О́sý kezeńine ótý (Ulttyq bank ókilimen suhbat)

Tómen ınflıasııa kez kelgen el ekonomıkasynyń údemeli damýy úshin negizgi talap bolyp tabylady. Sondyqtan da Ulttyq Bank ınflıasııany 2020 jylǵa qaraı 4%-dan tómen deńgeıge deıin tómendetýge baǵyttalǵan saıasatty júıeli túrde júrgizbekshi, dep habarlady Qazaqstan Ulttyq Banki Zertteýler jáne statıstıka departamentiniń dırektory Vıtalıı TÝTÝShKIN bergen suhbatynda. – Vıtalıı Alekseevıch, Qazaqstan Úkimeti 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan naq­ty­lanǵan bıýdjettegi makro­eko­nomıkalyq kórset­kishter boljamyn ulǵaıtý jaǵyna qaraı túzetti. Muny jaǵymsyz ssenarıılerden jaǵymdy ssenarıılerge ótýimiz dep sanaýǵa bola ma? – Aqsha-kredıt saıasatyn ázirleý jáne makroekonomıkalyq aınymalylardyń boljamdaryn jasaý kezinde Ulttyq Bank ekonomıkanyń munaı baǵa­synyń túrli bolǵan jaǵdaı­daǵy damý ssenarıılerin eske­redi. Rasynda da, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń 2017-2021 jyl­darǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń boljamy jáne 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet sheńberinde ssenarıılik nusqalar munaı baǵasynyń neǵurlym joǵary bolýy jaǵyna qaraı ulǵaıtylǵan bolatyn jáne ol bir barrel úshin 45–50–55 AQSh dollaryn quraıdy, al aldyńǵy boljamdar bolsa, bir barrel úshin 30–35–40 AQSh dollary ssenarııleri boıynsha eseptelgen bolatyn. Tıisinshe, aldyńǵy boljamdarmen salystyrǵanda, ekonomıka ósip qana qoımaı, basqa barlyq makroekonomıkalyq kórsetkishter is júzinde ózgeredi dep kútiledi. Ssenarıılik nus­qalardyń ózgerýi obektıvti, paıdalanylatyn alǵysharttar aǵymdaǵy jaı-kúıdi de, bola­shaqqa berilgen baǵany da kórsetýge tıis. Ony ózge makro­ekono­mıkalyq jaǵdaılarda bas­tapqy ázirlengen ssenarıılerge súıenetindeı óte jaǵymdy, ne pessımıstik dep paıymdaýǵa bolmaıdy. Ulttyq Bank birqatar negizgi makroekonomıkalyq kór­setkishter boıynsha menshikti boljamdaryn, negizinen, qolaı­lyraq ja­ǵyna qaraı qaıta qarady. Al ın­flıasııa boıynsha nysanaly baǵdar­lar burynǵysynsha qaldy: 2017 jyly – 6-8%, 2018 jyly – 5-7%, 2020 jylǵa qaraı ony 4%-ǵa deıin baıaýlaýmen 2019 jyly – 4-6%. – 2017 jyly ınflıasııa deńgeıine negizinen qandaı faktor­lar áser etetin bolady? Inflıasııa deńgeıi bol­jamdy 6-8%-dyq dáliz deń­geıinen shyǵyp ketetin syrt­qy kúızelisterdiń týyndaýy múmkin be? – 2017 jylǵy qańtardyń qorytyndysy boıynsha, Qazaq­stan Respýblıkasynda ınflıasııa Ulttyq Bank buǵan deıin boljaǵandaı, nysanaly dáliz shegine kirip, jyldyq kórsetkish boıynsha 7,9% boldy. Qańtarda ınflıasııa qurylymynda azyq-túlik taýarlary baǵasynyń jyldyq ósý qarqynynyń 9%-ǵa deıin, azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlar baǵasynyń 9,2%-ǵa deıin, aqyly qyzmetterdiń 5,3%-ǵa deıin tómendeýi jalǵasty. Aǵymdaǵy jyly ınflıasııa qarqynyn aıqyndaıtyn negizgi faktorlar qataryna ishki tu­tynýdy qalpyna keltirý men onyń ósýi, memlekettiń bıýdjet saıasaty, kirister serpini jáne tutynýshylyq belsendilik, sondaı-aq, halyqtyń ınflıa­sııalyq kútýi jatady. Ulttyq Banktiń baǵalaýynsha, aıtar­lyqtaı syrtqy jáne ishki kúı­zelister bolmaǵan jáne taýar men valıýta naryqtarynda aǵymdaǵy jaǵdaılar saqtalǵan jaǵdaıda jyldyq ınflıasııa deńgeıi búkil 2017 jyl boıy ornyqty túrde 6-8%-dyq nysanaly dáliz sheginde bolady. Aǵymdaǵy jyldyń sońynda ınflıasııa boıynsha kútýlerimiz munaı baǵasy bir barrel úshin 50 dollar bolatyn ssenarıı jaǵdaıynda 6,5-7,0% jáne munaı baǵasy bir barrel úshin 40 dollar bolatyn ssenarıı jaǵdaıynda 7,5-8,0% deńgeıinde qalyptasady. Munaı baǵasynyń kúrt tómendeýi ınflıasııanyń nysanaly dálizden shyǵýy úshin aıtarlyqtaı táýekel bolyp tabylady, alaıda OPEK-ke kiretin elderdiń de, onyń múshesi bolyp tabylmaıtyn elderdiń de munaı óndirý kólemin qysqartý týraly sheshimine baılanysty ahýal aıtarlyqtaı ózgeredi dep kútilmeıdi. Tutastaı alǵanda, halyqaralyq uıymdar da munaı baǵasy 2017 jyly aldyńǵy jylǵy deńgeıden tómen bolmaıdy dep boljap otyr. Tómen ınflıasııa kez kelgen el ekonomıkasynyń údemeli damýy úshin negizgi jaǵdaı bolyp tabylady. Tómen ınflıa­sııa ulttyq valıýtadaǵy aktıv­terdi qunsyzdandyrmaıdy jáne ekonomıkalyq sheshimder qabyldaý kezinde, mysaly, bıznes-josparlaý kezinde nemese jınaq aqshany qalyptastyrý kezinde neǵurlym senimdi bolýǵa múmkindik beredi. Is júzinde, ınflıasııanyń tómendeýi jáne, eń mańyzdysy, onyń Qazaqstan jaǵdaıynda turaqtanýy aıtar­lyqtaı kúrdeli mindet bolyp tabylady. Bul rette ınflıasııany qysqa merzimde kúrt shekteý jóninde qatań sharalar qabyldaýdyń uzaq merzimdi jaǵymsyz saldarlarǵa soqty­ra otyryp, ekonomıkaǵa jaǵym­syz áser etetinin túsiný qajet. Sondyqtan da ınflıasııa birtin­dep tómendeýi qajet, onyń jylyna 3-4%-ǵa deıin baıaýlaýy Ulttyq Banktiń, Úkimettiń jáne jergilikti atqarýshy organdar­dyń birlesken jáne úılestirilgen kúsh-jigerimen ǵana qamtamasyz etilýi múmkin. – Qazaqstan ınflıasııanyń qandaı úlesin syrttan ımporttap otyr? – Tutyný baǵalary ındeksiniń qurylymyna kiretin taýarlardyń túrli sanatynda ımport úlesi ártúrli. Máselen, azyq-túlik taýarlary naryǵynda Qazaqstanda shyǵarylatyn taýarlardyń (et, sút, nan-toqash, un ónimderi) úles salmaǵy aıtarlyqtaı. Azyq-túlikke jatpaıtyn taýar­lar naryǵy, kóbine, basqa elder­den ákelýmen qamtamasyz etiledi. Máse­len, 2015 jyly ımport­tyń azyq-túlik taýarlaryn tuty­nýdaǵy úlesi 21,6%-dy, azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlardy tutynýdaǵy úlesi 64,4%-dy qurady, taýarlardyń jekelegen sanattary boıynsha 100%-ǵa deıin jetýi múmkin. Kóbine otandyq taýarlardyń baǵasy ishki faktorlardyń áseri­men, ımporttalatyn taýar­lar baǵasynyń serpini teń­geniń aıyrbastaý baǵamynyń aýytqýy esebinen qalyptasty. Importtalatyn ınflıasııanyń tutynýshylyq baǵalar ındeksine qosqan úlesi kelisimsharttyq baǵalardyń tómendeýi, qym­bat tutynýshylyq jáne ınves­tısııalyq taýarlardy arzanyraq uqsas taýarlarǵa aýystyrý, sondaı-aq, azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlarǵa degen suranystyń tómendeýi esebinen mardymsyz – 0,5 paıyzdyq tarmaqtan kem. – Halyqtyń ınflıasııalyq kútýlerine qatysty Ulttyq Bank júrgizetin zertteýler jaıynda aıtyp berseńiz. Soń­ǵy saýaldama nátıjeleri neni kórsetip otyr? – Qazaqstanda 2016 jylǵy qańtardan beri ınflıasııalyq kútýlerdi ólsheýge baǵyttalǵan saýal­dama júrgiziledi. Onyń ná­tıjeleri taldanady, san­dyq máni shyǵarylady jáne makro­ekonomıkalyq kórsetkishter bol­jamyn ázirleý kezinde eske­riledi. Inflıasııalyq targetteý rejimi sheńberinde halyqtyń ınflıasııalyq kútýlerin baǵa­laýdyń mańyzdylyǵy durys kommýnıkasııalyq saıasatty qurý, boljamdardy naqtyraq jasaý jáne aqsha-kredıt saıasaty boıyn­sha durys sheshimder qabyldaý úshin Ulttyq Banktiń halyqtyń ınflıasııany qabyl­daýy jaıynda aqparat alýynda bolyp tabylady. Halyqpen saýaldama aı saıyn júrgiziledi jáne alynǵan aqparat aıdan aıǵa ózgerýi múmkin, biraq halyq qalyp­tasqan ahýaldy naqtyraq baǵalaı bastady. Halyqpen qań­tarda júrgizilgen sońǵy saýaldama nátıjeleri halyq qabyl­daıtyn jyldyq ınflıasııa deńgeıiniń tómendegenin kórsetip otyr. Halyqtyń ınflıasııalyq kútýleri de tómendeýde jáne alynǵan sandyq baǵaǵa sáıkes naqty ınflıasııa deńgeıinen tómen deńgeıde belgilendi. – Eldiń osy jylǵa arnalǵan ekonomıkalyq ósý perspektıvalaryn Ulttyq Banktiń qa­zirgi kezdegi baǵalaýy qandaı? – IJО́ boıynsha boljamdardy ázirleý kezinde Ulttyq Bank ekonomıka salalary damýynyń jedel jáne eseptik resmı derek­terin jáne sol sııaqty halyq pen bıznes sýbektilerine júr­gi­zilgen óz saýaldamalar ná­tı­jelerin paıdalanady. Sony­men qatar, boljamdarda syrtqy sektordyń damýy bo­ıynsha kútýler jáne Úkimet qabyl­daǵan ekonomıkany yntalandyrý jónindegi daǵdarysqa qarsy qosymsha sharalar paıdalanylady. Osy faktorlardyń birlesip yqpal etýi aıasynda Ulttyq Banktiń baǵalaýy boıyn­sha, Qazaqstanda IJО́-niń 2017 jylǵy ósýi munaıdyń álemdik baǵasy bir barrel úshin 40 dollar bolǵan kezde 1,5-2%-dy jáne munaıdyń baǵasy bir barrel úshin 50 dollar bolǵan kezde 2-2,2%-dy quraıdy. Naqty eksporttyń ósýi IJО́ qarqynyna oń úles qosady, bul energııa resýrstary baǵalarynyń jańa, neǵurlym joǵary de­ń­geıde turaqtanýyna, syrtqy suranystyń qalpyna kelýine jáne munaı óndirý, onyń ishinde Qashaǵan ken ornynda óndirýdiń ósýimen baılanysty. Halyqtyń jáne kásiporyndardyń jańa talaptarǵa beıimdelýine, valıýta naryǵyndaǵy ahýal­dyń turaqtanýyna jáne bol­jamdalýynyń artýyna, ınf­lıasııa men ınflıasııalyq kú­týlerdiń, sondaı-aq, dollarlaný deńgeıiniń tómendeýine baılanysty ishki tutynýdyń qalypty túrde qalpyna kelýi kútiledi. Memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrýdy jalǵastyrý ın­ves­tısııalardyń ósýine jáne ekonomıkanyń munaıǵa jatpaıtyn – aýyl sharýashylyǵy, óńdeýshi ónerkásip, qurylys sııaqty salalarynyń damýyna sebepshi bolady. Ulttyq Banktiń Qazaqstan ekonomıkasynyń ósýi boıynsha boljamdary naq­tylanýy múmkin, biraq aǵym­­daǵy makroekonomıkalyq ahýaldyń saqtalýy jáne kúı­zelisterdiń bolmaýy jaǵdaıynda boljamdarda túbegeıli ózgeris­ter kútilmeıdi. – Osy jyly Qazaqstanda bolǵan HVQ mıssııasy sapa­rynyń nátıjeleri boıynsha qorytyndy málimdemesinde Ulttyq Banktiń aqsha-kre­dıt saıasatyn júrgizýdegi jetistikterin atap ótti, alaıda ret­teýshiniń aldynda keıbir «syn-qaterlerdiń» qalyp otyr­ǵanyn atap ótti. Sizdiń oıy­ńyzsha, áńgime qandaı syn-qater­ler týraly bolyp otyr? – Jalpy alǵanda, HVQ sarapshylary Ulttyq Bank júrgizip otyrǵan aqsha-kredıt saıasatyna onyń tıimdiligin atap óte oty­ryp, oń baǵa berdi. Olar sondaı-aq, ınflıasııalyq targetteý qaǵıdattaryn negizge alý­dy jáne baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý jónindegi negizgi maqsatty ustanýdy jal­ǵastyrýdyń mańyzdy ekenin atap ótti. Sonymen birge, olar birqatar syn-qaterlerdi atap ótti, mysaly, bank sektoryndaǵy artyq qysqa merzimdi ótimdilik, kiristilik qısyǵyn qurý boıynsha jumysty jalǵastyrý, ózgermeli aıyrbastaý baǵamy rejimin negizge alý, Ulttyq Banktiń tal­damalyq áleýetin odan ári damytý qajettiligi, qabyldanatyn sharalar men qarjy naryǵyndaǵy ahýaldy belsendi túrde aq­pa­rattyq jarııa etý. Osy mindet­ter sondaı-aq, bizdiń 2016 jyl­dyń sońynda qabyldanyp, jarııalanǵan «Aqsha-kredıt saıasatynyń 2017 jylǵa ar­nal­ǵan negizgi baǵyttary» atty qujatymyzda birinshi kezek­tegiler retinde qaralady. Bank sektoryn qalypqa keltirý mańyzdy mindetterdiń biri bolyp otyr. Sońǵy jyldardaǵy kúrdeli makroekonomıkalyq ahýal bank sektoryna áser etpeı qalmady. Qorlandyrý qys­qarǵan jáne onyń quny ulǵaıǵan, tutynýshylyq suranys tómendegen jáne rentabeldi jobalardyń tapshylyǵy bolǵan jaǵdaıda banktik bıznestiń ekonomıkanyń naqty sektoryn kredıtteý prosesindegi tıimdiligi az boldy. Sondaı-aq, bank sektorynyń júıelik problemalary da bar, olardy sheshpeı bankterdiń ekonomıkany tolyqqandy kredıt­teýdi qamtamasyz etýi múm­kin emes. Osyǵan baılanys­ty eldiń qarjy sektoryn «qaıta jańǵyrtý» qajet. Bul baǵyt­ty Memleket basshysy Qazaq­stan halqyna Joldaýynda aıqyndady jáne biz bank sektoryn qalypqa keltirý jónindegi sharalardyń baǵyttaryndaǵy, onyń ishinde Ulttyq Banktiń tıisti mandatyn kúsheıtý, aýdıtorlar men baǵalaýshylardyń jaýap­kershilikterin arttyrý arqyly tıisti jumysty bastadyq. – Ulttyq Banktiń ekonomı­kanyń naqty sektory kásip­oryndarynyń arasynda onyń «jaı-kúıin» baǵalaý maqsa­tynda júıeli túrde saýaldama júrgizetini belgili. Bıznes 2017 jyldan ne kútedi? – 2000 jyldan bastap Ult­­tyq Bank toqsan saıyn aýmaq­tyq fılıaldar arqyly el ekonomıkasynyń naqty sektoryndaǵy iskerlik ahýaldy zertteý úshin kásiporyndardyń basshylary arasynda saýaldama júrgizedi. 2017 jylǵy qańtarda 2016 jylǵy 4-toqsan­nyń nátıjeleri boıynsha eko­nomıkanyń naqty sektoryndaǵy ahýaldy baǵalaý maqsatynda kezekti saýaldama júrgizildi. Oǵan 2836 kásiporyn qatysty, onyń ishinde 1504 iri jáne orta kásiporyn boldy. Monıtorıng nátıjeleri ekonomıkanyń ósýdiń qalpyna kelý fazasyna ótkenin rastaıdy. 2016 jylǵy 4-toqsanda kásiporyndardyń iskerlik jáne ınvestısııalyq belsendiligi ósti. Bul ınvestısııalardy qar­jylandyratyn kásiporyndar úlesiniń ulǵaıýymen qatar júrdi. Kásiporyndardyń kópshiliginiń osy maqsattar úshin dástúrli túrde óz qarajatyn paıdalanatynyna qaramastan, bankterdiń kredıtteriniń ınvestısııalardy qarjylandyrýdaǵy úlesiniń ósýi de baıqalyp otyr. Zertteýdiń mańyzdy nátıjeleriniń arasynan daıyn ónimge suranystyń tómendeýine baılanysty teris áser etýlerdiń álsiregenin atap ótýge bolady. Osy álsireýdiń sebebi, ekonomıkalyq agentterdiń jańa ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa beıimdelýi boldy. Sonymen qatar, ekonomıkanyń naqty sektory kásiporyndarynyń ren­tabeldilik kórsetkishteri taý-ken óndirý ónerkásibindegi túsimdiliktiń ósýi esebinen jaq­sardy. Rentabeldiligi joǵary kásiporyndardyń úlesi is júzinde ózgergen joq, biraq satý rentabeldiligi orta ká­sip­­oryndardyń úlesi ósti. Ká­siporyndarǵa júrgizilgen saýaldama derekterine sáıkes teńgeniń shetel valıýtalaryna qatysty aıyrbastaý baǵamy ózgerýiniń kásiporyndardyń sharýashylyq qyzmetine teris áser etýiniń tómendeý úrdisi jalǵasyp otyr. Jaǵdaıdyń jaqsarýynyń negizgi sebebi valıýta naryǵyndaǵy ahýaldyń turaqtanýy jáne naqty ekonomıka sýbektileriniń teńgeniń erkin ózgermeli aıyrbastaý baǵamynyń rejimine birtindep beıimdelýi bolyp tabylady. Sondaı-aq, birqatar makro­ekonomıkalyq kórsetkishter eskerile otyryp, ekonomıkanyń naqty sektoryndaǵy kásip­oryn­darǵa júrgizilgen konıýn­k­týralyq saýaldamalar negizinde Ulttyq Bank údemeli kompozıttik ındıkatordy (ÚKI) esepteıdi. Osy ındeks bıznes talaptardyń ózgerý ındıkatory jáne eko­nomıkanyń aǵymdaǵy jaı-kúıin, ekonomıkalyq bıznes-sıkldyń aǵymdaǵy fazasyn taldaý jáne ekonomıkalyq damýdyń qysqa merzimdi qarqynyn boljaýdyń paıdaly quraly bolyp tabylady. 2016 jylǵy 4-toq­sannyń qorytyndysy boıynsha ká­sip­oryndarǵa júrgizilgen saýaldamalar nátıjeleri boıynsha ÚKI ótken toqsanmen salystyrǵanda 0,2 tarmaqqa ulǵaıa otyryp, 100,6 tarmaqty qurady. 100 tarmaqqa teń mán uzaq merzimdi úrdiske – uzaq merzimdi tepe-teń deńgeıge sáıkes keledi, odan asyp ketý úrdisten oń aýytqýdy, tómendeýi teris aýytqýdy kórsetedi. ÚKI mániniń úsh toqsan qatarynan (2016 jylǵy ekinshi toqsan – tórtinshi toqsan aralyǵy) barynsha uzaq merzimdi úrdistiń ósýi aımaǵynda bolǵany, eko­nomıkalyq sıkldyń ósý fazasyna ótýin kórsetedi jáne ekonomıkalyq belsendiliktiń qalpyna keltirilgenin jáne ekonomıkadaǵy ahýaldyń jaqsarǵanyn rastaıdy. Jalpy alǵanda, 2017 jyly iskerlik belsendiliktiń jaq­sarýy, halyq pen naryqqa qa­ty­­sýshylardyń jańa ekono­­mıkalyq jaǵdaılarǵa beıim­delýine baılanysty ishki tutyný birtindep qalpyna keledi dep kútilýde. Ekonomıkalyq damýǵa oń úles qosý ekonomı­kany ártaraptandyrý men yn­talandyrýdyń memlekettik baǵdarlamalaryn iske asyrýdy jalǵastyrýǵa yqpal etedi.