Elbasynyń «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynyń birinshi basymdyǵynda kórsetilgen ekinshi keshendik mindetine taldaý jasap kórelik. «Basymdyǵy bar salalardaǵy básekege qabiletti eksporttyq óndiristi damytýdy kózdeıtin ındýstrııalandyrýdy jalǵastyrý kerek», – delingen Joldaýda. Iаǵnı, kez kelgen ulttyq ekonomıka úshin syrtqy saýda quramyndaǵy ımporttan góri eksport kóleminiń mańyzy óte zor. Ásirese, eksportqa shıkizat shyǵarǵannan góri daıyn ónim óndirý nátıjeli bolary sózsiz. Mysaly, qoı terisiniń quny tıyn-teben turady, al odan daıyn ton tikse ondaǵan, júzdegen myń teńgege satylýy ábden múmkin. Osy oraıda, Elbasy N.Nazarbaevtyń bıylǵy Joldaýyndaǵy «Úkimet aldynda qazirdiń ózinde 2025 jylǵa qaraı shıkizattyq emes eksportty 2 ese ulǵaıtý mindeti tur», dep atap ótýi kóńilge ábden qonymdy tapsyrma ekeni haq. Bul sharany iske asyrý úshin, árıne, eksportqa qatysy bar óndirýshi kásiporyndardy «bir shatyrdyń astyna biriktirip», ortaq strategııa jasaý kópten kútken memlekettik másele ekeni daýsyz. Búkil TMD elderiniń arasynda ekonomıkamyzǵa shet elden qomaqty qarjy, tikeleı ınvestısııalar tartýda bizdiń elimiz aldyńǵy orynda. Alaıda, bizden syrtqa ketip jatqan qarjynyń kólemine de nazar salǵan jón. Osyǵan oraı, sońǵy jekeshelendirý jáne múlikti zańdastyrý aksııasynan túsken qarjy 5,7 trıllıon teńge, al aqshalaı 4,1 trln teńge dep kórsetilgen. Osy oraıda eki jyl buryn qurylǵan «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyna júktelgen mindet oıymyzdan shyǵyp otyr. Árıne, shet elden qomaqty qarjy, tikeleı ınvestısııalyq resýrstardy tartýda arnaıy qarjy ınstıtýtynyń áreket etýi qajet. Qytaımyn birlesken ınvestısııalyq jobalar da ekijaqty maquldanyp, endi iske kirisetin kezi keldi. Bul áriptestik aıasynda, ásirese, elektromobıl zaýytyna basa kóńil bólinip otyr. Árıne, shet elge elektromobıl shyǵarýdy yqylaspen qýattaýǵa bolady, alaıda, osy salada jahandyq básekelestik bir jaǵynan qıyndyq týdyrar bolsa, ekinshi jaǵynan elektromobılderdiń akkmýlıatorlaryna qýat beretin beketterdiń júıesin de ımportqa shyǵarý orasan zor qarajatty talap eteri sózsiz. Jalpy, halyqaralyq yntymaqtastyq aıasynda ulttyq múddeni kelesi úsh qaǵıdatqa súıene otyryp jasaǵan durys bolar edi. Ekonomıkalyq teorııa turǵysynan osy máseleni qarastyrsaq, adamzat tarıhynda erekshe iz qaldyrǵan ekonomısterdiń ilimderine toqtalýymyz qajet-aq. Tizbektep kórelik. Birinshisi – XVIII ǵasyrda «Halyqtar baılyǵy» kitabymen adamzatty dúr silkindirgen aǵylshyn klassıkalyq saıası ekonomııasynyń eń beldi ókili Adam Smıt. Ol qoǵamdyq eńbek bólisi qaǵıdasyn zertteı kele absolıýtti artyqshylyq degen uǵym engizgen. Halyqaralyq eńbek bólisinde absolıýtti artyqshylyqqa ıe bolǵan el basqa memleketter óndire almaıtyn erekshe múmkindikterdi ıemdenedi. Mysaly, Úndistan – shaı, Brazılııa – kofe, Gavaı – banan degen sııaqty. Absolıýtti artyqshylyqty qoldanǵan el ózine tán erekshe ónimderin eksportqa shyǵarý arqyly ekonomıkasyn órkendetedi. Ekinshi, oıshyl ekonomıst, aǵylshyn klassıgi Davıd Rıkardo salystyrmaly artyqshylyq teorııasyn usynǵan bolatyn. Bul teorııa bir ónimdi birneshe el óndirý múmkindigine ıe bolsa da, ishindegi bir eldiń óniminiń sapasy men tıimdiligi anaǵurlym artyq bolýy múmkin, sondyqtan da, basqa elder osy ónimdi óndirýdi qysqartyp, basqa tıimdirek ónimdi óndirip, ózara saýdaǵa tússe, jalpy ónim qosyndysy anaǵurlym kóp bolatynyn dáleldep jahandanýdyń negizin saldy. Úshinshisi, XX ǵasyrdyń 80-jyldarynda óz qaǵıdatyn jarııa etken ekonomıst Maıkl Porter adamzatqa básekelestik ıdeıasyn kóldeneń tartty. Onyń paıymdaýynsha, búgingi kúni tabıǵı geografııalyq faktorlarǵa súıenetin absolıýtti jáne salystyrmaly artyqshylyqtardan góri bilim, ǵylym jáne ınnovasııalarǵa negizdelgen básekelestik artyqshylyǵy aıryqsha rólge ıe boldy. Bizdiń paıymdaýymyz boıynsha, syrtqy saýdaǵa, halyqaralyq eńbek bólisindegi ózimizdiń absolıýtti, salystyrmaly jáne básekelestik artyqshylyqtarymyzdy betke ustap, aralasqanymyz jáne óz ornymyzdy tapqanymyz abzal. Eksporttyq múmkindigimizdi eksheı kelgende, syrtqy ekonomıkalyq áleýetimizdi arttyrý úshin eldik múddemizdiń eskerilgeni de ultymyzdyń upaıyn túgendeı túsedi.
Jangeldi ShYMShYQOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty
