Al Eńbekshiqazaq aýdany, Qazaqstan aýylynda turatyn bilim berý isiniń úzdigi, seksennen asqan zeınetker qarııa Edige Sapaevty tyńdasańyz, ol kisiniń pikiri múldem bólek. Dostyqqa shúbásiz senedi. Nege? Endeshe, onyń sebebin ózi aıtsyn.
– Menińshe, naǵyz dostar keshe de bolǵan, búgin de bar. Onyń kýási myna men, ózimmin. Eger, taǵdyr maǵan Tumanbaı Moldaǵalıevti jolyqtyrmaǵanda, kim biledi, dostyq deıtin uly sezimniń qunyn dál osy turǵyda baǵalaı almas ta edim.
Shyn dostyq jan tazalyǵynda ǵana órken jaıady. Tumashym jazǵan myna bir sóılemderge nazar salyp qarańyzshy. «О́mirde bizdiń kinámizden eshkim jylap kórgen joq. Biz tek qııanatsyz álemdi ańsadyq. Ekeýmizdiń birimizge birimizdiń sengenimizge, malymyzdy qosyp birge aıdaǵanymyzǵa, janymyzdy qosyp jibergenimizge jarty ǵasyr bolǵan eken», deıdi aqyn ótken kúnge arnaǵan esteliginde. Mine, onyń kóńil páktigin pash etetin dálel.
Naǵyz dostyq sırek kezdesedi. Tot baspaıtyn asyl sekildi qymbat. Eń ǵajaby, ol kez kelgenniń peshenesine buıyrmaǵan. О́mirlik tájirıbemde men osy qaǵıdany qapysyz uqtym, – dedi Edige aǵa oılanyp.
Olar – Tumanbaı men Edige, 1948 jyly 1 qyrkúıekte Esik qalasyndaǵy mektep-ınternattyń aýlasynda tanysypty. Áńgimeleri de tez jarasqan. Sebebi, ekeýi de jetimdiktiń zaryn keshken jarym kóńil qarasıraqtar. О́ńirleri de, ómirleri de uqsas. Týǵan aýyldary bir-birinen qashyq emes. «Qazatkom» men «Qazaqstannyń» arasy at shaptyrym jer ǵana.
Armandary qabysyp, talǵamdary tabysqan. Keıde mundaı jaqyndyq bir qursaqtan týǵan baýyrlarda da kezdespeıdi. Ekeýiniń arasynda balaǵa tán alaquıyn minezder, qyzǵanysh pen ókpelesý, óktemdik pen ózimshildik eshqashan da bolmaǵan eken. Sondyqtan synyptastary turmaq, búkil mektep oqýshylary olardy «egizder» dep atapty.
– Synyp jetekshimiz Frıda Iаnke degen apaıymyz Tumashty óte jaqsy kórdi. Kelesheginen úlken úmit kútti. Mektep bitirý keshinde: «Tumanbaı, sen budan keıin qaıda oqyǵyń keledi?» dep suraǵany bar. «Baǵymdy ádebıet mańynan izdeımin, apaı», – dedi ol. «Al sen she, Sapaev?» – dep muǵalim maǵan buryldy. «Men be, men Tumanbaıdan qalmaımyn», – dedim.
Qudaı aýzyma saldy ma, aldaǵy kúnderimiz týra osylaı ótti. Biz taǵy da bir bólmeniń turǵyny atandyq. KazMÝ-dyń fılologııa fakýltetin birge bitirdik, – dedi Edige aǵa jastyq shaqtyń bir sátterin eske túsirip.
Mynandaı da qyzyq jaǵdaı bolǵan eken. Jigitter qyz tańdaıtyn kezge jetedi. Unatqan qurbylaryna kóńilderin bildirip, hat órnektelýi kerek. Olardyń oıynsha mahabbat sózi tek óleńmen joldanýy kerek sııaqty edi. Ony oryndaıtyn aqyn bar, ol – Tumanbaı.
Kezegi kelgende: «Sen kimdi qalaısyń?», – deıdi Edige dosyna. Sonda dosy ózi sulý, ózi ónerpaz, ózi oqý ozaty T-nyń esimin ataǵan. Buǵan Tumanbaı da qýanady. Edigeniń qolyn qushyrlana qysady. Sondaǵy jasyrynyp qalǵan bir sezimniń qupııasy 50 jyldan keıin ǵana ashylǵan.
– Tumashtyń esteligin oqyp otyryp betimniń dý ete túskeni. «Shynynda da ol mekteptiń juldyzy edi. Men de ol qyzdy jaqsy kórdim. Súıdim. Biraq, sen birinshi bolyp ataǵan soń, talasyp qaıteıin. Ol qyz seniń bolashaq jaryń bolýǵa tıisti degen sheshimge keldim», – dep jazypty.
Qaıran, asyl Tumashym! Júregindegi súıispenshiligin amalsyz jasyrǵan eken. Maǵan bola sezimin óz qolymen tunshyqtyrypty. Eger, sol kezde osy jaıdyń shet jaǵasyn ǵana bildirgende ǵoı, olarǵa ómirlik baqytty men tileıtin edim. Alaıda, bul dúnıede Tumanbaı úshin dostyqtan qymbat esh nárse bolǵan emes, – deıdi bizdiń keıipkerimiz.
Tumanbaı men Edige ınternat aýlasynda qalaı tabyssa, sol kúılerin ózgertpeı jetpisten asty. Syılastyqtaryna syzat túsken joq. Bul jaıǵa ári tańǵalasyń, ári súıinesiń. Ataq ta, dańq ta aqyndy aldandyra almady. Ulyq bolǵan saıyn kishik boldy. Edigeniń tabanyna kirgen tiken Tumanbaıdyń júregine qadalǵan. Birge kúldi, birge qýandy. Esimin el biletin úlken qalamger Edigeniń qasyna kelgende qarapaıym adamǵa aınalatyn. Tipti onyń kómekshisi sııaqtanyp elpildep júrgenin kórgender buǵan túsine almaı, eriksiz bas shaıqaıtyn.
– Kókshetaýda qyzmette júrgen úlken ulym úılenetin boldy. Sondaǵy quda túsý rásimderiniń bárin Tumash óz moınyna aldy. Aqyn júregindegi shattyq onyń kózinen nur bolyp shashylatyn.
Sonymen, biz qudalyqqa bardyq. «Tumanbaı Moldaǵalıev kele jatyr», degen sózdiń ózi-aq kókshetaýlyqtardy eleń etkizdi. Bizdi áýejaıda oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Qasym Táýkenovtiń ózi kútip aldy. «Tumeke, ǵafý etińiz, shuǵyl jumystarmen Máskeýge ushatyn boldym. Mynaý – minetin kólikterińiz, myna jigit – meniń kómekshim. Bári qaraýlaryńyzda bolady», dedi aqyndy ardaqtaǵan qaıratker azamat.
Sonda baqyttan basym aınaldy. «Shúkir, – deımin qýanyp. Keshegi eki jetim endi, mine, oblys basshysynyń kóligimen kele jatyrmyz. Sen buǵan jettiń, Tumash. Seniń jetkeniń – meniń jetkenim», dedim erekshe tolqyp. Bizdiń ómirimizde mundaı mysaldar óte kóp edi, deıdi aǵamyz dosynyń sýretine eljireı qarap.
Ekeýiniń arasyndaǵy ázilderdiń ózi qazaqy qaljyńnyń súıkimdi úlgisindeı edi. Birde Kókshetaýdaǵy aqyn Erkesh Ibrahım áıelimen Almatyǵa keledi. Tumanbaı inisin qarsy alyp, qonaq etedi. Týystaı bolǵan aǵasyn baryn salyp kútedi. Úsh kún ótken soń olar qaladan syrtqa shyǵyp, biraz el aralaýdy jón kóredi. Baǵyttary – Jańashar aýyly. Sebebi, onda Edigeniń úıi, berekeli dastarqany bar.
Habar bermeı kelse de Edigeniń jary Ánıpash otaǵasynyń joqtyǵyn bildirmeıdi. «Edige qazir keledi», dep bárin daıyndaıdy. Qoı da soıylady, shaı da qaınaıdy. Qýyrdaq ta pisedi. Biraq, bir nárseni kútken Tumanbaı úlken qonaqty úıdegilerge áli tanystyrmaǵan edi.
Jadyraǵan kóńilmen jaqsy áńgime bastala bergende, úıge Edigeniń kishkentaı ulynyń kirip kelgeni. Oınap júrip baıqamapty, ish kıimin dymdap alǵan eken. Sol kezde manadan beri sypaıy otyrǵan Ánıpash basyn tik kóteredi.
– Áı, Erkesh! – deıdi. Zirk etkizip atyn ataǵanda úlken aqyn selk ete túsedi. Ánıpash sózdi ary qaraı jalǵaıdy. «Áı, Erkesh, dereý butyńdaǵy shalbaryńdy shesh!» – deıdi. Mynandaı buıryqty estigende qonaqtyń kózi atyzdaı bolady. Tumanbaı men Kúltaı bolsa ishterin basyp shıqyldap, kózderinen sý aqqansha kúledi. Bul oqıǵanyń mánisin túsinbegen úsh adam. Olar – aqyn Erkesh, ol kisiniń áıeli Aqyl jáne qonaq kútýshi Ánıpash edi.
– Keshirińizder, bul úıde de bir Erkesh bar. Sonyń ósip jatqanyn sizderge eskertpeppin, – deıdi Tumanbaı ezýin áreń jıyp.
– Oqasy joq. Kelin aınalaıyn, sen sabyr et, qysylma! Tipti soǵan áýre bolmashy. Káne, kıimdi maǵan ber. Erkeshtiń shalbaryn Erkesh aýystyrsyn, – degen eken qonaq aqyn.
– Tumash jyr jazǵan kezde eń aldymen óziniń jaqsy kóretin adamdarymen únsiz syrlasatyn sekildi. «Esińde me, Edige», – degendeı, olarmen bir aqyldasyp baryp dańǵyl jolǵa túse me dep oılaımyn. Sanap otyrsam, maǵan arnap 104 óleń shyǵarypty. 104 óleń degenińiz kishigirim bir jınaq. Bul ózi qyzyq qubylys. Onyń biz bilmeıtin ózindik qupııalary bar. Ony keleshekte ádebıet zertteýshileri ashatyn shyǵar.
Edige aǵa áńgimesin ary qaraı sabaqtady.
– Solardyń ishinde men úshin ánin kompozıtor Seıdolla Báıterekov jazǵan «Jan dosym» deıtin shyǵarmanyń jóni bólek. Ándi eń aldymen Ermek Serkebaev oryndady. Qalyń jurt súıip tyńdady. Dostyqty tý etken jandardyń kóńilinen shyqty.
Bul týraly menen góri Tumashtyń óz sózi áldeqaıda áserli. 2008 jyly 19 aqpanda «Aıqyn» gazetine suhbat bergen. Endi sony oqyp kórelik. «О́mirdegi qýanyshym úshin, baqytym men amandyǵym úshin dosyma qaryzdarmyn dep oılaımyn. Onyń adamdardy jaqsy kórýi, aıalaýy eshkimge uqsamaıdy. Sol úshin de men Edigeni óte jaqsy kórdim. Onyń adaldyǵyn, appaq kóńilin, qııanat jasaı almaıtyn qylyǵyn ózime úlgi tutamyn. Seıdollanyń shyǵarǵan ánindegi óleńdi men Edige dosyma arnadym», – depti.
Eger osyndaǵy Edige degen sózdi Tumanbaı dep ózgertsek, bul meniń de oǵan aıtqanym bolyp shyǵady. Tumash – ómirbaıanymnyń bir bólshegi tárizdi. Keıde janym qulazyp jalǵyzsyraımyn. Alaıda, jazmyshqa ne shara?! Bul kúnderi qolymnan Tumashymnyń kitaptary túspeıdi.
Ýaqyt alǵa qaraı jyljyp barady. О́mir – ózen toqtaýsyz aǵyp jatyr. Áli-aq jyr saraıyn jańǵyrtatyn talaı jampozdar dúnıege keledi. Alaıda, dostyqty tý etip kótergen Tumanbaı Moldaǵalıevtaı aqyn bir ǵasyrda bir-aq ret týatyn shyǵar, – dep ardager aǵa, qadirli qarııa Edige Sapaev áńgimesin aıaqtady.
Osyndaı asyl dostardyń bolǵanyna jáne bola beretinine biz de sendik. Uly sezimniń aldynda basymyzdy ıip taǵzym etýge týra keldi.
Bolat MÁJIT,
jýrnalıst
Almaty oblysy
Sýretterde: balalyq shaqtan bir belgi; kóp jyl ótken soń.
