Ulttyq múdde jáne ultshyldyq

Ár adam ózin naqty bir ulttyń óki­li­min dep sanaıdy. Ulttyq ıdentıfıkasııalaný azamattyń jeke basynyń isi, ol negizinen shyq­qan tegine baılanysty aıqyn­da­lady. Aralas nekeden týǵan adam zań bo­ıynsha áke­siniń, ne anasynyń ultyn tań­daımyn dese óz erki. Barlyq halyqta der­­­lik, ásirese, qazaqta ultyn ákesi bo­ıyn­sha anyqtaıdy, tek keıbir halyqta, mysaly, evreılerde ult­­tyq bolmysy sheshesinen tanylady. Bi­raq ǵy­lymı derekter boıynsha adamnyń negizgi tektik qa­sıet­teri erkekte ǵana bolatyn Ú-hro­mo­somy arqyly beriledi. Soǵan qara­maı, óte sırek bolsa da túrli sebeptermen áke­sine de, sheshesine qatysy joq bir ultty tańdaý da kezdesedi. Zańda buǵan shekteý joq, ultyn jarııalamaýǵa da erik beriledi. Tipti jeke bir ulttyń emes, jalpy adamzat­tyń óki­­­limin deıtinder de bar. Alaıda, tarıhta bel­gili, búkil adam­zat­qa ortaq, ataqty tulǵa­lar­dyń eshqaısysy da óz ultyn tárk etpegen. Ulttyq ıdentıfıkasııalanýdyń dás­túr­li ustanymdary men odan ártúrli jolmen aýytqýlardyń, ózimizdiń ata dás­túri­miz ben búgingi kúngi boı kórsete bastaǵan baǵyttardyń qazirgi qazaq qaýymyna áseri qandaı? Jalpy, ult degenniń ózi ne? Ul­tyq múdde neden turady, ol úshin qandaı áreketter qajet? Osy suraq­tardyń jaýa­byn qarastyryp kórelik. Ult halyqtan, halyq ulystan (taıpa), ulys rýdan, rý adamdar tobynan quralyp, belgili bir qoǵamdyq-ekonomıkalyq formasııalardan ótip qalyptasatyny belgili. Alǵashqy qaýymdyq qurylys kezinde rý men taıpalar paıda bolsa, quldyq qoǵam men feodalızm kezinde ol halyq dáre­je­sine jetedi, al halyqtyń ultqa aınalýy feo­dalızmniń ydyrap, kapıtalızmniń damýymen baılanystyrylady. Bizdegi qo­ǵam­dyq ǵylymdardyń qaǵıdalary bo­ıyn­sha kapıtalızm kezinde birtutas sharýa­shy­lyq keńistigi paıda bolyp, saýda meılinshe damı kele ol eldiń barlyq óńirlerin túgeldeı qamtyp, jalpy ulttyq ekono­mıka jáne kúshti ortalyq qalyptasyp, ulttyq memlekettiń qurylýyna jol ashylady. Ulttyń qalyptasýy úshin áleýmettik-eko­nomıkalyq úderisterdiń mańyzdyl­y­ǵy­men qosa, basqa da faktorlardyń áseri aıtar­lyq­taı. Olardyń qatarynda sol qaýymdastyqqa ortaq mádenı-tildik baı­la­nys jáne ortaq me­ken etilgen jer ter­rı­torııasy bar. Bul terrıtorııada sol ult­tyń mádenı-tildik qu­ral­dary ústemdik etýi kerek. Taǵy bir mańyz­dy shart – bul qaýymdastyqtyń músheleri arasynda aza­mat­tyq teńdik qajet. Ár adam ózin osy qaýym­nyń laıyqty dárejedegi teń qu­qyq­ty múshesi, jerdiń, tabıǵı baılyq­tar­dyń, jalpy ulttyq qundylyqtardyń ıegeri retinde sezinýi qajet. Bul sharttardyń oryn­dalýynyń kepili – ony qamtamasyz etetin ulttyq memleket. Eger ondaı táýel­siz ulttyq memleket bolmasa, oǵan qol jetkizý úshin qozǵalys bastalady. Ulttyń qalyptasýy týraly zertteýlerde jıi silteme jasalyp júrgen Karl Doıchtyń pikiri boıynsha ult óziniń tegi jó­nindegi qate uǵymdardyń shyr­maýyn­da­ǵy jáne kórshilerine degen ujymdyq ósh­pen­dilik negizinde toptasqan adamdar to­by. Bul qaǵıdada ashy da bolsa shyndyq bar. Al biz, qazaqtar, shyqqan tegimizdi umyt­paǵan, jeti atamyzdy jattap ósken, rýy­myz tólqujatymyz bolǵan halyqpyz jáne basqalarǵa óshtesip, ese qaıtarý úshin toptasqan emespiz. Biraq ulttyq egoızmniń álemdik saıasattaǵy mańyzyn eskere oty­ryp, óz baǵytymyzdy aıqyndaýǵa tıispiz. Qazirgi zamandaǵy memleketterdiń bar­lyǵy da ulttyq memleketter. Kúlli saıası úderister ulttyń múddesinen týyndaıdy, nemese olardyń kózge kórinbeıtin ulttyq astary bar, ártúrli pishinde búrkemelenip basqasha bolyp kóringenimen, belgili ult­tyń múddesine saıady. Bul múddelerdiń ara-qatynasy halyqaralyq saıasatty aı­qyn­daıdy. «Bizdiń máńgilik dos-dush­pany­myz joq, máńgilik múddemiz bar» deıtin saıasattaǵy ejelgi qaǵıda, túptep kelgende, ulttyq múdde, qalǵanynyń bári odan týyndaıtyn ekinshi kezektegi máseleler. Ártúrli qoǵamdyq formasııalardan ótip, ulttardyń, olar qurǵan ulttyq mem­le­ket­ter­diń paıda bolýy dúnıe júzinde bir kezeńde birdeı jaǵdaıda bolǵan joq. Eń aldymen bul úderis batysta, Atlan­tı­kanyń eki jaǵa­laýyn­­da qalyptasty. Bul aımaqta ulttyq mem­leket negizinen ishki kúshterdiń áserinen avtohtondy áleý­met­tik-saıası damý sheń­berin­de, syrttan aı­tar­lyqtaı bógde yq­pal­syz jaǵdaıda ótip, negizinen tarıhta ja­ńa aǵartý­shylyq (renessans) dáýirine tuspa-tus keldi. Ile-shala bul úderis Germanııa, Polsha, Reseı qa­tar­ly elderdi qamty­dy. Aldyńǵy top­ta­ǵy elderde ulttyń, ulttyq ıdeologııanyń qalyptasýy ulttyq memle­ket­tiń kemeldenýimen qabatta­sa júrse, sońǵylarynda aldy­men ulttyq ıdeologııa, sonan keıin memle­ket­tiń ulttyq sıpaty qa­lyptasty. Qazirgi saıasattaný ǵyly­myn­­daǵy pikir bo­ıyn­sha birinshi toptaǵy elderde ult saıa­saty birshama lıbe­ral­dy, demo­kratııa­lyq baǵytta, al ekinshi top­taǵy elderde ult saıasaty memleket ap­paraty, negizinen mo­narhııalyq bılik arqyly qalyptasyp, et­nos­tyq faktorǵa erekshe mán berilip, ırra­sıo­naldy, reaksııalyq sıpat aldy. Ulttyq saıasatta óziniń lıberalızmi men demokratııalyǵyn alǵashqy bolyp ja­rııala­ǵan Brıtanııa ımperııasyn qurý­shylardyń ózderi shyndyǵynda radı­kal­dy ultshyldar edi. Onyń ústem toptary anglosaksondyq tektiligin qyzǵyshtaı qo­ryp, tipti ózderine eń jaqyn Ýels pen Ir­landııadan shyqqan­dardy da tómen sanap keldi. Demokratııalyq ustanymdamyz dep esepteıtin fransýzdar da Gall taı­pa­larynyń urpaǵymyz dep, bas­qa otan­das­tary­nan ózderin joǵary ustady. Demo­kra­tııa­nyń kepili retinde lıberaldyq jolmen úlgi retinde qalyptastyrylǵan amerı­ka­lyq ult dep qatty nasıhattalatyn AQSh búkil XIX ǵasyrda anglosakson protes­tant­tary­nyń ústemdigin qamtamasyz etý jo­lyn­daǵy kúres arenasy bolyp, odan keıingi kezeńde de qara násildilerdi, jalpy afrıka­lyqtar men azııalyqtardy kemsitýdi bylaı qoıyp, Shyǵys Eýropa ókilderin jatsyný saıasatyn ashyqtan ashyq usta­nyp keldi. Qa­zirgi ýaqytta da bul jaǵ­daı­dyń keıbir kó­rinisteri baıqalyp qalady. Atalǵan el­der­diń barlyǵynda da máde­nıe­ti men tili ús­tem­diktegi top sol ulttyń, onyń múddesin qamtamasyz etken negizgi domınant retinde ózge toptardy ne to­lyqtaı yǵystyryp, nemese yńǵaıyna qa­raı ıkemdep, qataryn nyǵaıtty. Bul úde­rister kúrdeli jaǵdaıda ártúrli silkinister, nemese kompromıster arqyly sheshimin tapty, al keı jaǵdaıda buqpaly, búr­kemeli syrttaı tynyshtyq, ishteı ma­za­syzdyqqa aýysty. Osyndaı ishki jáne syrt­qy qaıshylyqtar keıbir zertteýshiler «ultshyldyq dáýiri» dep ataǵan HH ǵa­syr­daǵy eki dúnıejúzilik so­ǵystardyń shyǵýyna yqpal etti. Tipti uly qazan tóń­kerisine de Reseıdiń ishki ulttyq saıa­satynda evreılerdi shettetýdiń áseri boldy degen pikirdi múlde negizsiz deýge bolmaıdy. Ulttardyń qalyptasýy qo­ǵam­nyń tarıhı damýynyń ná­tı­jesi dep qarastyratyn pi­kirlerge qa­ra­ma-qarsy kóz­qaras: ult álmı­saq­tan adamzat tarı­hy­nyń bas­taýynan beri bolyp keledi degen pikirdi us­tanady. Bul kóz­qaras dinı senimdermen tyǵyz baı­la­nysty jáne halyqtyń uǵy­my­na sińis­ti: ult ata-tek, qan­dastyq (qa­zir­gi uǵym bo­ıyn­sha genetıka­lyq) tutasty­ǵyn bildiredi, ıaǵnı ulttyń etnostyq tabıǵı túsi­ni­gine negizdelgen. Mundaı uǵym­nyń klas­sı­kalyq úlgisi – evreı­ler­diń ózderin qu­daı­dyń erekshe meıirimimen eń súıikti pendeleri retinde jaratqan degen usta­ny­my. Sońǵy ǵasyr­larda bul baǵyt násil­shil­dikke, ult­tyq erekshelenýge negiz bol­dy. Buǵan ne­mis­terdiń arıılik asyl tektiligin nası­hat­taǵan fa­shızm­niń, nemese taza slavıan tekti pravoslavıe dininiń aıasyn­daǵy qasıetti orys ultynyń ókilderinen basqa­lar­dyń uly Reseıge ıelik etý quqyǵy joq degen uly orys shovınızmi mysal bolady. Endi ultshyldyq, saıası tilmen sypa­ıy­lap aıtqanda, ulttyq ıdeologııa qandaı uǵym? Soǵan keleıik. Keńestik nasıhat boıynsha ultshyldyq óte bir jaǵymsyz qubylys dep eseptelip, mundaı jaman at­qa ilikpes úshin ultjandylyq degen búr­kenis atty qoldanýǵa nıettengenimiz belgili. Ult­shyldyq pen patrıotızm maǵynasy bir taqylettes uǵymdar. Ultshyldyq óte kúr­de­li álemdik qubylys retinde búkil adamzat tirshiligi men halyqaralyq saıa­sat­­tyń ózegi bolǵandyqtan, onyń ashyq jáne qu­pııa, teorııalyq jáne praktıkalyq jaq­ta­ry bar. Onyń árbir memlekette, zamanyna qaraı ózindik qyrlary men syrlary mol. Bir ýaqyttarda teoretıkter ultshyl­dyq qashan, qaıdan paıda boldy, onyń shyǵý tórkini qandaı degen máselelerdi qaý­jap kelse, Ernst Gelner «ultshyldyq ar­qyly ǵana ult qalyptasady, ultshyl­dyq ultty týdyrady, tipti de kerisinshe emes» dep tujyrymdady. Bul baǵyttaǵy p­ikirtalastar «taýyq buryn jaratyldy ma, jumyrtqa buryn boldy ma?» degen qaljyńǵa bergisiz ǵylymı dıskýssııany eske túsiredi. Sony­men, ultshyldyqsyz ult qalyptaspaıdy, al ultshyldyǵyn jo­ǵaltqan ult ózin-ózi saq­taı almaıdy. Bul qarapaıym aqıqat eshbir dáleldeýdi kerek etpese kerek-ti. Qazaqtyń ult bolyp qalyptasýy qaı deńgeıde degen máselege kelsek, joǵaryda keltirilgen eki teorııa boıynsha da biz to­lyqqandy ultpyz. Álmısaqtan qazaq degen halyq bar. Ol ulttyq memleket de­ń­ge­ıinde, qazaq handyǵy retinde tarıh sah­nasynda bolǵan. Jańa zamanda formaldi túrde bolsa da ol odaqtas respýblıka retinde KSRO quramynda memlekettik atrı­býttaryn qa­lyp­ta­styrdy. Al ekinshi teorııa boıynsha, tıisti áleýmettik-qoǵamdyq satylardan ótý sharty da bar. Feodalızmnen birden sosıalızmge ótip, onyń ystyq-sýyǵyn túgeldeı bastan ót­kizip, qaıtadan kapıtalızmge sheginip, onyń da qyzyǵyn kórdik. Bul forma­sııa­lardyń ultty qa­lyp­tastyrýdaǵy róli qoǵamdyq qatynas­tar, ekonomıkalyq jaǵ­daı­ǵa ǵana qatysty emes, bul kezeńde qoǵam­daǵy oqý-aǵartý isiniń damý dárejesi de mańyzdy. Allaǵa shúkir, bul jaǵynan da qa­zaq balasy kende emes, saýattylyq, bilim deńgeıi boıynsha jetistikterimiz barshylyq. Ult bolyp uıysýdaǵy taǵy bir eleýli másele – azamattardyń ózderin sol ulttyń ókili retinde sezinip, tanýy (ulttyq ıdentıfıkasııa). Bul jaǵynan da tilin umy­typ, dinnen maqurym qalǵan qandas­tary­myz­dyń ózi de, asa bir shekten shyq­qan­dary bolmasa, ózin qazaqpyn dep esepteýden qalǵan joq. Ondaılardyń basqa bir ultqa sińisip ketý múmkindigi de qazirgi tań­da shekteýli, óıtkeni, ulttyń qalyp­tasýy, jeke adamdardyń ulttyq ıdentıfıka­sııa­lanýy jaı ǵana erik-jigermen sheshilmeıdi. Endigi jerde jańa bir ulttyń paıda bolýyna qajetti tarıhı jaǵdaı joq, al jeke adamnyń ózge ulttyń tolyqqandy mú­shesi bola qoıýy da kúmándi. Zań arqy­ly azamattyq pen azamattyq quqyqty ǵana bel­gileýge bolady. Azamattyq quqyqtyń ózi ulttyq múddeniń kóleńkesinde qalyp ja­tady. Ultyna qaramaı barlyq aza­mat­tar­dyń teń quqyqtyǵy zań júzinde ja­rııa­­lanǵanymen, iske asyrylýy ár elde ár deńgeıde. Keıbir jaǵdaıda azamattyq qu­qyq­­tardyń ultyna baı­la­nystylyǵy ashyq kór­se­ti­le­di. Mysaly, Izraıl kons­tıtý­sııasy boıynsha bul el evreılerdiń, tipti Izraılde turatyn­dary­nyń ǵana emes, búkil dúnıe jú­zindegi evreılerdiń mem­­leketi. Izraıldegi halyq­tyń 20%-yn qu­raıtyn arab­tar jáne zań talaby bo­ıynsha ıvrıt tilinde sóıleı­tin, biraq evreı ekenin dáleldeı al­ma­ǵan 5% bolatyn bas­qa­daı tur­ǵyn­­dar aza­mat­­tyq qu­­qyqtan jur­daı. Sonymen, ultshyl­dyq bol­masa halyq to­lyq­­qan­dy ult bolyp, ult­tyq memleketin qura almaıdy. Ultty qalyp­tas­ty­ra­tyn da, ony saq­taıtyn da negizgi faktor – ultshyldyq. Kez kelgen memleket – qan­daı saıası jú­ıe­men basqaryl­sa da shyn­týaı­tynda ult­tyq memleket. Memleket ap­paraty ulttyq múddeni, eń aldymen, memleket qu­raý­shy ulttyń múd­de­sin qorǵaýǵa qyzmet etedi. De­mokratııalyq elderde azshy­lyqtaǵy ult­tar­dyń quqyǵyna kepildik berilip, olarǵa qam­qorlyq jasalady, sonda da negizgi ult­tyń mádenı-tildik basymdylyǵy qorǵa­la­dy. Túp­tiń túbinde ár ult óz jaǵda­ıyna baı­­lanysty ulttyq múd­desin aıqyn­dap, ony iske asyrady. Ult­tyń barlyq is-jigeri osy baǵyt­qa ju­myldy­ry­lyp, memlekettik júıe arqy­ly oryndalady. Dúnıejúzi­lik tájirı­be­de, jal­py zańdylyq bolǵany­men, ár ult­tyń ózi­ne tán jaǵdaı­laryna sáıkes ulttyq múd­deleri de, olardy iske asyrý joldary da ózgeshe bolyp keledi. Bul faktorlar ǵyly­mı tur­ǵy­dan jan-jaqty zertteýdi qajet etedi. Álemniń kóptegen elderinde mundaı zertteý­ler­diń mol tájirıbesi jı­naqtalyp, zertteý ádistemeleri qalyp­ta­syp, nátıje­leri tıisti saıası kúsh­terdiń is-áreketterine negiz bolyp otyr. Qazaq halqynyń qalyptasýyna da ult­tyq memleketiniń qurylýy men ulttyq ıdeo­logııasy sheshýshi ról atqardy. XV ǵa­syr­dyń ekinshi jartysynda paıda bolǵan qazaq handyǵy ártúrli rýlardyń basyn qosyp, bir ortalyqqa toptastyryldy. Qa­zaq handyǵy halqymyzdyń bytyrańqyl­yq pen feodal­dyq bólshektenýine qaramastan, óz tarıhyn­daǵy eń aýyr syn – 200 jyldyq Jońǵar han­dyǵymen bolǵan soǵysta negizinen ulttyq múddege negizdelgen halqynyń birtutastyǵy nátıjesinde jeńiske jetti. Alyp kórshileri Reseı men Qytaıdyń arandatýshylyǵymen eki qýatty kóshpeli memleket bul soǵystyń nátıjesinde biri múlde joıylyp, ekinshisi álsirep, otarlyq táýeldilikke ushyrady. Qazaq handyǵynyń qurylýy men qazaq halqynyń qalyptasýy – Altyn Ordanyń ydyraýynyń nátıjesi. Endi bul keńis­tikte jańa Reseı ımperııasy boı kóterdi. Altyn Ordany qurǵan mońǵoldar ózderi jergilikti halyqqa sińisip, tilderi túrki­le­nip, keıinnen el bıleýshi toptary ıslam dinin qabyldady. Reseı ımperııasynda ult­tyq qatynastar múl­­­d­em basqasha qa­lyp­tasty. Bastapqyda stra­tegııalyq baǵyttarda áskerı bekinister sa­­lynyp, onda turaqty áskermen qatar, ka­zak-orystar ornalastyrylsa, keıinnen ishki Reseıden qazaq jerine jappaı qonys aýdarý bastaldy. Sońǵyny ǵylym «krestıandyq otar­laý» dep ataıdy. Otarlyq saıasat óte kúsh­ti qarqyn alyp, qazaqtyń bolmys tirshiligi tyǵyryqqa tirelgen sátte Alashorda qo­z­­ǵalysy ulttyq múddeni qorǵaý maqsa­tyn­da áreket etetin birden-bir kúsh boldy. Alash­or­dashylar qazan revolıýsııasynan keıingi kúrdeli jaǵdaıda basqa máselelermen qatar, Qazaqstannyń qazirgi terrıtorııasyn belgileýge kóp kúsh salyp, aıtarlyqtaı ná­tı­je­lerge qol jetkizdi. О́miri óte qysqa bolǵan Alashorda úkimetiniń negizgi baǵdar­la­­masy qazaqtyń ulttyq múddesin qorǵaý edi. Sonymen, qazaq halqynyń tarıhyn­daǵy eń sheshýshi kezeńder XV ǵasyrdaǵy qa­zaq handyǵynyń jáne jańa dáýirdegi Qazaqstan Respýblıkasynyń paıda bolýy tıisinshe eki ımperııanyń, birinshisi – moń­ǵoldar qurǵan Al­tyn Ordanyń, ekinshisi – is júzinde Reseıdiń ıeliginde bolǵan KSRO-nyń ydy­raý nátıjesi edi. Birinshi ımperııa kezinde qazaq halqy qalypta­sýy­nyń alǵyshart­tary jasalsa, ekinshi ımperııada Reseıdiń otarlyq saıasaty qazaqtyń ulttyq erekshelikterin joıýǵa baǵyttaldy. KSRO-nyń quramyndaǵy Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasy, onyń al­dyn­daǵy avtonomııalyq respýblıka deko­ra­­sııalyq sıpatta bolsa da, qazaq qoǵa­my­nyń múddesine az da bolsa septigin tıgizdi. Bul qurylym­dar­da sosıalızm ıdeolo­gııa­sy negizinde orta­lyq­tandyrý (shyn má­nin­de otarlaý) saıasa­ty­na negizdelgen mádenı-aǵartý, sonymen birge, ult tirshiligine baı­lanysty keıbir másele­ler­di sheshý tetigi boldy. Bul kezeńde qoldan uıymdas­ty­rylǵan asharshylyq, ıaǵnı genosıd, saıası qýǵyn-súrgin, dúnıejúzilik soǵys­tyń aýyr zardaby, tyń kóterý naýqany ar­qy­ly júrgizilgen jappaı orystandyrý saıa­saty – osynyń bárine qarsy turar qaý­qary bolmasa da, qazaq qaýymy ózine berilgen tejeýli bol­sa da memlekettik atrıbýttaryn paıdala­nyp, áreket tirshiligin jasady. 60-70-jyl­dary halqymyz jalpy saýat­ty­lyqqa qol jetkizip, joǵary bilimdiler qa­tary molaıyp, ult­tyq ıntellıgensııa qo­ǵam­daǵy eleýli fak­torǵa aınaldy. Tarıh­shy­larymyz ben zań­ger­­leri­miz jáne jazý­shy­larymyz qoǵamn­yń ulttyq-patrıottyq sezimine oń áserin tıgizdi. Sonymen, qazaq qazaq bolǵaly esh ýa­qyt­ta da onyń ulttyq sanasy óshken joq. Tek árbir tarıhı kezeńde ulttyq sananyń deńgeıi, onyń qoǵamǵa yqpaly ártúrli bol­dy. Ulttyq sanany qalyptastyrýda áýel basta bıler ınstıtýty sheshýshi ról at­qar­dy. Qazaq handyǵy kezinde bıler qa­zirgi za­man­daǵy parlamentpen taqylet­tes edi. Han­dyq bıliktiń joıylýyna baıla­nys­ty bul ınstıtýt ta joıylyp, halyq­tyń ba­sy­na qa­ra túnek ornaǵan zamanda Abaı sııaqty bir­li-jarym oıshyl danysh­pandarymyz jan­­­ǵan shyraqtaı bolsa da ult sanasyna sáýle­sin túsirdi. XIX ǵa­syr­dyń sońy men XX ǵa­syr­dyń basyndaǵy aǵartýshylyqtyń nátı­je­sinde az sandy qazaq ıntellıgen­sııasy qa­lyptasyp, olar­dyń arasynan ult múd­desine jan-tánimen berilgen, osy jolda ómirlerin qurban etken bilimdi de saıası saýatty azamattar shyq­ty. Qazaq halqynyń saqtalyp qa­lýyn­daǵy, onyń shyn máninde ult bolyp uıysýyndaǵy bulardyń atqarǵan isteriniń ornyn anyqtap, naqty baǵasyn berý – qazirgi jáne bolashaq urpaqtyń bory­shy. Bul zııaly býyn bizdiń ulttyq rýhy­myzdy ornyqtyrdy. Qazirgi qazaq ıntellıgensııasy – qa­tary mol, kóp sandy qaýym. Olar – ártúr­li ma­mandyq pen ǵylym salalarynyń ókilderi. Degenmen, qoǵamdyq-gýmanı­tar­lyq salada irgeli bilimi, joǵary ǵylymı ataǵy bar zııalylar ulttyń múddesi úshin qandaı eńbek etip júr degen oryndy suraq týady. Búgingi kúni halqymyzdyń aldynda tur­ǵan úlken tarıhı jaýapkershilik – mem­leketimizdiń, onyń bılik júıesiniń ulttyq múddeniń berik qorǵany bolýyn qamtamasyz etý. Basqa ult ókilderin mańymyzǵa toptas­tyrýǵa uıytqy bolý úshin óziniń ulttyq sanasyn, saıası áleýetin, ekonomıkalyq belsendiligin arttyryp, tili men mádenıetin qo­ǵamdyq ómirdiń negizgi faktory dáre­jesi­ne kóterýi kerek. О́tken ýaqyttaǵy jaǵdaı­larǵa baılanysty ártúrli salada ózinen ozyp ketken ulttar ókilderimen araqaty­na­syn­daǵy básekelestikti kúnshil­dikke aınal­dyr­maı, zaıyrly jolmen rettep, tipti olar­dyń jetistikterin ortaq ıgilikke baǵyttap, solardyń qataryna jetip, odan ári damy­tý­shy kúshke aınalýymyz qajet. Ultaralyq qatynastar­dyń negizi bolyp tabylatyn bul úderister emosııaǵa jol bermeı, tıisti uıymdar arqy­ly ymy­rashyldyqpen belgilengen zańdyq akti­ler negizinde ulttyq memleketimizdiń res­mı organdary arqyly rettelip, bas­qarylýy kerek. Kemeldengen táýelsiz elderde ult múddesine qatysty faktorlar arnaıy ǵy­ly­mı ortalyqtarda jan-jaqty zerttelip, memleket saıasatyn baǵdarlaýǵa qyzmet etedi. Qazaqtyń ulttyq múddesin qamtamasyz etýdiń mańyzdy materıaldyq negizi – ulan-baı­taq jerimiz ben onyń qoı­naýyn­daǵy ushan-teńiz ken baılyqtaryn óz ıgiligimizge jaratý bolsa, rýhanı turǵydan tarıh sahna­synda saqtalýymyzdyń kepili – ana tili­miz­diń memlekettik mártebesin is júzinde or­nyq­tyrý. Qazirgi úsh tuǵyrly til saıasa­ty­nyń irgetasyn qazaq tili qa­laýy kerek. Bala­nyń tili óz tilimizde shy­ǵyp, nátıjesinde oılaý qa­bi­leti osy tilge negizdelýi shart. Sana-sezim oı­laý jú­ıesimen tikeleı baıla­nys­ty, al til oıdy jetkizý quraly ekeni belgili. Adamdar­dyń kópshi­ligi bir tildi ǵana erkin meńgere ala­dy, al ekin­shi tilde ondaı dáre­jede sóı­leý­­ge oı-óri­siniń múmkindigi shekteýli. In­tel­lektisi kemeldenbegen jannyń qan­sha ty­rys­sa da al­ǵashqy ıgergen tiliniń tusaýynan bosana al­maı­tynyn qazirgi shala­­qazaq atan­ǵan qan­das­ta­­rymyzdyń tir­shiliginen kórip júr­miz. Bu­­rynǵy shala­qazaqtar basqa ulttyń qany ara­lassa da qazaqtyń tili men salt-sanasyn to­­lyq ıgergen shyntýaıtynda naǵyz qazaqtar edi. Úsh tuǵyrly tildiń ekinshi tarmaǵy orys tili bolsa, ony meńgerýge úgit-nası­hattyń, saıa­sı deklarasııanyń, arnaıy is-sharanyń eshbir qajeti joq. Orys ım­perııasynyń, Ke­ńes Odaǵynyń, qazirgi Reseıdiń ıdeologııa­lyq apparat, bilim berý, aqparat taratý jú­ıe­leri arqyly bizdiń tildik keńistigimiz to­lyq­taı onymen otar­lanǵan. Bul keńistikten óz or­nyn al­ma­ıynsha, qazaq tiliniń kósegesi kógermeıdi. Úshinshi til – aǵylshyn tiliniń jaha­daný dáýirindegi rólin túsindirýdiń qajeti joq. Jastardyń bolashaǵyna keń jol ashý úshin bul tildi meńgerýge kópshiliktiń qoljetimdiligin qamtamasyz etetindeı arnaıy memlekettik baǵdarlama qajet. Sonymen, ultshyldyq – árbir sanaly adam­ǵa tán patrıottyq qasıet. Ult ult­shyl­dyq arqyly qalyptasady, saqtalady jáne ult­tyq memleketiniń saıasaty nátı­jesinde damıdy. Tileýberdi SAIDÝLDIN, Qazaqstan Respýblıkasy UǴA akademıgi.