Úndistan ekonomıkasy órleý ústinde

Jaqynda jaryqqa shyqqan BUU-nyń «Álem ekonomıkasynyń ahýaly jáne bolashaǵy» atty dástúrli baıandamasynda Úndistan ekonomıkasynyń sońǵy jyldardaǵy damý qarqynyna óte joǵary baǵa berilip, 2017 jyly bul el ekonomıkasynyń ósimi 7,7 paıyzǵa jetetindigine boljam jasalypty. Al PwC (PricewaterhouseCoopers) ekonomısteriniń aıtýynsha, Azııa ústimizdegi jyly da álemniń eń joǵary qarqynmen damıtyn aımaǵy bolyp qalmaq, biraq basty nazar Qytaıdan Úndistanǵa aýysatyn kórinedi. Sóıtip, jahandyq básekede Úndistan ekonomıkasynyń damý qarqyny kósh bastady. Jumyr Jerdi mekendeıtin 7 mıl­lıardtyń ústindegi adamzattyń úshten bir bóliginen astamy Qytaı men Úndistanda turady. Sondyqtan bul eki alyp eldiń álem ekonomıkasyna tıgizetin yqpaly ólsheýsiz. Onyń ústine sońǵy on jyl kóleminde bul elderdiń ekonomıkasy damýdyń asa joǵary qarqynyn kórsetip keledi. Máselen, 1995 jyldan bergi ýaqytta Qytaıda ortasha tabys kólemi on ese ósse, osy kezeńde Úndistanda ortasha tabys mólsheri tórt ese kóbeıgen. Iаǵnı, bul el­der­di mekendeıtin mıl­lıon­da­ǵan adamdardyń tabysy eselenip, kedeı­shilik buǵaýyn buzyp ótti. Áleýeti jaǵy­nan dúnıe júzindegi ekinshi, keıbir rette, birinshi ekonomıka atanyp júrgen QHR-dyń ekonomıkalyq reformalary haqynda az aıtylyp ta, az jazylyp ta júrgen joq. Qytaı ekonomıkasynyń áleýetin osyndaı deńgeıge kótergen eldiń eksportqa negizdelgen qaıta óńdeý ónerkásibi bolǵandyǵy daýsyz. Bilikti sarapshylar ádil atap kórsetkendeı, búginde Qytaı «álem sheberhanasy» bolyp tabylady. Ekonomıkalyq áleýeti jaǵynan álemdegi kóshbasshy úshtiktiń qatarynan berik oryn alǵan Úndistannyń qazirgi damý qarqyny Qytaıdyń ózin shań qaptyratyn túri bar. Bedeldi «Forbes» jýrnalynyń dýaly aýyz sarapshylary 2016 jyly Úndistan Respýblıkasy ekonomıkasynyń ósimi 7,7 paıyzǵa jetkendigin atap kórsetip, 2017 jyly bul kórsetkish 7,8 paıyzdyq mejeden asady degen boljam jasap otyr. О́t­ken ǵasyrdyń 90-shy jyldaryna deıin álemdegi ekonomıkalyq damý deńgeıi eń tómen elderdiń biri sanalyp kelgen Úndistannyń búginde ekonomıkalyq damý qarqyny boıynsha álemdik kósh­bas­shyǵa aınalýynyń syry nede? Máse­len, 1950 jyldan 90-shy jyldarǵa de­ıin Úndistan ekonomıkasy jyl saıyn 3-3,7 paıyz deńgeıinde ǵana ósim­ge qol jetkizdi. Bul kezeńde Japo­nııa­­nyń ekonomıkasy 10 ese, Ońtústik Koreıa­­­nyń ekonomıkasy 5 ese joǵary qar­­­qyn­­men damydy. Al sońǵy jyldary QHR eko­nomıkasy ilgerilegen túrde 8 pa­ıyz­­­d­yq ósimmen damyǵan bolatyn. Sóı­tip, Úndistannyń ekonomıkalyq órkendeý dáýiri 1991 jyldardan bastaý aldy. 1991 jylǵa deıin Úndistan ekonomıkasynda lısenzııalyq talap ústemdik etti. Halyq sharýashylyǵynyń barlyq salasynda sheteldikterdiń úlesi múlde mar­dymsyz bolyp, básekelestik damy­mady. Ekonomıkanyń barlyq salasyna memlekettiń aralasýy kásip­ker­liktiń damýyn tejep, óndiris­tiń ósýine keder­gi keltirdi. Úndistannyń ekono­mıka­lyq reformasy 1990 jyly halyq sharýashylyǵynyń bar­lyq salasynda lısenzııalyq talap­tardy joıýdan bastaldy. Refor­ma bastalǵannan keıin bir jyl óter-ótpesten eldegi tarıfter tómendep, Úndistannyń qarjy rynogy álem kompanııalary úshin ashyla bas­tady. Máselen, 1990 jyly el ekono­mıka­syna quıylǵan sheteldik qarjy kólemi nólge jaqyn bolsa, 2007 jyly bul kórsetkish memlekettiń ishki jalpy óniminiń 8 paıyzy mólsherine deıin kóterildi. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda eldegi óńdeý ónerkásibiniń damýymen birge, qyzmet kórsetý túrleri keńinen óristeı bastady. Aǵylshyn tilin jetik biletin Úndistannyń jas ın­jenerleri Batystyń qyzmet kór­setý, ásirese, aqparattyq tehnologııa sala­syn­daǵy jetistikterin óz elderine áke­lip, jergilikti erekshelikterge beıim­dep, jappaı óndiriske engize bastady. Úndistan Respýblıkasy ekonomıka­sy ósiminiń sharyqtaý qarqyny 2014 jyly bastalǵan reformalardan keıin aıshyqty kórinis tapty. Úndistan premer-mınıstri Narendra Modı sol jyldyń tamyz aıynda eldiń Táýel­sizdik merekesi qurmetine ótken sal­tanatty jıynda ekonomıkalyq damýdyń baǵdarlamalyq baıandamasyn jasady. Bul baǵdarlamanyń negizgi ıdeıasy túbegeıli ózgerister jasaı ot­y­ryp, ekonomıkalyq ósimniń jańa tetik­­terin tabý bolyp tabylady. Shyn máninde Narendra Modıdiń bul baǵ­dar­lamalyq sózi táýelsiz Úndistan tarıhyndaǵy «Nerý-Gandı áýleti» dáýiriniń aıaqtalǵanyn jarııa etti. 2015 jyldy Úndistan úkimeti jańa betburyspen bastady. Osy jyldyń birinshi qańtarynda N.Modı úkimeti elde 1950 jyldan beri 12 besjyldyq jospardy júzege asyryp kele jatqan Josparlaý komıssııasynyń jumy­syn toqtatty. Onyń ornyna jańa mem­lekettik mekeme – Úndistannyń ulttyq transformasııa ınstıtýtyn (ÚUTI) qurdy. ÚUTI-diń negizgi mindeti eko­­no­mıka jáne saıasattyń sheshýshi máse­leleri boıynsha strategııalyq jáne tehnologııalyq usynystar men joba­lar belgileý bolyp tabylady. BAQ ókil­­deri «Modınomıka» dep ataıtyn Naren­dra Modı úkimeti reformasynyń negizi ekonomıkalyq ınfraqurylym men óner­kásipti damytýǵa basymdyq beredi. Infra­qurylym máselesi eldegi uzaq ýaqyt­tan beri sheshimin taba almaı kele jatqan eń ózekti problema. Tozyǵy jetken ınfraqurylym el ekonomıkasynyń damýyn tejep otyr. Osyǵan baılanysty Modı reformasy memleket qarjysyn bólýde birinshi kezekte, árıne, qorǵa­nys salasynan ke­ıin ınfraqurylym­ǵa basymdyq berip otyr. Bul rette 2015-2016 jylǵy mem­lekettik bıýdjette qorǵanys salasyna bólingen qarjy 18,9 paıyzdy quraǵanyn aıta ketken jón. Qazir Úndistannyń memlekettik bıýd­jeti­nen ınfraqurylymǵa, onyń ishinde, energetıkalyq jáne kólik ınfra­qurylymyn damytýǵa bólinetin mem­le­kettik qarjy eselene tústi. Finan­cial Times sarapshylarynyń zert­teý­leri bo­ıynsha, álemdik munaı baǵasynyń kúrt tómendeýinen Úndistan ekonomıkasy joǵary qarqynmen damýǵa zor múmkindik alǵan. Qalaı bolǵanda da, qazirgi tańda Úndistan Respýblıkasy ekonomı­kasynyń damý qarqyny álemdik báıgeni bastap tur. Bilikti sarapshylardyń aı­týyn­sha, eldiń negizgi makroekonomı­ka­lyq kórsetkishteriniń aldaǵy ýaqyt­ta da joǵary damý qarqynyn ustaıtyn­dy­ǵyna tolyq jaǵdaı bar. Atap aıtqan­da, úkimet el ekonomıkasyna shetel ınves­­tısııasyn tartýǵa qolbaılaý bo­lyp kelgen barlyq kedergini joıdy. Búginde Úndistan ekonomıkasy ashyq­ty­ǵy boıynsha álemdegi aldyńǵy oryn­dardy ıelenedi. Sonymen birge, qazir ekonomıkasynyń ósý qarqyny jaǵynan álemdik kóshbasshylyqqa talasyp kele jatqan eki alyp memleket – Qytaı men Úndistan arasyndaǵy básekelestikte Úndistan paıdasyna sheshiletin birqatar ózekti faktorlar bar. «Álem sheberhanasy» atanǵan Qytaıda aldaǵy ýaqytta arzan jumys kúshine degen tapshylyq oryn alýy múmkin. Uzaq jyldardan beri bul elde júrgizilip kelgen «bir otbasyna – bir bala» atty demografııalyq saıasattyń salqyny endi bastalmaq. Búginde Qytaıdaǵy ekonomıkalyq belsendi turǵyndardan zeınetkerlik jasqa jetken qarttar úlesi asyp ketken kórinedi. Bul ekonomıkalyq ósimge keri áserin tıgizetindigin, tıgi­zip te otyrǵandyǵyn Aspanasty eliniń ǵalym­dary ashyq aıtyp, dabyl qaǵýda. Osyǵan baılanysty el bıligi otbasyn shekteý sharalarynan bas tartty. Biraq elde uzaq ýaqyt ústemdik qurǵan «bir otbasyna – bir bala» saıasatynyń salqyny QHR ekonomıkasynyń damýyn biraz ýaqyt tejeıtin sııaq­ty. Al Úndistanda kerisinshe, demogra­fııalyq ahýal barynsha joǵary qar­qynmen ósýde. Kúnnen kúnge artyp kele jatqan ekonomıkanyń arzan jumys kúshine degen suranysy eseleı qanaǵattandyrylýda. 2015 jylǵy sanaqtyń deregi boıynsha, QHR halqy­nyń sany 1 mıllıard 370 mıllıon adamǵa jetse, Úndistandaǵy adam sany 1 mıllıard 250 mıllıonnan asyp jyǵyl­ǵan bolatyn. Mamandardyń aıtýyn­sha, endi bir-eki jylda halqy­nyń sany jaǵynan da Úndistan Respýb­lıkasy QHR-dy basyp ozatyn kórinedi. Úndistandy uzaq ýaqyt bodandyqta ustaǵan Brıtanııa ımperııasy bul elge óziniń birqatar órkenıet ónegelerin de mura etip ketti. Atap aıtqanda, Úndi­standa joǵary demokratııa men parlamenttik bılik júıesi kóp ultty úlken memlekettiń qalyptasýyna ıgi yqpalyn tıgizýde. Sonymen birge, Brıtanııa bul elge barlyq aımaqty baılanystyratyn asa zor áleýetti temir jol torabyn jasap berdi. Úndi­stan temir jol júıesi qazir damyǵan ekonomıkanyń shyn mánindegi kúreta­myryna aınalǵan. Eń bastysy, úndiler búginde ımperııa zorlyqtyń kúshimen kirgizgen aǵylshyn tiliniń ıgiligin molynan kórýde. Aǵylshyn tilin jetik biletin úndiniń jas mamandary búgingi ǵylym negizi bolyp tabylatyn aqparattyq tehnologııany tez ıgerip, ǵylym salasynda ózderiniń aıshyqty oryndaryn oıyp alýda. Qazir álemdik ǵylym salasynda nano jetistikterdiń maıyn ishken jas úndi ınjenerleri kósh bastap tur. Patrıottyq sezimderi basym jas ǵalymdar ǵylym men tehnologııa jańalyqtaryn elderine ımporttaýda. Sarapshylardyń málimdeýinshe, búginde aqparattyq tehnologııa, ǵaryshtyq baı­lanys júıesi, farmasevtıka sala­lary boıynsha Úndistan álemdik kóshbasshylyq bıikke kóterilipti. Jahandyq ekonomıkalyq básekeles­tikte asyqpaı, daýryqpaı bıik meje­lerdi birtindep baǵyndyryp, aldyńǵy úshtiktiń qatarynan berik oryn alǵan Úndistan Respýblıkasynda júzege asy­rylyp jatqan reformalardyń búgingi jetistigi osyndaı. Narendra Modı úkimeti kún tártibine qoıǵan eldegi bilim berý sala­synyń deńgeıin kóterý, ekonomıkany ártaraptandyrý, eńbek ónimdiligin arttyrý, ozyq ǵyly­mı tehnologııalardy keńinen óndiriske engizý, shetel ınvestısııasyna jol ashý maqsatyndaǵy reformalar úndi fı­losofııasy negizinde baısal­dylyqpen is júzine asyryla beretin bolsa, Úndi­stannyń jahandyq ekonomıkadaǵy alar asýynyń asqaraly bolatyny anyq. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»