Keıbir máseleler boıynsha áli kúnge deıin ártúrli pikirler aıtylǵanymen, baǵdarlama qabyldandy, endi ony iske asyrýǵa barlyǵymyz bilek sybana kirisýimiz kerek. Agroónerkásip keshenin damytýǵa degen júıeli tásil – atalǵan baǵdarlamanyń basty artyqshylyǵy. Máselen, búginde birqatar kórsetkishter boıynsha artta qalǵan astyq keshenin alaıyq. Birinshi kezekte, bul astyq sapasyna qatysty. Joǵary deńgeıdegi proteın árqashan qazaqstandyq bıdaıdyń álemdik naryqtaǵy artyqshylyǵy bolǵan, bul unnyń sapasyn jaqsartýshy retinde suranysqa ıe. Eger tarıhyn eske túsirsek, sekseninshi jyldary Qazaqstanda joǵary proteındi 1-2 klasty bıdaı 3,5 mln tonnaǵa deıin óndirilgen. Al 2016 jyldyń nátıjesi boıynsha, bizde qandaı kórsetkishter bar? Úshinshi klastyq sapadan tómen astyq úlesi 60-70%-ǵa deıin ósken. Otyz jyl burynǵy kórsetkishke qaraǵanda, qazir biz, eń jaqsy ónim alǵan jyldardyń ózinde joǵary proteındi bıdaıdy 10 ese az alamyz. Sonymen qatar, bizdiń negizgi básekelesimiz Reseı taıaýdaǵy bes jylda bıdaı alqabyn 24,4 mln gektarǵa deıin keńeıtýdi, al eksporttaýdy 4-5 mln tonnaǵa kóbeıtýdi josparlap otyr. Osyǵan baılanysty, basty astyq ónimimizdiń sapasyn jáne básekege qabilettiligin arttyrý boıynsha jumystardy júıeleý týraly asa jaýaptylyqpen oılanýymyz kerek. О́ıtkeni, elimizdiń aýyl sharýashylyǵynyń qarjylyq ahýaly bıdaı eksporttaýmen baılanysty.
Aýa raıy jaǵdaıyna qansha siltesek te, maman retinde maǵan anyǵy: qazirgi zamanǵy tehnologııalar saqtalǵanda, kez kelgen aýa raıyna tózimdi suryptarǵa, hımııalandyrý quraldary qoldanylǵanda, búginde egin jáne onyń sapasyna qatysty shyǵyndar áldeqaıda az bolýy múmkin edi. Osy oraıda, kórnekti ǵalym, akademık Aleksandr Baraevtyń «Jerdi aldaı almaısyń, ony túsiný kerek» degen sózderi eske túsedi. Jarty ǵasyrdan astam ýaqyt buryn onyń basshylyǵymen «eginshiliktiń topyraq qorǵaý júıesi» ázirlengen. Ol tyń ıgerý aımaqtarynyń jaǵdaıyna qaraı qoldanylyp, erte úsik shalý táýekelderin tómendetip, sapaly bıdaıdan turaqty ónim alý úshin, egin jınaý naýqanyn 20 qyrkúıekke deıin aıaqtaýǵa baǵyttalǵan. Mysaly, Soltústik Qazaqstanda aıazsyz qysqa aralyqta 30% ortasha erte pisetin suryptar jáne 70% ortasha pisetin suryptar sebiletin. Munda kesh pisetin suryptar týraly sóz bolýy múmkin emes edi. Osylaısha, ár aımaq úshin ártúrli merzimde pisetin bıdaı suryptarynyń jıyntyǵy usynylyp, aýa raıy jaǵdaıyna qaramastan, turaqty ónim jáne astyqtyń joǵary sapasymen qamtamasyz etý rettelgen.
Al otandyq fermerler, ókinishke qaraı, bul tásildi esten shyǵarǵan. Onyń ústine aımaqtarda kez kelgen qolaısyz aýa raıy jaǵdaıyna beıimdelgen, aýrýlarǵa az ushyraıtyn bıdaı suryptarynyń jetispeýshiligi seziledi, al mundaı suryptardy qalyptastyrý úshin, qazirgi zamanǵy genetıkalyq jáne molekýlıarlyq ádistermen zertteý jasaýdy meńgergen bilikti seleksıonerler kerek.
Mysaly, Kanada men Avstralııada qoldanylatyn suryptardyń sapasyna qaraı suryp aýystyrý orta eseppen 5-7 jyl saıyn júzege asyrylady. Al Soltústik Qazaqstannyń egis alqaptarynda kóptegen bıdaı suryptary – 20-30, tipti 40 jyl boıy qoldanylýda. Qaraǵandy oblysynda áli kúnge deıin 1957 jyly aýdandastyrylǵan «Saratov-29» surpy egiledi. Bul otandyq seleksıonerlerdiń tyǵyryqqa tirelýi der edik. Aqmola, Qaraǵandy jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń aımaqtyq ǵylymı-zertteý mekemelerinde dándi daqyldar boıynsha ǵylymı dárejesi bar nebári 4 (!) seleksıoner qaldy. Ári onyń ekeýi – 70 jastan asqan.
Tuqym sharýashylyǵynyń jaı-kúıi úlken alańdaýshylyq týǵyzady. Byltyr 2012 jylmen salystyrǵanda, sebilgen jańa tuqym úlesi 25%-ǵa, al elıtalyq tuqym úlesi 29%-ǵa azaıǵan. Bul – sońǵy jyldary óndiriske birinshi reprodýksııaly tuqymdardy durys sýbsıdııalamaýda jiberilgen kemshilikter nátıjesi. Tuqym sharýashylyǵyndaǵy mundaı saıasat suryptardy jańartý merzimderin kúrt ulǵaıtýǵa alyp keldi.
Kelesi másele – egistik qunarlylyǵynyń apatty jaǵdaıǵa ushyraýy. Mamandarǵa belgili, topyraq – bul kúrdeli bıologııalyq nysan, onyń jekelegen kórsetkishteri tómendese, qalpyna keltirý múmkin bolmaıdy. Ǵalymdardyń málimeti boıynsha, Soltústik Qazaqstannyń egistik topyraqtarynda 20 jyl ishinde qarashirik quramy 20-30%-ǵa, al keıbir jaǵdaılarda 40%-ǵa deıin tómendegen. Osydan 30 jyl buryn egistiktiń bir gektaryna mıneraldy tyńaıtqyshtardy qoldaný deńgeıi 29 kg NPK quraǵan. Búginde tek 4 kg, ıaǵnı qajetti mólsherden 15 ese az mólsherde. Basqasha aıtqanda, qoldanylǵan mıneraldy tyńaıtqyshtardyń mólsheri boıynsha biz ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldary deńgeıinde qalyp otyrmyz. Mıneraldy tyńaıtqyshtar astyqtyń ónimdiligin ǵana emes, tuqym sapasyn jaqsartýǵa da múmkindik beredi. Eger bizdiń dıqandarymyz fosforly tyńaıtqyshtardy jetkilikti mólsherde qoldanatyn bolsa, onda bıdaıdyń pisip-jetilý kezeńin shamamen 5-7 kúnge qysqartýǵa bolar edi.
Jańa baǵdarlama joǵarydaǵy máselelerdi sheshýge qalaı kómektesedi?
Birinshiden, agrarlyq ǵylymdy túbegeıli reformalar kútip tur. Astana men Almatyda elimizdiń eki aýyl sharýashylyǵy ýnıversıtetteriniń bazasynda halyqaralyq deńgeıdegi zertteý ýnıversıtetteri qurylady. Biz Qazaqstan úshin jańa, biraq damyǵan elderde keńinen qoldanylatyn irgeli jáne qoldanbaly sıpattaǵy zertteýlerdi biryńǵaı júıede biriktiretin akademııalyq ortany (zertteý ýnıversıtetin), sheteldik tehnologııalar transfertin, kadrlar daıarlaý men qaıta daıarlaýdy, ınnovasııalardy kommersııalandyrýdy qalyptastyramyz.
Ekinshiden, bıyldan bastap joǵary ónimdi tuqymdardy sýbsıdııalaý qalpyna keltirildi. Biz birneshe jyl buryn buzyp alǵan tuqym sharýashylyǵyn júıeli qoldaýdy qaıtadan qalpyna keltiremiz, sondyqtan sharýalardy sapaly tuqymmen qamtamasyz etý jaǵdaıy jaqsarady degen úmit paıda bolady.
Úshinshiden, memleket tyńaıtqyshtardy arzandatý jolymen paıdalanýǵa qoldaý jasaý sharalaryn kúsheıtýde. Jer resýrstaryn basqarý jónindegi fýnksııalardyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine berilýimen aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi tıimdi paıdalanýda memlekettik baqylaýdy kúsheıtý boıynsha ýaqyty jetken reformalar bastalatyn bolady.
Tórtinshiden, eksporttyq saıasattyń tásilderi aıtarlyqtaı kúsheıtiledi. Bul máselemen júıeli negizde jeke qurylym – agroónerkásip kesheniniń eksporttyq ortalyǵy aınalysatyn bolady. Aıta ketý kerek, Úkimettiń belsendi ustanymynyń nátıjesinde, qazaqstandyq bıdaı eksportynyń geografııasy keńeıtilýde. Mysaly, Qytaıǵa otandyq astyqty eksporttaý sharttaryn aıtarlyqtaı jeńildettik jáne alǵash ret Vetnam naryǵyna shyqtyq.
Jańa baǵdarlamany talqylaý kezinde «ósimdik sharýashylyǵyn ártaraptandyrýǵa basymdyq berý bizdiń basty eksporttyq daqylymyz – bıdaıdyń óndirilý kólemin qysqartýǵa alyp keledi» degen pikirler aıtyldy. Shyn máninde, baǵdarlama bıdaıdyń jalpy ónimin qysqartýdy kózdemeıdi, kerisinshe, ónimniń shyǵymdylyǵyn jáne sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Ártaraptandyrý otandyq agrarlyq sektordy neǵurlym turaqty etý, jıi ózgeretin ónim baǵasyna sharýalar tabysynyń táýeldiligin álsiretý úshin qajet.
Osylaısha, agroónerkásip keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan jańa memlekettik baǵdarlamasy resýrstardy aýyl sharýashylyǵynyń naqty problemalaryn sheshýge jáne salany strategııalyq maqsatpen damytýǵa keshendi túrde shoǵyrlandyrady. Astyq kesheni tóńiregindegi máselelerdi talqylaı otyryp, Qazaqstandy óńirlik jáne jahandyq aýqymdaǵy «astyq sebetine» aınaldyrýdyń qalaı júzege asyrylatynyna kýá bolamyz.
Qazir, eń bastysy, jergilikti jerlerde baǵdarlamanyń basty ózgeristeri týraly qarapaıym, túsinikti jáne sapaly túsindirý jumystaryn júrgizý kerek. Ár fermer, aýyldyń ár turǵyny qandaı múmkindikter ashylatynyn anyq kórip, ony ózin ózi damytýǵa paıdalanýy kerek. Sonda Prezıdentimizdiń otandyq agroónerkásip keshenin eldiń ekonomıkalyq damýynyń draıverine aınaldyrý kerek degen tapsyrmasyn oryndaı alamyz.
Aqylbek KÚRIShBAEV,
S.Seıfýllın atyndaǵy
Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, professor, UǴA korrespondent múshesi
