Kemel keleshekke aparatyn jol

О́tken jyldyń 1 qańtarynan bastap otandyq bıznes úshin damý men órkendeýdiń jańa paraqtary jazylýda. Úsh el: Reseı, Belarýs jáne Qazaqstannyń arasyndaǵy kedendik shekaralar ashylǵan soń, qazaqstan­dyq bızneske jańa rynoktar men múmkin­dikterdiń esigi aıqara ashyldy. 2010 jyldyń 1 shildesinen bastap, Reseı men Qazaq­stannyń arasyndaǵy kedendik shekara joıyl­dy. Iаǵnı, Qytaı-Qazaqstan shekarasy­nan shyqqan taýar polıak-belarýs shekara­syna deıin eshqandaı da kedendik tekserýsiz ótýde. Bul degenimiz – jańadan paıda bolǵan úlken rynok. Biz búginde osy básekelesti rynok ishindegi kóptegen qyzyqty ekono­mıkalyq úderisterge kýá bolyp otyrmyz. Al Keden odaǵynan biz ne utamyz? Eń aldymen, qarapaıym qazaqstandyqtar ári sapaly, ári arzan reseılik jáne belarýstyq taýarlarǵa qol jetkizedi. Bárinen buryn, bul halyq birinshi kezekte tutynatyn jáne shetelderden tasymaldanatyn taýarlar. Ekinshiden, ózara básekelestik kúreste otandyq taýarlardyń quny arzandaı túsedi. Eń bastysy, adal básekege qabiletti bolýy úshin bizdiń ónim óndirýshiler kúsh jumyldyrýy tıis. Iаǵnı, Keden odaǵy Qazaqstanǵa Reseımen jáne Belarýspen teń dárejede áriptes bolýǵa jol ashady. Eń bastysy, úsh eldiń kedendik shekarasyn ashyp tastaý – qazaqstandyq taýarlardyń tutyný rynogyn 16 mln.adamnan 170 mln. adamǵa deıin kóbeıtedi. Reseı, Belarýs jáne Qazaqstannyń Keden odaǵynyń postkeńestik keńistiktegi óte tıimdi ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq birlestik ekenine kózimiz jetti. Qazaqstandyq kompanııalar paıdalanyp úlgergen Keden odaǵynyń artyqshylyqtaryn ázirshe ózge memleketter tolyq kólemde baǵalaǵan joq. Soǵan qaramastan, qazirdiń ózinde Qyrǵyz­stan sııaqty elder odaqqa kirýge nıet bildirip otyr. Keden odaǵy jáne Birtutas ekonomıkalyq keńistik máselelerin zertteý jónindegi ortalyqtyń jetekshisi Aleksandr Korsýnovtyń paıymdaýynsha, KO-nyń tıimdiligine qazaqstandyq kásipkerler men óndiris jumysshylary birinshi bolyp baǵa berdi. «Buǵan deıin Reseı men Belarýsqa eksportqa shyǵarylatyn qazaqstandyq taýarlar kóleminiń ósýine veterınarlyq jáne sanıtarlyq talaptardyń, tehnıkalyq norma­lardyń sáıkessizdigi, ózara saýdada lısenzııalaý ádisi kedergi keltiretin. Al, Keden odaǵy iske qosylǵanyna 1 jyl ótpeı jatyp-aq Reseıge shyǵarylatyn qazaqstandyq eksport­tyń kólemi 30 paıyzǵa ulǵaıyp, 5 mlrd-tan astam rýbldi qurady», – deıdi A.Korsýnov. О́z kezeginde, – deıdi reseılik sarapshy, KO ashylǵannan beri kóptegen reseılik ká­siporyndar Qazaqstanda óz fılıaldaryn ash­ty, al keıbireýleri salyq tártibine jeńildik berilgenin utymdy paıdalanyp, óndiris oryndaryn ashýda. Aleksandr Korsý­novtyń baǵalaýynsha, kapıtaldyń, taýarlar­dyń qyzmet túrleri men jumys kúshiniń erkin qozǵalýyna jol ashatyn BEK jumys isteı bastaǵan soń, Qazaqstannyń makro­eko­nomıkalyq damý kórsetkishteri de ósetini sózsiz. «Bir ereksheligi, eldegi turaqty saıası jaǵdaıdyń áserinen qazaqstandyq ekonomıka óte jigerli jáne syrttan keletin tikeleı ınvestısııalar úshin tıimdi», deıdi A.Korsýnov. M.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-dyń post­keńestik keńistiktegi qoǵamdyq-saıası prosesterdi zertteý jónindegi aqparattyq-sarapta­malyq ortalyǵynyń sarapshysy Iýlııa Iаkýshevanyń pikirinshe, «Keden odaǵyna kirýden Qazaqstanǵa keletin eń úlken paıda – bul rynokta erkin básekelesýge úırený múm­kindigi, BSU-ǵa múshe bolǵannan keıin jahandyq básekelestikke úzdik daıyndalýǵa úlken múmkindik. Keden odaǵynyń Qazaq­stan úshin taǵy bir artyqshylyǵy – tranzıttik áleýetiniń tıimdiligin arttyrý, – deıdi reseılik sarapshy. О́ıtkeni, syrtqy shekaralarda kedergilerdiń bolmaýy júk tasymaldaý kólemin ulǵaıtýǵa septigin tıgizedi. Sondaı-aq, negizgi tutyný rynokta­rynan alys jat­qan Qazaqstan sııaqty elderge ortaq ınfra­qurylymǵa shyǵatyn jol ashylady». Jalpy alǵanda, dep sanaıdy Iý. Iаkýsheva, Keden odaǵynyń qurylýy áriptes-elderdegi qýatty ekonomıkalyq áleýetti tolyǵymen paıda­lanýǵa múmkindik týǵyzady. «Bul jerde Keden odaǵyna múshe memleket­terdiń ortaq munaı rezervteri 90 mlrd. barreldi, tabıǵı gazdyń qory 538 trln. tekshe metrdi quraı­tynyn mysalǵa aıtsaq ta jetip jatyr»,  dep túıindedi sózin Iаkýsheva. Reseılik sarapshynyń tranzıttik áleýe­timiz týraly aıtqan pikiriniń jany bar. Qazaqstannyń kólik salasyndaǵy áleýeti zor. Máselen, 190 mlrd. tekshe metrge deıin ótkizý múmkindigi bar gaz-kólik júıesi 10 myń shaqyrymnan asady. Munaı júretin qubyrlardyń uzyndyǵy 7,4 myń shaqy­rymnan asady. «Qaztransgaz», «Qaztran­s­oıl» sııaqty otandyq kompanııalar munaı-gaz resýrstaryn tasymaldaýshylardyń álem­dik elıtasyna kiredi. Aldaǵy jyldarda bul kórsetkishter óse beretini belgili. Al, «Qazaqstan temir joly» AQSh, Qytaı, Reseı, Úndistan jáne Ýkraına kompanııalarymen birge júk tasymaldaý kólemi jóninen temir jol kompanııalarynyń álemdik altylyǵyna kiretinin bireý bilse, bireý bilmes. – Táýelsizdik jyldarynda ınvestısııa­lardyń, halyqtyń tabysynyń ósýi jıyntyq suranystyń qarqyny men kólemin arttyrdy. Sońǵy bes jylda kedeılik deńgeıi 4 esege deıin, kúnkóris mını­mýmynan tómen tabys tabatyn halyqtyń úlesi 2 esege deıin tómendedi. Bul qubylys elimizdegi ekonomı­kalyq ahýaldyń jalpy jaqsarýynan anyq baıqaldy. Halyqtyń tutyný shyǵyndary qurylymynda azyq-túlikke jatpaıtyn taýar­­lardyń úlesi erekshe qarqynmen ósip keledi. Eger 2000 jyly bul ónimderdiń taýar aınalymy azyq-túlik taýarlarynyń aına­lymynan 1,27 ese artyq bolsa, 2009 jyly bul aralyq 3 esege deıin ulǵaıdy. О́ıtkeni, halyq et, balyq, shokolad, kondıter ónimderin, sondaı-aq, kıim, aıaq kıim, turmys zattaryn, aýdıo jáne beıneapparatýrany burynǵydan kóbirek tutynatyn boldy. Sonymen birge, halyq­tyń bankterdegi depozıtteri de ósti. Osylaısha, otandyq ekono­mıkada jaǵymdy úderister kóbeıip otyr. Halyqtyń ómir súrý deńgeıiniń kóterilýi, bankterdegi sa­lymdarynyń kóbeıýi, azyq-túlik sapasy­nyń joǵarylaýy sııaqty qu­bylystar naqty mysal bolady, – deıdi ekonomıka ǵylym­darynyń doktory, professor Rahman Alshanov. «Uzaq ýaqyt paıda­lanýǵa bolatyn taýarlar da kóbirek satyla bastady. Al, kórsetiletin qyzmetterge jumsalatyn shy­ǵyn­dar tórt jyl ishinde eki esege ulǵaıyp, 800 mlrd. teńgege jetti. Bul salada jınaqtalǵan qarjy tutynylǵan qarjydan asyp tústi. Halyqtyń óz qajetine kóp qarajat jumsaýynyń ózi qoǵamnyń jańa damý kezeńine ótkeniniń belgisi», – deıdi R. Alshanov myrza. Senat depýtaty Ádil Ahmetovtiń aı­týynsha, keshegi qarjylyq daǵdarystyń ózinde kóptegen elder bizden úlgi alatyndaı jaǵdaıǵa jettik. «Biz qarjy daǵdarysynan qalaı shyqtyq? Mysalǵa, «Jol kartasyn» alsaq. Memleket eń áýeli ishki jaǵdaıǵa kóńil bóldi. Joldar men turǵyn úılerdi jóndeý, bilim men densaýlyq salasyn kúsheıtý, aýyldyq jerlerde jumys oryn­daryn ashý arqyly tyǵyryqtan tez shyǵa aldyq. Eger ǵalamdyq deńgeıde alyp qarasaq, jaqsy jol degen eldiń ekonomı­kalyq damýynyń sıpaty. Eger jol nashar bolsa, ol sol eldiń ekono­mıkasy da damyma­ǵany degen sóz. Jaqsy jol salý búkil eldiń turmys-tirshiligine áser etetin áleýmettik faktor. Iаǵnı, barlyǵy bir-birimen baı­lanysty»,  deıdi ol. Qazaqstannyń jańa on­jyldyqta úzdiksiz damýy úshin prezıdenttik «2020 strategııasynyń» barlyq negizgi mindetterin júzege asyrýymyz qa­jet. Bir anyq nárse, bul strategııalyq baǵdar­la­many onyń avtory – Tuń­ǵysh Prezıdentimiz Nur­sultan Nazarbaevtyń bas­shylyǵymen ǵana tıimdi túrde júzege asyramyz. Aldaǵy ýaqytta negizgi, bazalyq úsh áleýmettik-ekonomıkalyq baǵdarlamany – 2020 jylǵy kezeńge deıingi elimizdi da­mytýdyń strategııalyq jos­paryn, úde­meli ındýs­trııalyq-ınnovasııa­lyq damý baǵdar­la­ma­synyń alǵashqy bes­jyldyǵyn jáne 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan bız­nes­tiń jol kartasyn júzege asyrý jospar­la­nyp otyr. Onda da maqsattarymyz aıqyn. Má­se­len, júz myńdaǵan jańa jumys oryn­daryn ashý úshin 2014 jylǵa deıin 294 ın­ves­­tısııalyq jobany iske asyrý jos­parlanǵan. Al údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń basty maqsattary mynalar: elimizdegi IJО́ ósimin (ol 2010 jyly 128 mlrd. AQSh dollaryn qurady) 2015 jyly 210 mlrd. AQSh dollaryna deıin jetkizý; jan basyna shaqqandaǵy IJО́ ósimin (2010 jylǵy kórsetkish – 8 000 AQSh dollary) 2015 jyly 12 400 AQSh dollaryna deıin; ortasha aılyq jalaqyny (2010 jyly 77 000 teńge bolsa) 2015 jyly 120 000 teńgege kóbeıtý; ortasha zeınetaqyny (2010 jyly 27 400 teńge bolsa) 2015 jyly 46 200 teńgege kóbeıtý; aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligin 2015 jyly 2 esege deıin ulǵaıtý; ınnovasııalyq jaǵynan belsendi kásiporyndardyń úlesin (2010 jylǵy 4 paıyzdan) 2015 jyly 10 paıyzǵa deıin ósirý jáne t.b. Iаǵnı, búgingi tańda Qazaqstan kemel keleshekke aparatyn týra joldy tańdaı aldy. Tańatar TABYNULY.