵa tartady. Son­dyq­­tan, olardy áleýmettik ómir­­ge beı­im­deýde arnaıy ma­man­­dardyń qo­ǵam­men birlese qı­myldaýy arqyly oń ná­tı­je­ge jetýge bolatynyn aıtady. Olar­dy qoǵamdyq ómirge daıar­laý jo­lyn­­da áleýmettik pe­da­gogtar, psıholog­tar qımylynyń úndesýi mańyzdy degen oıǵa den qoıady. О́ıtkeni, shekteýli qa­rym-qatynastyń sheńberinde, tuı­yq júıede ómir súrgen bala úshin qazynanyń baǵymynan shyǵyp, áleý­met­tik ortaǵa birden beıimdelý ońaı sha­rýa emes. Qaınaǵan tirshilikten alys­ta óskendikten, áleýmettik-mádenı tá­ji­rıbesi joq talaı jas adasyp, talaı ór­ken temir tordyń arǵy jaǵynda, jas ómi­rin qaıǵyda ótkizýde. Orny tolmas osyndaı ókinishterdi qaıtkende azaı­typ, balany bul ortaǵa qalaısha beıim­deı alamyz? Mine, balalar úıinde tár­bıelenip jatqan ár jetkinshekti adastyrmaýdaǵy ózekti máseleniń biri osy bolyp tur. Balalar úılerindegi osy jáne ózge de olqylyqtardyń ornyn toltyrýda ba­qy­laý keńesterin qurý jaıy aıtylyp júretin. Kezegin kútip tur­ǵan máseleni ońtaıly sheshken jón. Bi­lim jáne ǵylym mınıstrligi bıylǵy jyld­yń birinshi toqsanynda balalar úı­leriniń janynan onyń qyzmetine qo­ǵamdyq baqylaý júrgizýdi kózdeıtin Ba­qylaý keńesiniń jumysyn bastamaq. Keńes quramyna qoǵamdyq uıym­dar­dyń, balalar quqyǵyn qorǵaý qorlarynyń, asyrap alýshy ata-analar qaýymdastyǵynyń, memlekettik basqarý organdarynyń (onyń ishinde qu­qyq qorǵaý organdary) ókilderi ki­re­di. Osylaısha, atalǵan uıym bala­lar úıleriniń tynys-tirshiligine ete­ne qatysyp, jaǵdaıdy baqylaý ar­qyly, balalar quqyǵyn buzý áre­ket­teriniń aldyn alýdy josparlap otyr. Baqylaý keńesteri balalar úı­leriniń qyzmeti jaıly esepterdi tyń­dap, basshylyǵynyń is-áreketterin qadaǵalaıdy jáne balalardyń jaǵ­daı­yn derbes baǵalap, olarmen áńgimelese ala­dy. Al bul keńesterdiń atqarǵan ju­mysy jaıly aqparat ınternet-resýrs­tarynda, onyń ishinde balalar úıleri men mınıstrliktiń Balalar quqyǵyn qor­ǵaý komıtetiniń resmı saıttarynda ja­rııalanady. Baqylaý keńesteriniń qurylýy balalar úıleriniń qyzmetin jaqsartyp, qo­ǵam úshin jarııaly eteri sózsiz. Bul osy kúnge deıin jabyq mekemeler re­tinde sanalyp, jaǵymsyz, tipti keı kez­deri zańsyz áreketterge jol beril­gen ba­lalar úıleriniń qyzmetine oń áse­rin tı­gizip, qoǵamdyq qadaǵalaýdy kú­sheı­te­di degen senimge jeteleıdi. Rasynda, qoǵam shyndap qolǵa alsa, syna qaǵylardaı sańylaýy joq tas qa­byrǵa da sógiledi, kók bitpes ta­qyr­ǵa da jelkildegen quraq ósedi. Ba­qy­laý keńesteri qurylǵandaǵy nıetin to­lyq júzege asyrsa, bura tartyp ba­ra jatqan tustardyń jóndeleri anyq. Máselen, Grýzııa balalar úıi máse­le­sin­de biraz jetistikterge jetken. So­nyń nátıjesinde, jetim balalar tár­bıeleıtin mekemeler jabylyp, esesine tájirıbeli mamandardy qoǵam úshin endigi bir qajettilik – dástúrden ajy­rap, otbasylyq qundylyqtary qo­jyrap, balalary tártipsiz bolǵan sha­ńy­raqtardyń prob­lemalarymen aınalysýǵa jumyldyrǵan. Bir qýa­nar­ly­ǵy, bizdiń elimizde de jyldan-jylǵa ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar sany azaıýda. Bul – óz otbasyna bala tár­bıeleýge yqylas bildirgen ata-analar sanynyń ósýinen týyndap otyrǵan jaq­sylyq. Elimizde kóp jyldan beri al­ǵash ret jetim balalar sanynyń tó­mendeýine baılanysty balalar úıi jaby­la bastady. 2015 jyldan bastap 48 jetimder úıi jabyldy (jalpy sany 188-den 140-qa deıin azaıdy). Otbasylyq forma tájirıbesin ke­ń­eı­tý maqsatynda 2016 jyldyń 9 sáý­i­ri­n­de elimizdiń keıbir zańnamalyq ak­til­erine balanyń quqyqtaryn qorǵaý má­seleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizilýi nátıjesinde je­tim jáne qamqorshysyz qalǵan bala­lar­men qarym qatynas jasaýdyń jańa múmkinshilikteri – asyrap alýshy otbasy, sondaı-aq, balalardy demalys jáne mereke qúnderi otbasyna tartatyn – qonaqtyq otbasy sııaqty jańa formalar engizildi. Bul qazaqstandyq otbasylardyń qamqorshylyq bels­en­di­ligin arttyrýǵa basty sebep boldy. So­nymen qatar, jetim jáne ata-ana qam­qorlyǵynsyz qalǵan balalar týra­ly jáne balalardy asyrap alǵysy ke­le­tin otbasylardyń respýblıkalyq derekter bazasy quryldy. Onyń je­mis­teri de bar. Atqarylyp jatqan sharalardyń bar­lyǵy, onyń ishinde balalar úı­le­ri­niń janynda baqylaý keńesterin ­qur­ý­ da, balalardyń ómir súrý sapasyn meılinshe jaqsartýǵa, quqyqtaryn qor­ǵaýǵa jáne qoǵamnyń nazaryn ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan bala­lar má­selelerine kóbirek aýdarýǵa ba­ǵyt­ta­lyp otyr. Baqylaý keńesteri ba­la­lar­dyń baby tabylýyndaǵy jaqsy qadam bo­­la­dy degen senim bar. Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»