Kól-kósir áıel baqytynyń ıesi

Aıtalyq teris ne oń júrse de únemi jo­ly bol­ǵysh adam ózin baqyttymyn dep sezinedi. Endi bireý asta-tók baı­lyq­ty baqyt sanaıdy. Nemese tamaǵy toq, kóılegi kók qońyrqaı ómir súrse de baryna rızashylyqpen qarap, ózin baqytty sezinedi.

Osynaý oıǵa zer salsaq, myna túsinikterdiń báriniń de ekinshi arǵy jaǵy bar. Máselen, «asa baılyq ne kerek, den saý bolsa bolmaı ma» dep sanaǵan atam qazaq asa baılyqty bir jýǵanda ketip qalar qoldyń kiri dep eseptese, joly bolǵysh adam adal nıetpen júrmese, bir kún bolmasa, bir kúni tusalatyny sózsiz. Al barǵa qanaǵat tutyp, jaıymen eńbeginiń jemisin jep, eshkimniń ala jibin attamaı tynysh ómir súrgen adam, sol qanaǵatynyń rahymyn kóre alady dep oılaımyn.

Osy oıymyzǵa ómir joly men tyn­dyrǵan isteri tolyq dálel bola al­a­tyndaı jan­dar aramyzda az emes. Solardyń biri retinde esimi Atyraý men Mańǵystaý oblysyna ǵana emes, ózi júrip ótken, eńbek etken qalalar men óńirlerge keńinen tanymal munaı ón­­dirý isiniń maıtalmany Násipqalı Marabaevtyń ómirlik jary Láılá Oqanqyzy Marabaeva der edim.

Soǵystan keıingi qaıta qalpyna kel­­ti­rý kezeńinde (50-jyldarda) el-ju­rt en­di-endi es jııa bas­ta­ǵan shaqta Semeı qalasynda teh­nıkýmdy úz­dik bitirip, Máskeýdegi teh­nologııalyq ıns­tı­týtqa joldama al­ǵan taldyrmash de­neli jas qyz Láılá Oqan­qyzynyń aldyn­da toq­san tolǵaý, tolǵan arman turdy.

Jas ta bolsa sanaly qyz eń aldymen eli­me de, ózime de paıdaly mamandyqtyń ıesi bolyp, eseli eńbek etip kózge tússem, óz qa­tarymnyń al­dy bolsam, sóıtip anamdy keship júr­gen qıyndyqtardan qutqarsam, so­­ńy­m­­nan ergen baýyr-sińlilerime qam­qor­lyq jasap, olardy da oqytsam dep te tol­ǵanady. Biraq qol qysqa. Asqar taý­daı ákesi dúnıe salǵan. Anasynyń tabysy otbasynyń qajetine jeter-jetpes. Láılá osy joly Máskeýge oqýǵa ba­ra almaımyn dep muńaı­yp júrgende qaı­ran qamqorshy ana shálisin, taǵy basqa kıim-keshegin sa­typ, qarajat taýyp, jol azyǵyn da daıyn­dap, qyzyn Más­keýge attandyrady. Ol kezde poıyz 5-6 qaladan ótip bir apta júrip baratyn edi. Talantty qyz jol azabyn tartsa da oqı­tyn jerin tapty-aý áıteýir. Keńestik dá­ý­ir­diń sol kezde jastarǵa bilim berýdegi jasaǵan qamqorlyǵynyń biri – stýdentter ashanasynda nan men sháı ǵana tegin beriletin, ashqursaq, artynan keler kómegi joq stýdentterge bul úlken kómek edi. Bar zeı­inin oqýǵa aýdarǵan Láılá úzdik oqyp, jo­ǵary oqý aqysyna (stıpendııa) qol jet­kizdi, tipti 2-3 kýrsta fakýltettiń maq­tanyshyna aınaldy.

Týǵan jerden alysta ata-anasyn, týys-baýyrlaryn saǵynǵan qazaq jas­ta­ry áldeqalaı qarakóz qandastaryn kez­des­tire qalsa, tanysyp, bilisip, aralasyp júretin. Bul ádet kúni-búginge deıin jal­ǵa­syp keledi. Qazirgi kezde de Anglııa, Shot­landııa, Shveısarııa, Amerıkada oqı­tyn qazaq jastary Naýryz, Oraza aıt, Qur­ban aıt jáne basqa elimizdiń aıtýly me­re­ke­lerinde bas qosyp toılaıtynyn estip júr­miz, áýeli, naýryz kóje, shelpek jasap, ata-baba dástúrin jalǵastyra alatyny, olardyń júreginde ulttyq sezim men sa­nanyń baryna qýanýǵa bolady. Osy dás­túr sol 50-shi, odan arǵy jyldardaǵy Más­keý­de oqıtyn jastardan bastaý almasyna kim kepil?

1957 jyly Máskeýdegi Gýbkın atyn­da­ǵy ınstıtýtta Gýrevten (Atyraýdan) ba­ryp oqyp júrgen jeti jigit qazaq jas­ta­ryn jınap kesh uıymdastyrady. Sol kesh­ke tehnologııalyq ınstıtýttan Láılá Oqan­qy­zy qurbylary Roza Shamsýdınova jáne Ha­bıba Aqshola­qova­men birge qa­tysady. Jas­tar kesh­tiń barlyq daı­yn­dyǵyn óz­deri uıym­dastyrady, atap aıt­qanda, as má­zi­rinen bastap, án men kúı, bı, túr­li oıyn-saý­yq deısiń be, aıa­nary joq, bar ónerlerin sa­lady. Jigit­ter­diń arasynan osy keshtiń asa­basy, kúı­shi­si Násipqalı Marabaev kóz­­ge túsedi. Láı­lá bolsa tamaq ázirleý ja­ǵynan maq­taýǵa ıe bolady. Mine, osy kesh Násip­qa­lı men Láılániń tanystyǵyna da, keı­in­nen tabysýyna da sebepshi bola­dy. Bular 1958 jyly sol Máskeýde stý­denttik toı jasap, otbasyn qurady. Ekeý­iniń jal­da­ǵan qýyqtaı bólmesinen dos­tary úzil­meıtin edi. Láılá ekiqabat ke­zinde de, emtıhan kezinde de qabaq shytpaı dostaryn qabyldaýdan jalyqpaıdy. Tuń­ǵysh uly Ermek Marabaev 1959 jy­ly jeltoqsan aıynda Máskeýde dú­nıege keledi. Láılániń aqpeıil nıeti men ashyq qabaǵyna rıza bolǵan dos­ta­ry Násipqalı bir jyl buryn oqý bi­ti­rip, bu­r­ǵylaý ınjeneri mamandyǵyn alyp, el­g­e oralǵanda jas balamen oqýyn jal­ǵa­s­tyryp júrgen Láıláǵa degen kómegi zor bolǵanyn asqan rızashylyqpen eske ala­dy.

Láılá Oqanqyzy da tehnolog-ınjener mamandyǵy boıynsha dıplom qolyna tı­gen soń Gýrev (Atyraý) et kom­bınatyna jol­d­amamen oralady. Jas ma­mandy bu­ǵan deıin birde-bir joǵary bil­imdi maman bol­maǵan et kombınaty shujyq se­hy­nyń bastyǵy etip qoıady. Biraq, aldynan shyq­qan bir qıyndyq – ystaý sehynyń aty bar da zaty joq, ıaǵ­nı shujyq ázirleıtin ja­b­dyqtar joq­tyń qasy. Ekinshi qıyndyq – qa­-

ı­y­n­atasy Ábýǵalı aqsaqal buǵan deı­in úsh adam sottalǵan bul sehta ke­li­niniń ju­mys isteýine qarsy bolady. Biraq, ol úl­ken kisige jaǵdaıdy túsindirip, alǵan be­tinen qaı­­tpady.

Láıláǵa aldymen sehty jabdyqtaý jáne óńdeý isimen aınalysýǵa týra keldi. Oǵan qajetti jabdyqtardy qamtamasyz etý ońaıǵa túsken joq. Alaıda, jas maman ba­rynsha tabandylyq tanytyp degenine jet­ti. Kóp uzamaı bilimdi ma­mannyń jolǵa qoı­ylǵan isiniń ná­tı­jesi sátti shyǵyp, qa­la halqy tań­daı­ǵa ta­tyǵan shujyqqa qa­rq boldy. О́ziniń bilimdi maman ekendigimen ári isker eńbekqorlyǵymen tanylǵan Láılá Marabaeva kóp uzamaı kombınattyń bas tehnologi qyzmetine joǵarylatylady. Bul jumysta ol osyǵan deıin kombınatta sheshimi tabylmaǵan biraz sha­rýa­lar­dyń basyn qaıyrdy. Qa­shan da aıanbaı etken eńbektiń nátıjesi kó­­rinbeı qalmaıdy ǵoı, iskerligimen kóz­­­ge túsken Láılá qa­la­lyq keńestiń de­­pýtattyǵyna saılan­dy. Bul mindet qoǵ­am­dyq negizde bolǵanymen, jas maman áıel­der eńbegin qorǵaý komıssııasynyń tó­­raıymy re­tinde kóp jumys atqardy. So­­nyń biri áıelderdi aýyr jumystan qut­qarýmen qatar, jumyssyz áıelderdi eń­bek­ke or­nalastyrý isinde biraz nátıjege qol jetkizdi.

Qyzmette, qoǵamdyq jumysta osyn­sha­lyq tabysqa jetken Láıláǵa kelin re­tindegi synnan ótý de ońaıǵa túspedi. Ol bir otbasyndaǵy 16 adamdy ta­maq­tandyrý, ta­zalyqqa bas-kóz bolý, bári­niń kóńilin tabý synynan da múdirmeı ótkendeı.

Láıládan bir jyl buryn Gýbkın atyn­daǵ­y ınstıtýtty úzdik bitirip, bur­ǵylaý ın­­jeneri mamandyǵymen elge oralǵan ju­­baıy Násipqalı Marabaev alǵash eń­bek jolyn Qulsaryda uń­ǵy­lardy kúr­de­li jóndeý sehynda bu­r­­ǵyshylyqtan bas­taǵan. Jer asty jab­­dyq­tary tez-tez is­ten shyǵyp jata­dy. Ony qol kúshi, qaı­raty bar ad­am­­dar qu­byrdy uńǵydan kó­te­rip shy­ǵa­ryp jón­deýi qajet. Osy iste óndiris she­be­ri Násipqalı aıanbaı eńbek etip, is­ker­ligimen aýyzǵa ilindi. Sonyń ná­tı­jesinde bir jyldyń ishinde Prorba ke­ni­shine aýysyp, aǵa ınjenerlikke qol jet­kizdi.

Láıláǵa da jas balasymen Pror­ba­da­ǵy burǵylaý mekemesiniń barlaýshy aýy­lyna barýyna týra keldi. Endi basqa da munaıshylar sııaqty jartysy jerden qazylǵan, jartysyna tas, ne qamys qala­n­ǵan, tóbesi ıtarqalanyp jabylǵan jer­tó­lede (barakta) tu­ra­tyn boldy. Ortaǵa qoıylǵan peshpen úı jylytaıyn dese, otyn joq, jań­byr jaýsa, tóbeden tamshy sor­ǵa­laı­­dy, kúnine mólshermen beriletin eki shelek tasymaly sý da kúndelikti tur­­­mys tirligine jetkiliksiz. Biraq, ot­basy jaýapkershiligin ar­qa­la­ǵan, súı­ge­niniń ómirimen ómir sú­rý­di baqyt sa­­naǵan Láılá osynaý jer­tóleniń ózin keń saraıdaı sanap, Násipqalı 70 shaqyrym jerdegi bur­ǵylaý ba­za­sy­nan kelgende eshbir qıyn­dyq sez­be­gen­­deı qýana qarsy alyp, ju­ba­ı­ynyń shar­­shaǵanyn bildirtpeı ji­be­retinin qaıtersiz.

Birte-birte Saryqamystaǵy munaı­shy­­lar aýyly da ulǵaıa tústi. Bular jer­tó­­leden eki bólmeli jaıly úıge or­na­las­­ty. Bul kezde dúnıege ekinshi uly Ja­qyp kelgen edi. Bala azdap eseıip, aıaǵ­yn apyl-tapyl basqan kezde L­áılányń eń­bekke aralasqysy keldi. О́zi sııaqty ba­­lalary qolbaılaý bolyp ju­mys­syz qa­rap otyrǵan áıelder kóp edi. Áıel­der­ge jumys isteımin dese, aınalysatyn sharýalar jetip-artylady. Bul ja­ǵ­­daıdyń bárin oı eleginen ótkizgen Láılá Oqanqyzy Qulsarydaǵy bas­qarma bastyǵyna baryp, poselkede balalar baqshasyn ashyp, áıelderdi jumyspen qam­tý máselesin qoıdy. Bas­tyq bul oıdyń jaq­sy ekenin, biraq baqshaǵa laıyqty úı joǵyn alǵa tartty. Alaıda, qolǵa al­sa, sheshimin tappaıtyn is joǵyn jaqsy bi­letin Láılá Oqanqyzy tek úı turǵyzýǵa qa­jet­ti materıal bolsa, qalǵanyn ózi uı­ym­­­dastyratynyn aı­typ, kelisimin al­dy. Bir jyldyń aı­nalasynda baqsha úıiniń josparlaýy­nan bastap, salynyp bitkenshe basy-qa­synda uıymdastyrýmen júrdi de. Ja­ńa oqý jylynyń bastalý merzimine oraı balabaqsha ashyp, degenine jet­ti, ózi baqshanyń meńgerýshiligine ta­ǵaı­yn­­daldy.

Láı­lá ba­labaqshanyń úıi bitkenshe qaı­ta-qaıta Quls­aryǵa baryp, baqsha­nyń tár­bıe jum­ystarymen tanysyp, qajetti ádis­ker­lik ádebıetterdi qam­ta­ma­syz etip, tár­bıe­shiler ázirlep tynym tappady.

Láılá sodan jubaıy О́zen burǵylaý ju­mystary burǵylaý basqarmasynyń bas­tyǵy bolyp aýysqanǵa deıin mektep­ke deıingi tárbıe salasyn damytýǵa eń­bek etti, qalalyq jańa jobadaǵy eki ba­­la­baq­sha­nyń tusaýyn kesti.

Násipqalı Marabaevtyń sonaý 1958 jyldan alǵashqy burǵylaý unǵysynyń qubyryn jóndeýden bastalǵan munaı ón­­dirý salasyndaǵy ter tóge júrip aǵa ın­jenerlikten bas ınjenerlikke, odan mu­naı-gaz basqarmasynyń bastyǵy bol­ǵan­ǵa deıingi kezeńde aýyrtpalyqtar men qıyndyqtardy birge kóterisken se­nim­di qamqorshysy bolǵan Láılá Oqanqyzynyń eńbegi zor.

Násipqalı Marabaevtyń О́zen bur­ǵy­laý jumystary bas­qar­ma­syn bas­qarǵan kezdegi óte kúr­de­li ken ornyn ıgerýdi uıy­m­­das­­­­tyrýdan bastap, bur­ǵy­shylardyń ále­ý­­­mettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa deı­ingi al­apat isteri óz aldyna bólek áń­gime. О́ıt­keni, kúni búginge deıingi Násipqalı Marabaevtyń bi­liktiligi men iskerligi uıym­dastyrý sheberligi jaıynda el aýzyn­da «Mu­naıshy bolsań Marabaevtaı bol, bastyq bolsań Násipqalıdaı halyqqa ja­qyn bol», degen maqtaýly baǵa jatta­lyp qalǵan.

Bir jaǵynan eńbek kóriginde shyń­dalyp qalyptasqan Násipqalı Mara­baev­t­yń turmys-tirshiligine esh alańdamaı, bala tár­bıesinde qınalmaı alańsyz ju­mys isteýine kóbine Láılá Oqanqyzy­nyń ró­­li zor ekeni baıqalady. О́mir boıy qy­zý eńbekpen ataq-dańqqa bólengen, tip­ti qur­­metti demalys kezinde de oblys áki­mi Qyrymbek Kósherbaev munaı ón­di­ri­siniń maı­talman mamany, eldiń, jerdiń jaǵ­da­ıyn jaqsy biletin ardager azamatty ózine aqylman etip alyp edi. Násipqalı Ma­ra­baev munaı ólkesiniń tarıhyn el esin­de saq­taý maqsatymen ensıklopedııa shy­ǵa­rý isin uıymdastyrdy, sondaı-aq munaı qo­ryn quryp, onyń tóraǵasy boldy.

Láılá Oqanqyzynyń baısaldy mi­ne­zi men aqyl-parasaty otbasynyń be­re­ke-birligi men bala tárbıesinde anyq baı­qal­dy. Ermek pen Jaqyp, odan keıingi Sveta men Sáýle de mektepti úz­dik bitirip, áke jolyn qýyp, Máskeýdegi Gýb­kın atyndaǵy ınstıtýttan munaı salasynyń mamandyǵyn aldy. О́z bil­imderin odan ári Anglııa, Shotlandııa elderine baryp tolyqtyra tústi.

Ermek pen Jaqyp Marabaevtar ákesiniń bas ınjener, basqarma bastyǵy bol­ǵan jasynda munaı ón­di­ri­siniń bedeldi mamany, úlken bas­shyla­ry bolyp, áke dańqyn asyrdy. Al Násipqalı Marabaevtyń nemereleri Botakóz, Nurjan, Láılá shet elderde bilim alyp, ýaqyt talabyna saı eńbek etip, Láılá Oqanqyzyn shóberemen qýantyp júr. Osydan birer jyl buryn Láılá Oqanqyzy bas bolyp, balalary qostap, Alataýdyń baýraıyndaǵy jylqy klýby, ornalasqan jerde úsh, bes, jeti jasar úsh shóberesiniń súndet toıyn ótkizdi. Bul qýanyshtyń bir ereksheligi, sábılerdiń boıyna ulttyq dástúr men sanany bekem sińirý maqsaty bolar, jurtshylyq qazaq­tyń qyz qýý, teńge alý, atqa mingizý, at jarys sııaqty oıyn-saýyqtardy qy­zyq­tady. Osynyń ózi bul otbasynyń ba­la tár­bıesine erekshe mán beretininiń aıǵ­aǵ­yndaı.

Iá, ómir-ózen alǵa jyljı beredi. Jaı­yqta dúnıege kelip, bilikti maman re­t­inde Ústirtte eńbek etip, Mańǵystaý ob­­lystyq at­qarý komıtetiniń tóraǵasy bo­­lyp, oblyst­y munaıly óńirde zor eń­bek sińirgen, qazynaly túbek oblysqa aı­nalǵanda basqarýǵa qatysqan ataqty mu­naıshy Násipqalı Marabaev 2007 jy­ly týǵan jerinde máńgilik oryn tepti. Bul qaza  súıikti jary Láılá Oqa­nqyzyna da, asqar taýdaı áıgili áke­den ónege alǵan balalary men ne­me­relerine, ol azamatty jaqsy bi­l­etin jan­darǵa ońaı soqqan joq. Esil aza­mat­ty este saqtaý sharalary  júzege asyry­lyp, ba­qılyq ke­zeńdegi ekinshi ómiri jal­ǵa­syn tapty.

Láılá Oqanqyzy jarty ǵasyrdan as­­­­tam ózin janyndaı jaqsy kórgen ju­baı­­ymen baqytty ómir súrdi. Eleýli eń­be­­gi­men syı-qurmetke ıe bol­dy. Maqtaýly ul-qyz­­ǵa ana bolý baqytyna bólendi. Aldy jo­ǵa­ry bilimdi, tár­bıeli nemereleriniń de, shú­pir­le­g­en shóberelerdiń de qy­zy­ǵyna toımaı otyr­­ǵan baqytty áje. Osy­nyń bári jı­na­lyp kelgende Láılá Oqan­qyzy úshin kól-kósir áıeldik baqyt emes pe?

Búginde seksenniń seńgirine shyǵyp otyr­­ǵan Láılá Oqanqyzy Marabaevaǵa osy baqytyńyz jalǵasty bolsyn degen ti­lek bildiremin.

Kúlásh BEISENBIEVA,

Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qyzmetkeri

ALMATY