Konstıtýsııalyq reforma týraly pikirler

Durys jolmen kele jatyrmyz

Biz elimiz ómirindegi tarıhı oqı­ǵa­­nyń qatysýshysy bolyp otyr­myz. Osy­­ǵan oraı kons­tıtýsııalyq refo­rma­lar­­­men ba­ıla­n­ysty saıası pro­ses­terdiń qazaq­stan­­dyq keıbir erekshe­likterine toqtala ketsem deımin. Eń aldymen, bul – onyń dáıektiligi. Mem­­­­leket basshysy N.Á.Nazarbaev eldi odan ári demo­k­­ra­­­­t­ııa­­landyrý aldaǵy reformalardyń basty baǵyty eke­­­nin atap ótti. Elbasynyń bastamasy boıynsha Par­l­a­ment Konstıtýsııaǵa basqarýdyń prezıdenttik ny­­sa­nyn saqtaı kele, ókilettikterdiń biraz bóligin Par­­la­ment pen Úkimetke bere otyryp, ózgerister engizildi. Ekinshiden, Parlament sheshiminiń Qazaqstan halqymen tikeleı baılanysy. Konstı­týsııalyq reforma týraly Elbasynyń bastama­synan keıin belgili ýaqyt araly­ǵyn­da memlekettiń árbir azamatyna al­daǵy reformanyń maǵynasy men maz­muny boıynsha óz usynystary men eskertýlerin berý múmkindigi boldy. Úshinshiden, bul – álemniń saıası tarıhynda óte sırek kezdesetin qadam. Elbasy Parlamenttiń rólin jáne mem­lekettik baǵdarlamalardy júzege asyrý­daǵy Úkimettiń jaýaptylyǵyn arttyrýǵa baǵyt­tal­ǵan bul reformany der kezinde qolǵa aldy. Bul ara­da Memleket basshysynyń óz erkimen óziniń keıbir ókilettikterin Parlament pen Úkimetke bergenin erekshe aıtýymyz kerek. Bul faktorlardyń barlyǵy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jahandyq deńgeıdegi Kóshbasshy ekendigin jáne elimizdiń demokratııa jolymen kele jatqandyǵyn kórsetedi. Aqan BIJANOV, Parlament Senatynyń depýtaty

Jaýapkershilik artady

Memleket basshysynyń konstıtý­sııalyq reforma jasaý týraly aıt­qan usynysy jalpyhalyqtyq sarap­taýdan ótip, barshanyń oıynan shyq­ty. Elbasynyń bul usynysy el bas­qarý­daǵy demokratııalyq baǵytty ustaný­dy kózdeıdi. Qazirgi tańdaǵy el bas­qarýdaǵy demokratııa qaǵıdalaryn ustaný jal­py álem damýyndaǵy durys baǵyt ekeni daý­syz. Sondyqtan Prezıdent Joldaýlarynda, strate­gııa­lyq qujattarda ol týraly jan-jaqty aıtyl­ǵan bolatyn. Sol usynystar Parlamentte qyzý talqylandy. Búgingi tańda Prezıdenttiń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna ený týraly alǵa qoıǵan tapsyrmasy bar. Ol úshin elimizde basqarýdyń tıimdi júıesin jetildirý kerek. Bul jerde Prezıdent Parlament pen Úkimetke qosymsha ókilettikter bere oty­ryp, jaýapkershiligin arttyrýdy kóz­­degen edi. Úkimet eldegi ekonomıka­lyq jaǵdaıdy moınyna alyp, sony oıdaǵydaı júrgizedi jáne onyń durys júzege asýyna jaýapkershiligi arta túsedi. Zań shyǵarý máselesine kelgende, Par­la­menttiń deńgeıi, onyń jaýapkershiligi kóteriledi, Parlament pen Úkimet arasyndaǵy baı­lanys júıeli qalypqa túsedi. Parlament endigi jerde eldegi ekonomıkalyq jaǵdaıdy Úkimetten suraı alady. Iаǵnı, Parlament pen Úkimettiń birlese atqaratyn jumysy úılesimdi bolady, eki ortalyq organ uıymshyldyqpen jumys ónegesin kórsetedi degen senim bar. О́zgeristerdi halyqtyń túsinip, qoldaǵanyna biz de rızamyz. Baqtybaı ShELPEKOV, Parlament Senatynyń depýtaty

Ortaq múddege saı ózgeris

«Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tıtýsııasyna ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zań jobasy Parlament palatalarynyń birlesken oty­rysynda ekinshi oqylymda maqul­dandy. Onda el talqysynan ótken, jumys toby egjeı-tegjeıli qaras­tyrǵan máseleler basty nazarda boldy. Jalpy, elimizde qolǵa alynǵan bul kons­tıtýsııalyq reformalar myqty prezıdent­tik bılikti saqtaı otyryp, halyqtyq bılikti kúsheı­tý, Parlament pen Úkimettiń jaýapkershili­gin arttyrý ekendigi belgili. Osy oraıda biz­diń Konstıtýsııamyz ýaqyt suranysyna saı bolýy tıis. Máselen, 41-baptyń 2-tarmaǵyna eldiń prezıdenttiginen úmitkerler úshin joǵary biliminiń bolýyn olarǵa qoıylatyn talaptardyń biri retin­de belgileýge qatysty ózgeris engi­ziledi. Sondaı-aq, halyqaralyq keli­sim­sharttar boıynsha da birqatar to­lyq­tyrýlar usynyldy. Sonymen qatar, Prezıdent­tiń usy­nýymen elimizdegi Adam quqyq­tary jónindegi ýákildi bes jyl merzimge qyzmetke saılaý­dy jáne ony qyz­metinen bosatýdy Parlament Senatynyń erek­she qaraýyna jatqyzý máselesi Ata Zańda kóz­del­mek. Bul Adam quqyqtary jónindegi ýákil ıns­tı­týtyn konstıtýsııalyq turǵyda bekitýdi, Negiz­gi Zańnyń 1-babynda bekitilgen adam men aza­mat­tyń quqyqtarynyń basymdyǵyn eń joǵary memlekettik deńgeıde tanýdy bildiredi. Anar JAIYLǴANOVA, Parlament Májilisiniń depýtaty

Terezemizdi teńestire túsedi

Memleket basshysy usynǵan konstı­týsııalyq reforma elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası damýynyń jańa satysyna, jańa kezeńine aıaq basqaly turǵanyn kórsetedi. Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańnyń jobasy ekinshi oqylymda qabyl­danýy elimizdi halyqaralyq turǵyda dáreje-deńgeıin kóterdi deýge tolyq negiz bar. Osylaısha, konstıtýsııalyq reforma ıdeıasy­na uıysý arqyly Qazaqstan qoǵamdyq qatynas­tar­dyń damýyna qaraı kezeń-kezeńmen ilgeri basý­da. Sonymen qatar, Elbasy usynǵan konstıtýsııa­lyq reformanyń negizgi máni memlekettik bılik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaıta bólý tártibi de tııanaqtalyp, kemeldi keleshekke jeteleıtin batyl sheshimder qabyldandy dep sanaımyn. Ásirese, el azamattarynyń erkin­digi men bostandyǵynyń quqyq­tyq turǵyda qorǵalýyna eleýli úles qosatyn mańyzy zor usy­nys­tar kóptiń kóńilinen shyqty. Tipti, adam quqyn qorǵaý jónindegi Parıj keli­simi negizderine saı keletin talap-tilek­ter zań­namalyq turǵyda bekitildi ári mundaı qadam­dar halyqaralyq sarapshylar qaýymynan qoldaý tabady degen senimdemin. Buǵan qosa, konstıtýsııalyq baqylaý júıesin nyǵaıta otyryp, táýelsizdigimizdiń, el men jer­diń bir­tutastyǵyna konstıtýsııalyq deńgeıde beriletin kepildik taǵy da bekemdene tústi. Bular – elimiz úshin asa mańyzdy máseleler. Svetlana BYChKOVA, Parlament Májilisiniń depýtaty

Demokratııalyq evolıýsııa jemisi

Jalpy, bizde Kons­tıtý­sııaǵa buǵan deıin úsh ret ózgerister engizilgen bola­tyn. Birinshi ózgerister 1998 jyly engizilse, ekin­shi ózgerister 2007 jyly, úshinshi ózgerister 2011 jy­ly engizildi. Al osy joly Konstıtýsııaǵa tórtinshi ret ózgerister engizilip otyr. Nege Konstıtýsııaǵa ózgeris­ter engizildi degen jalpy suraq týady. Onyń sebebi – qoǵam únemi jańarý ústinde. 1995 jyly Konstıtýsııa qabyldanǵan kez­degi vertıkaldi prezıdenttik bıliktiń kúsheıtilýi Qazaqstan úshin asa úlken qajettilik bol­dy. Ekonomıkalyq, qarjy­lyq, qurylys máseleleri sııaq­ty kóp­tegen ózekti máselelerdi tez ara­da sheshý qajet edi. Sondyqtan da, ótpeli, ıaǵnı tranzıtti kezeńde jyldam, tıimdi vertıkaldik bı­lik­tiń, atqarýshy bıliktiń rólin atqarý zańdy boldy. Endi qazir qoǵam birtindep demo­kratııalanyp kele jatyr. Al demo­kratııalyq júıe nege kerek deseńiz, burynǵy qatań ákim­shildik-ámirshildik vertıkal­di basqarý júıesi qazir keı jaǵdaı­da jumys istemeıdi. О́ıtkeni, Qazaq­stan qoǵamy demokratııa­­lyq bostandyqtarǵa zárý bola bas­tady. Jalpy, lıberaldyq qoǵam­da adamǵa qa­jetti bostan­dyq­tar, ásirese, eko­nomıkalyq bostandyq kúshti bolýy kerek. Al ákim­shil­dik júıe kúshti bo­lyp turǵanda ekonomıkalyq bos­tan­­dyq­tardyń damýyna bóget jasaı­dy. Sondyqtan, ákimshildik júıe­ni ne­ǵurlym álsiretip, solǵurlym Par­­­la­­ment­tiń rólin art­tyrý qajet edi. Jer­­g­ilikti atqarýshy bı­lik­tiń, bas­qa da bar­lyq bıliktiń rólin kú­sheı­­te berse, qoǵam damy­maı qalady. Sol úshin de qazir parla­men­­ta­rızm­niń róli kúsheıtildi. Parlament atqarý­shy bılikti únemi nazarda ustap, onyń árbir isin baqylap otyrýy kerek. Sebebi, jem­­qorlyq sııaqty túrli ja­ǵym­­syz qubylystar osy ákim­shilik júıede kóp bolady. Qazir álemdegi damyǵan ozyq memleketterdiń barlyǵynyń saıası júıesi – demokratııalyq júıe. Sebebi, demokratııalyq júıe ekonomıkalyq bostandyqtarǵa jol ashady. Bul álemdik tájirıbe, álem­dik úrdis. Eger biz álemdik báse­kege qabiletti damyǵan elderden art­ta qalǵymyz kelmese, shyn mánin­de, demokratııalyq júıege kóshýi­miz kerek. Mysaly, álemde 194 táýel­siz memleket bolsa, sonyń 150-ge jýyǵy demokratııalyq saıası jú­ıeni tańdap alǵan. Bul bekerden beker emes. Qazaqstan álemdik demo­kra­tııa­landyrýdyń úshinshi tolqyny­na qosylyp otyr. Jalpy, demokratııa­landyrý tolqyndary HIH ǵasyrdyń bas kezinen-aq bastalǵan. Sondyqtan, ózimizdi AQSh, Ger­manııa, Fransııa, Italııa, Japo­nııa, Ońtústik Koreıa sııaqty da­my­­­­­ǵan memleketter qatarynan kó­r­­gi­­­­miz kelgendikten de, saıası jú­ıe­­ni demokratııalandyrý q­a­jet­­­tigi týyndady. Adam bostan­dyq­­­ta bolmaı, materıaldyq baı­lyq kelmeıdi. Azamattardyń saıa­sı bos­tan­dyǵynyń, kózqaras bos­tan­dyǵynyń bolýy túptiń-túbin­de adam­nyń ekonomıkalyq bostan­dy­ǵyna jol ashady eken. Al eko­no­mıkalyq bos­tandyq adamnyń tıimdi eńbek etýine, baılyq ja­saýyna jol ashady. Qoǵamnyń neǵur­lym ádi­letti bola túsýine jol ashady. Parlament palatalarynyń bir­les­ken otyrysynda qabyldan­ǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tıtýsııasyna ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zań jobasy boıynsha endi árbir baǵ­darlama úshin Úkimet ózi jaýap berip, olardy tikeleı ózi iske asyr­maq. Eger sol memlekettik baǵdar­lama iske aspaı jatsa, Úkimet mú­she­­leri jaýapty bolmaq. Ondaı baǵ­­dar­­lamalardy júzege asyrmaǵan Úki­met múshesin Parlament úshten bir daýyspen qyzmetten alý týraly Prezıdentke usynys ta bere ala­dy. Buryn Parlamentte ondaı quqyq bolmaıtyn. Al úshten eki daýyspen ony Úkimetten shyǵaryp tastaýǵa deıin Prezıdentke usynys aıta alady. Osynyń barlyǵy Úki­mettiń Parlament aldyndaǵy jaýap­kershiligin kúsheıte túspek. Mine, Konstıtýsııaǵa engizil­gen ózgerister men tolyqtyrýlar qoǵam­dy demokratııalandyrýǵa, qoǵam­daǵy ómirdiń búgingi aǵymyna saı Qazaqstan qoǵamyn qurýǵa kómek­te­setini daýsyz. Sondyqtan, biz osyn­daı qazaqstandyq demo­kra­tııalyq evolıýsııany qýattaýǵa tıispiz. Saıyn BORBASOV, saıası ǵylymdar doktory, professor ALMATY