Ǵalymdar kez kelgen jat tildi úırený úshin birinshi kúni 100 sóz jattap, ekinshi kúni ony eselep, al, úshinshi kúni sóz qoryn 400-ge jetkizip, aptanyń sońyn 1000 sózben támamdaýǵa keńes beredi.
Sonda siz buǵan deıin «qubyjyqtaı» kóringen kez kelgen tilde «nan taýyp jeıtin» dárejege jetesiz. Mekteptegideı kúnine 5 sóz úırenip, jattaýmen is eshýaqytta ońalmaıdy deıdi zertteýshiler. Al eger de, alǵashqy kúni 1000 sóz, ekinshi kúni 2000, jarty aıda 10000 sóz jattap alsańyz, sóz joq, úsh aıdan soń ózińiz basynda boı urǵan nemis, aǵylshyn, ıspan nemese ıtalıan tilinde kósile sóılep keterińizge kepildik bar. Keremet emes pe?!
Osy arada qazaq tiline de sondaı tásil qajet pe degen bir saýal týyndaıdy. Álem tilderiniń sanatynda bolǵandyqtan bizdiń tilimizge de osyndaı talap kerek te shyǵar, bálkim! Alaıda, ıá, alaıda…
Qazaqtyń belgili shaıyry SháHızada Ábdikerimov Valentın Tıan esimdi aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktorymen kóp jyldan kórshi turady. «Keshkisin aýlada azdap damyldap alaıyn dep shyqsam, Bákeńniń – Valentın Sergeıulynyń úıinde dýyldaǵan top qazaqsha aspandatyp án salyp jatady. Meniń halqymnyń ana tiline ǵana emes, án-jyryna degen mundaı qurmetten júregim ezilip ketedi. Senesiz be, kórshimniń úıinde toı-tomalaq qazaq áninsiz ótpeıdi» degen arqaly aqyn sóziniń aqyry Bákeńmen bizdi dóńgelek ústel basyndaǵy suhbatta ushyrastyrdy. Sonda ǵalym qazaqtardyń ortasynda júrip qazaqsha úırenýge eshqandaı da 100 sóz nemese 1000 sóz jattaýdyń qajeti joq dep birden kesip aıtty. «Eń aldymen, nıet bolsyn, nıet bolmasa saǵatyna 1000 teńge tólep oqytsań da qazaq tilin úırete almaısyń. Qazaq tiliniń qasıeti sondaı!» deıdi doktor Tıan. Bylaı qarasań, osy Bákeńniń aıtqany aqylǵa sııatyn sekildi ma?!
Den Abızeıd degen amerıkalyq alǵyr jigitpen bir mekemede qyzmet istedik. Denniń tilge degen nıetine áli kúnge tań-tamashamyn. Djınsıiniń oń qaltasy – qazaqsha jazylǵan «G20 nemese «Úlken jıyrmalyq» – álemdegi ekonomıkasy eń myqty damyǵan jáne tez damyp kele jatqan elderdiń klýby» degen kúrdeli resmı sózderdi quraıtyn, al sol qaltasy «Barǵa – shúkir, joqqa – sabyr» degen sııaqty ózim úıretken qazaq maqal-mátelinen bastalatyn, aýyz-eki aıtylatyn qarym-qatynas sózderi jınaqtalǵan beınebir servıs-ortalyq ispetti. Bólmege ár bas suqqan saıyn bosaǵada qazaqsha bir sóılem aıtyp, qatem bar bolsa túzer me eken degendeı eki qolyn qaltasyna kezek-kezek suǵyp, tildeı paraqshalardy alyp oqyp turatyn Den erekshe qabiletti oqýshy sııaqty. Ári ár aptanyń sońynda tańerteń «Haı-Sálem…» degennen soń «Búgin juma, jaqsy kún!» deýdi esh umytqan emes.
Sol Denimiz ýaqyt taýyp aptasyna úsh ret keshki 5-pen 6-nyń arasynda bizge aǵylshyn tilin tegin úıretti. Nıetin qyzmetpen úılestirgen ustazymyz tyńdaýshylardyń deniniń orystildi ekendikterine qaramaı kóptegen sózderdiń balamasyn qazaq sózderimen salystyryp «mıyn shynyqtyryp» jatatyn. Men on bes jyldan astam qyzmet istegen amerıkalyq bul uıymda halyqaralyq granttyń bólinýine oraı 3-5 jyl aralyǵynda dırektorlyqqa kelip-ketip júrgen áriptesteriniń aldy bolǵan Denniń qyzyǵy alda edi! Ol eline qaıtar kúni qoshtasý keshi ótti. Orystildi jýrnalıst áriptes-qaryndastarym Gúlshat pen Marjan kelip, «Aǵa, Denge aıtyńyzshy, biraýyz qazaqsha sóılesin…» dep qıyldy. Ersi kórdim, aıta almadym…
Eń qyzyǵy – saǵatymyzǵa qarap otyrmyz, Den esh qatelespeı shuraıly tilde 20 mınýt sóıledi. Elge, jerge, áriptesterge degen ishki sezimin qazaq tilinde bastap, qazaq tilinde aıaqtady. Túsingenimiz bar, túsinbegenimiz bar Internews Network – Halyqaralyq aqparattar jelisi (AQSh) uıymy dırektorynyń ózine, qoshtasý sózine qurmet jasap, dúrildete qol soqtyq! Ol jurttyń bárin óziniń bóten tilge degen nıetine, qurmetine osylaısha aıryqsha este qalarlyqtaı tánti etti!
Odan da qyzyǵy… qazaqqa kúıeý bala Denniń kelinshegi – ózimizdiń Saıramnyń (Ońtústik Qazaqstan oblysy) qazaǵy men ózbeginiń arasynda orys tildiler emge joq aýyldaǵy dárigerdiń qyzy edi. Den ekeýi Amerıkadan qoltyqtasyp birge kelgen. Qaryndasymyz bir túıir qazaqsha bilmeıtin (Ǵapý ótinemin, sea)))), Abızeıd myrza!), bilmeı ketti…
Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»
