Bizdińshe, "Tamashanyń" tarlandarynyń biri Asqar Naımantaevtyń óner jolynan basqa tańdaıtyn soqpaǵy da bolmaǵan tárizdi. Basqa balalar balabaqshaǵa baryp jatqanda, Asekeń anasy men ákesine erip, gastrolmen el aralap, sonaý Máskeýge deıin baryp qaıtypty. Alaıda, búgingi áńgimemiz Asqar Naımantaev týraly emes, onyń anasy - talaıly taǵdyr ıesi Rafııa Raıjanqyzy jaıynda órbimek.
Tarıhı fotosýrettiń taǵdyry
– Meniń anam Rafııa Raıjanqyzy 1942 jyly 14 mamyrda Qytaı Halyq Respýblıkasynda, Qulja qalasynan áridegi Nylqy aýdanynyń jaılaýynda, Qas ózeniniń boıynda dúnıege kelgen. Anasy Raıhan erte ómirden ótkende, úıde ájemiz Bopajan Ultaraqqyzy, ákesiniń qaryndasy Rápish bolypty. Meniń anam osy kisilerdiń tárbıesinde ósken,– deıdi Asekeń. Ákesi Raıjan serilik qurǵan, oqymysty, oryssha saýatty kisi bolǵan eken. Áıeli ómirden ozǵan soń, qyzy 19-20 jasqa kelgenshe úılenbepti. Qyzyna esimin qazaqshalap «Rápııa» emes, orys áripterimen «Rafııa» dep jazýdy úıretken sol kisi kórinedi. Anasy sol kúıi qujatta da «Rafııa» dep kórsetken. Raıjan ónerli adamdardy qurmet tutyp, dos bolyp júrgendikten, kishkentaı Rafııany 11 jasynan kásibı ónerge baýlý úshin Úrimji qalasyna, áskerı án-bı mektebine beredi. Ol kezde Qytaıda qalyptasqan tártip boıynsha óner men áskerı tárbıe qatar oqytylǵan. Tek qana bı emes, án aıtý, kıim tigý, toqyma, tamaqtyń túr-túrin ázirleýdi de birge oqytqan. О́zgelerden ónerimen daralanyp, eńbegimen elengen Rafııa án-bı ansambliniń quramyna erte iligip, bıshiler tobymen Qytaıdyń aımaqtaryn aralap qana qoımaı, shet elderge de gastroldik saparǵa shyqqan. 60-jyldardyń basynda áskerı ansambldiń quramynda Keńes Odaǵynyń astanasy Máskeý qalasyna da barǵan. – Anamnyń áńgimelerin eske túsirsem, ol kisi Bırma, Nepal, Vetnam elderinde bolypty. «Biz Tıbetke baryp konsert bergen kúni Dalaı-lama qashyp ketti» dep aıtyp otyrýshy edi. Qazaqstannan Sábıt Muqanov bastaǵan delegasııa barǵanda da solardyń aldynda óner kórsetip, qonaqtarǵa shaı tasyp, qyzmet jasapty, jaryqtyq,– deıdi Asqar Naımantaev. Asekeńniń qolynda uzyndyǵy bir metrdeı bolatyn, ortasynda Mao kósem bar, júzdegen adam anyq túsken tarıhı fotosýret bar. Qandastarymyz 1963 jyly shekaradan beri ótkende bireýler «Maonyń sýretin ótkizbeıdi, alyp qoıady!» dep saqtandyrǵan eken. Sony estigen Rafııa fotosýretti úshke bólip, júnniń, kórpeniń aralaryna tyǵyp, qyraǵy shekarashylardyń kózine túsirmeı aman alyp ótipti. Fotosýrette Beıjińde ótken Qytaı halyqtarynyń úlken quryltaıyna kelgen delegattardyń sol kezdegi el úkimetiniń basshylaryn ortaǵa alyp túsken sáti beınelengen. Arasynda Rafııa Raıjanqyzy da bar. Quryltaı ótip jatqan kezde ár ult ókilderi Maonyń aldynda óner kórsetetin mádenı baǵdarlama bolǵan. Bul týraly Asqar Naımantaev bylaı deıdi: «Qazaq ultynyń atynan shyqqan ónerpazdardyń biri meniń anam Rafııa Raıjanqyzy eken! Kórsetilim bitken soń tóraǵa Mao ártisterge alǵys aıtyp, qoldaryn alyp, rızashylyǵyn bildirip kele jatyp, meniń anama kelgende toqtap qalady. Anamnyń qolyn alyp: «Kishkentaı qyz, atyń kim?», dep suraıdy. Anam taza qytaısha jaýap beredi. «O, hansýsyń ba?». «Joq, qazaqtyń qyzymyn, hansý tilin jaqsy bilemin», dep jaýap beredi anam. Mao oǵan kúlip, rıza bolyp: «Ústińdegi kıimiń bolmasa, hansýdyń qyzy sııaqty ekensiń, baqytty bol, kishkentaı qazaq!» depti.
KGB-nyń qyryna iliný hıkaıasy
Jastaıynan óner jolyna túsip, el nazaryna ilingen Rafııa Raıjanqyzy bulańdap erke ósken. Minezi tik, oıyndaǵysyn búkpesiz aıtyp salatyn qaısarlyǵy bar. Osy oraıda, taǵy bir oqıǵa eske túsedi. 1970 jyly Almaty oblysy Narynqol aýdanynyń halyq teatry Búkilodaqtyq kórkemónerpazdar baıqaýyna Máskeýge barǵan. Bul Rafııa Raıjanqyzynyń Máskeýge úshinshi márte, endi Keńes Odaǵynyń azamaty retinde barýy. Mundaı úlken sharany dúrildetip ótkizý úshin úkimet pen partııa aıanyp qalmaıtyny túsinikti. Narynqol halyq teatryn Almatydan ataqty óner maıtalmandary kelip daıarlap, ult aspaptar orkestrin, bıshiler tobyn, Narynqol aýdanynyń ónerpazdaryn qosyp, júzdegen adamdy Máskeýge aparady. Beske endi tolǵan kishkentaı Asqar da ata-anasyna erip, Máskeýge kete barady. – Esimde qalǵany, kóshede qazaqtyń ulttyq kıimimen júrdik. О́z kıimimmen júrgen men ǵana. Qyzyl alańda júrgenimizde kók kıtel kıgen Qytaı azamattary da sýretke túsip júr eken. Ákem Ábdiǵalym Naımantaevpen qaljyńdasyp júretin bir dosy: «Ábeke, Rekeń anaý qytaılarmen sóılese ala ma? Til bilemin degeni ras pa, ózi?», dep qalady. Ony estip, namystanǵan anam álgi qytaılarǵa baryp «Sizdermen sýretke túsýge bola ma?» dep hansý tilinde aıtady. Qyzyl alańda óz tilinde sóılep turǵan ádemi kóılekti kórikti kelinshekke tańdana qaraǵan qytaılar sýretke túsire bastaıdy. Ol sát emis-emis meniń de esimde, shúldirlep birdeńe aıtyp, meni de sýretke túsirip, anamdy da, ákemdi de, sol arada júrgen qazaqtardy da syrtyldatyp júrdi. «Tildi qaıdan bilesiz, qaıdan, nege keldińiz?», degen suraqtar eken sondaǵysy. Anam olarǵa jaýap bergen,– dep eske aldy ózi. Keıin Máskeýden Almatyǵa kelgen bette vokzaldan ákesi men anasyn kishkentaı Asqarmen birge KGB-nyń qyzmetkerleri kútip alady... Sodan uzaq sonar tergeý, tekserý bastalady. Ol kezde Keńes Odaǵy men Qytaıdyń ara-qatynasy máz emes, saıası jaǵdaı shıelenisip turǵan ýaqyt. Onyń ústine ózderi alyp elmen shekaralasatyn aýdanda turady. Shekara jıi buzylady. Ol jaqtan bireý qashyp ótti dese, ótpek boldy dese de Ábdiǵalym Naımantaevtyń úıin tintetin bolyp alady... Aýdandaǵy mádenıet qyzmetkerlerine beriletin «Qazaq KSR mádenıetine eńbegi sińgen qyzmetker» degen úlken ataq ta qansha jyl eńbek sińirgen ónerli otbasyna buıyrmaı-aq qoıady. Anasy da, ákesi de sol ataqqa jylda usynylatyn. Biraq, keıin belgili bolǵandaı, bul «úsh áriptiń» «kúdikti adamdar tizimine» kirgizip qoıǵanynyń kesiri eken. Qytaıda týyp-ósip, atamekenin ańsap jetken Rafııa Raıjanqyzynyń bul jaqta ónerli azamatpen shańyraq kóterýiniń ózi sátin salǵan oqıǵa desek bolady. 1963 jyly Qazaqstannyń halyq ártisi Dánesh Raqyshev Almaty oblysynyń Panfılov aýdanynda Úsharal halyq teatryn ashqanda Ábdiǵalym Naımantaev ekeýi osy teatrda júrip tanysqan. – Dánesh aǵamen anam Qytaıda da birge qyzmet atqarǵan, anammen rýlas, ákesin biletin, aǵa-qaryndas bolyp syılasqan jandar edi. Men Dánesh aǵany «naǵashy» deıtinmin. Sol teatr quramynda Máskeýge barady. Bul – anamnyń ekinshi barýy. Sol kezde óneri kózge túsip, keıinnen Narynqol halyq teatryna shaqyrtý alady. 1964 jyly úılengen ákem men anam ekeýi qol ustasyp Narynqolǵa keledi. 1965 jyly men sol Narynqolda dúnıe esigin ashtym.27 jyldan keıin qaýyshý
Asqardyń anasy óte zerek adam edi. О́zin tárbıelep ósirgen ájesin, ákesiniń qaryndasy Rápishti otbasymen birge ertip, 1963 jyldyń 22 aqpanynda shekaradan beri qaraı alyp ótken. Ákesi Raıjan jańa úılengen, jas balasy bar, «erteń ótemin» dep arǵy bette qalyp qoıady. Alaıda, dál bir kún ótkende 23 aqpanda Qytaı men Keńes Odaǵynyń arasyndaǵy shekara jabylyp, ákesi arǵy jaqta qala berdi. – 1990 jyldyń sáýir aıynda anamdy Qytaıǵa alyp bardym. Araǵa 27 jyl salyp týǵan jerimen, baýyrlarymen qaıta qaýyshty. Shekaradan ári óte sala kedenshiler men shek-arashylar teksergen kezde 27 jyl sóılemegen hansý tilinde birden tap-taza sóılep ketti. Quljaǵa bara jatqanda janymyzǵa bir shekarashy otyrǵan. Anam odan ár nárseni surap, áńgimelesip keldi. Bir kezde maǵan qarap «Balam-aý, men tildi umytpappyn ǵoı, manadan beri myna men sóılesip otyrmyn ǵoı, shynymen», – dep kúldi... Ákesi men anasynyń kózin kórgender áli kúnge deıin «Shirkin-aı, Rafııanyń salǵan áni qandaı?! Myń burala bılegen bıi qandaı?! Sonshama kıimdi qalaı jyldam aýystyrady?! Oıbuı, tóbesine qoıǵan kesesi qulap ketpese eken dep otyrýshy edik», dep saǵyna eske alady. Anasy on segiz tilde án aıtatyn. Dúnıe júzi halyqtarynyń bıin bıleıtin. Anasynyń qursaǵynda júrip-aq án-jyrdyń, ónerdiń qasıeti qanyna sińgen Asqar Naımantaev búginde Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi. Narynqol halyq teatrynda bala kúnin ótkizgen ónerdegi joly M.Áýezov atyndaǵy «ákemteatrǵa» bastady. «Eńlik-Kebek» spektaklindegi Eńliktiń balasynyń ornyna jórgektegi kezinde shyqqan akter. Sh.Aıtmatov, M.Maqataev, J.Aımaýytov syndy qalamgerlerdiń klassıkalyq týyndylarynda soqtaly rólderdi somdady. Ázirbaıjan Mámbetov, Asanáli Áshimov, Bolat Atabaev syndy ataqty rejısserlermen birge jumys istedi. «Tamasha» oıyn-saýyq otaýy arqyly da halyqqa tanymal boldy. Anasy Rafııa Raıjanqyzy súıgen jaryna, eline, bala kezden shyqqan sahnasyna adaldyǵyn saqtap ómirden ozdy. Áıteýir, jalǵyz uly Asqardyń elge tanylǵanyn, kelini Maırany, eki nemeresi Dilbar men Beknardy kórip, esimderin ózi qoıyp ketti. Sol janǵa jubanysh... Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»
