Fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty, kúrdeli kompıýterlik júıelerdi qurastyrý jáne osy saladaǵy saraptamamen aınalysatyn ǵalymnyń saıasattaný ǵylymyndaǵy eńbekteri de bir tóbe. Birneshe kitaptardyń avtory, postkeńestik keńistiktegi problemalardy túbirimen zertteýshi, geoekonomıka, saıası elıta taqyrybyn, energetıkalyq qaýipsizdik máseleleriniń saıası astaryn qazyp baǵdarlaýshy ǵalym 3 sáýirde ótkizilgen kezekten tys prezıdenttik saılaýǵa baıqaýshy retinde qatynasty. Biz Iý.SOLOZOBOVQA jolyǵyp, oǵan birneshe saýal qoıǵan edik.
– Iýrıı Mıhaılovıch, saılaýǵa baıqaýshy retinde qatysqandaǵy kórgen-bilgenińizben, baǵdarlap, baǵalaǵanyńyzben bólise otyrsańyz.
– TMD elderinen jasaqtalǵan baıqaýshy retinde saılaý barysyn kóńildiń de, kózdiń de eleginen ótkizip otyrdyq. Bul meniń postkeńestik elderde ótip júrgen saılaýlarǵa baıqaýshy retinde alǵashqy qatysýym emes. Qazaqstannyń ózinde saılaýǵa 3 ret baıqaýshy bolyp keldim. Sondyqtan, ózge áriptesterime qaraǵanda osyǵan deıingi saılaýlarmen salystyra otyryp aıta alatyndaı tájirıbem barshylyq. Ári ǵylymı jumystarym Ortalyq Azııa men Qazaqstanǵa baǵyttalǵandyqtan, osy saılaýǵa qatysýymnyń men úshin máni zor ekendigin de aıta keteıin. Bul memlekettegi saıası damýdyń ishki mazmuny men maǵynasyna tereńirek úńile túsýge múmkindik jasaıtyndyqtan, ǵalym retindegi qyzyǵýshylyǵymnyń da kóńilimniń bir túkpirinde jatqany aıan. Qazaqstandaǵy kezekten tys saılaýǵa ózge elderdiń yqylasy qanshalyqty bolǵanyn kelgen baıqaýshylardyń sanynan-aq baǵdarlaýǵa bolady. Jáne bir aıta keterligi, osy jer-jerden kelgen baıqaýshylardyń qaı-qaısysynyń jumysyna kedergi keltiretin, tosqaýyl qoıatyndaı ınedeı de kinárat bolmaǵany. Men saılaý barysynda ádeıilep áskerı bólim, stýdentter jataqhanasy, densaýlyq saqtaý mekemelerindegi ýchaskelerge baryp, olardaǵy daýys berý úderisine baıqaýshylyq atqardym. Barlyǵynda da daýys berý ashyq túrde, óte bir joǵary deńgeıde ótkizildi. Muny tek men ǵana emes, ózge memleketterden kelgen baıqaýshylar da aıtyp, saılaýdy uıymdastyrýdaǵy iskerlikke rıza bolysty. Jalpy, Qazaqstanda árbir saılaýdyń uıymdastyrylý deńgeıi joǵary keledi. Ony men sııaqty birneshe saılaýǵa qatysqandar batyl túrde aıtady. Osy jolǵy saılaý týrasynda men avstrııalyq bir áriptesimmen pikirlesip qaldym. Sonda ol aıtty: «Bul men kórip júrgen saılaýlardyń ishindegi eń móldiri boldy. Halyqtyń daýys berýge qulshynysy qandaı joǵary», dep tańǵaldy. Bul – Qazaqstan demokratııasynyń bolashaǵy mol degen sóz.
– Siz jańa ǵana elimizdegi birneshe saılaýǵa qatystym dep qaldyńyz. Aıtyńyzshy, ol saılaýlardyń osy saılaýdan ózgesheligi boldy ma? Bolsa qandaı?
– Birinshisi, saılaý ótkizý mádenıetiniń joǵarylaýy. Saılaýaldy úgit-nasıhattyń eshqandaı agressııasyz ótkizilýi. Úmitkerlerdiń arasynda minep, sheneý, namysqa tııý tárizdi nárselerdiń baıqalmaýy. Biz muny ishimizge túıip, elimizde ótetin saılaý úderisinde paıdalaný úshin Qazaqstannan ádistemelik quraldar alyp ketpekshimiz. О́zińiz bilesiz, Reseıge birneshe saılaý tolqyny kele jatyr. Memlekettik Dýma jáne 2012 jylǵy prezıdenttik saılaý. Biz sizderdegi tájirıbeni zerttep, ózimizde paıdalaný jaǵyn qarastyrýymyz qajet. Ekinshisi, mundaǵy halyqtyń saıası belsendiliginiń artýy. Qazaqstandyqtar ózderi týraly Batysta qalyptasqan geosaıası jaǵynan bir shyǵanda jatqan, artta qalǵan, «saıası qoryqta» ómir súrip jatqan degen uǵymdy buzdy. Taǵdyrlaryn ózderi sheshe almaıdy, órkenıetti túrde tańdaýlaryn jasaı almaıdy degenderdiń qanshalyqty qateleskendigin dáleldedi.
Eger Ońtústik-Shyǵys Azııanyń myqty sekirisimen álemdi tańqaldyrǵan Sıngapýr, Malaızııa elderi IJО́-sin 3-6 esege ósirse, Qazaqstan barysy 12 esege sekirtti. Bul neni kórsetedi?
Iаǵnı, Qazaqstan demokratııasynyń sınonımderi «kedeıshilik», «anarhııa» emestigin dáleldedi, qazaqstandyqtar demokratııalyq damýdyń ádemi túrin kórsetti. Qazaqstandyqtar demokratııanyń senim, tártip bar jerde jaqsy ónim beretinin tanytyp, 20 jyl elin órge súıregen Kóshbasshy saıasatyna senetindikterin kórsetti. Al senim degenińiz ońaılyqpen keletin dúnıe emes. Qazaqstandyqtar Nazarbaevqa daýys berýleri arqyly osy tańdaǵan damý jolynyń ári qaraı jalǵasqanyn qalaıtynyn kórsetti. Jáne bir erekshelik, Nazarbaevtyń saılaýaldy úgit-nasıhat úderisi shoý túrinde ótken joq. Halyqty aldaýsyratyp bolsa da daýys berýge ákelýdiń nyshany da baıqalmady. Biz osy saılaýaldy nasıhatqa monıtorıng júrgizgende barlyǵynyń birdeı dárejede nasıhattalǵanyna kózimiz jetti. Saılaýshy barlyq úmitkerdiń baǵdarlamasymen tanysýǵa múmkindik aldy, sosyn baryp tańdaýyn jasady. Osy jerde radıkaldy oppozısııanyń saılaýǵa qatyspaımyz degen oılaryn esh qabyldaı almaıtynymdy aıtqym keledi. Bul – sessııanyń bolatynyn bile tura daıyndalmaıtyn stýdentti kózge elestetedi, eger olar ózderiniń saıası kareralaryna osylaı qarasa, onda olar eliniń bolashaǵyna da solaı qaraıdy dep baǵamdaýǵa bolatyn sııaqty. Oppozısııanyń mindeti – bılik kórmeı qalǵan tustardy baıqap, bılikke ony sheshýdiń joldaryn aıtyp otyrý. Oppozısııanyń qajettigi – memlekettik bılikti turalatýǵa emes, qaıta ony jetildire túsýge, túptep kelgende, halyqtyń ál-aýqatyn kóterýge jumys jasaýynda. Másele, eger beınelep aıtsam, kapıtan tuǵyrynan kórinbeıtin rıfterdi kezinde baıqap qalyp, kemeni dittegen jerine jetkizetin oppozısııanyń bolýynda. Qazaqstannyń jetistikteri syrtqy saıasattaǵy qarymdylyǵynan da kórinedi. Biz postkeńestik elderde memlekettiliktiń shatqaıaqtap qalǵanyna da, ókinishke qaraı, kýá bolýdamyz. Ol elder demokratııalyq saılaýlardyń jaqsy bir úlgilerine qol jetkizýleri de múmkin. Máselen, Qyrǵyzstandy alaıyq. Olarda jaqynda ǵana demokratııalyq qaǵıdattarǵa jaýap beretin saılaý ótti. Alaıda, olar memlekettiliktiń mánisin joǵaltyp aldy. Qazir synǵan keseni qursaýlaǵandaı kúı keshýde. Bul – óte bir ókinishti jaǵdaı. Árıne, eshbir el mundaı taǵdyrdy qaıtalaǵysy kelmeıdi.
– Sizdiń Qazaqstannyń dosy ekenińizdi bilemiz. Aıtyńyzshy, bizdiń elimizdi óziniń zertteý nysanyna aınaldyrǵan ǵalym retinde Qazaqstan bolashaqta neden saq bolýy tıis dep oılaısyz?
– Men Qazaqstan eki nársege baıqas bolýy kerek dep oılaımyn. Birinshi, osy saılaý barysynda iri qalalarda saılaýshylardyń 70 paıyzy kelgeni anyqtaldy. Biz, reseılikter, onyń 63 paıyz bolatynyna etimiz úırengen. Bular kimder? Iri qalalarda ózge óńirlerge qaraǵanda baı adamdar ómir súredi. Olar memlekettegi problemalardy meniń problemam dep bas aýyrtyp jatpaıdy. Kóp aqshamyzben aıda da, juldyzda da, ózge qurlyqta da, London men Parıjde de jaqsy tirshilik etemiz degen senimderi bar. Al Nazarbaev jobalary osy az ǵana baı topqa emes, negizinen orta deńgeıdegi qalyń kópshilikke arnalýda. Qazaqstan úshin joǵaryda aıtylǵan Lýı Vıtonnyń sómkesin asynyp, konveıerde emes, qoldan qurastyrylǵan qymbat kólikke otyratyndar osy elde júrip baılyqqa kenelgendikten, onysymen memleketpen bólisý qajettigi. Men ony tartyp alý qajet degen oıdan múldem aýlaqpyn, meniń oıym, eger olar bızneste jetistikke jetse, sonyń úzdik joldaryn memlekettik basqarýǵa endirsin deımin. О́ıtkeni, el eýropalyq kózben qarasań, ulan-baıtaq jerdi alyp jatyr. Osy alyp mekendegi artta qalǵan jerlerdi órge súıreýge joǵaryda aıtylǵan baılar atsalysýy kerek. Sosynǵy bir mańyzdy másele, saıasatqa jastardyń qulshynýy. Men osy saılaýǵa Konstıtýsııaǵa sáıkes 40-tan asqan azamattar úmitker retinde qatysa ma dep oılaǵan edim.
Táýelsizdik alǵanda 20-dan endi asqandar eldiń bolashaǵy jaıynda ne oılaıdy? Nazarbaev ustaǵan joldy olar qalaı jalǵastyrýdy kózdeıdi?
Osy saýaldarǵa qalaı jaýap beriledi degen oı bolatyn. Nazarbaevtyń bir keremettigi – ol bos ýádeniń, qurǵaq sózdiń adamy emes. Ol ótken jyly Táýelsizdik merekesinde óte bir utymdy oı aıtty. О́kinishke qaraı, sol sózdi ishte de, syrtta da onsha uǵynǵandar jetispeı qaldy. Nazarbaev Qazaqstannyń osy 20 jyl ishinde 100 jylda jetetin jetistikke jetkenin aıtyp, al memlekettiń jemisti jobasyn tolyq oryndaý úshin 40-50 jyl kerek ekenin bildirdi. Al qandaı bir uzaq jasady deıtin saıasatkerdiń ózi 50 jyl memleket basynda otyra almaıdy. Sol sebepten, damyǵan memleketti qurý – birneshe býynnyń isi. Endeshe, Nazarbaevtyń senimdi jastardan izbasary bolýy tıis. Sonda Ult Kóshbasshysynyń barlyq alǵa qoıǵan ıgilikti maqsattary oryndalady. Men ózimdi Qazaqstannyń shynaıy dosy dep bilemin. Sondyqtan barlyq oılarymdy dos peıilden shyqty dep qabyldaıdy dep oılaımyn. Bar peıilimmen Qazaqstannyń kórkeıe túskenin qalaımyn. Maǵan óz elimde: «Sen Qazaqstandy nege úlgi ete beresiń? Bizden jeri az, ekonomıkalyq qýaty da tómen el bizge qalaı úlgi bolady?» – deıtinder de tabylady. Men olarǵa qazaqstandyq basqarý úlgisin úırenińder, olar álemdik tájirıbeden ózderine kerekterin tıimdi paıdalanyp jatyr. 20 jylda alǵan asýlary nege úlgi bolmaıdy, dep qarsy ýáj aıtamyn.
– Siz Qazaqstannan úırenetin jaılarymyz bar deısiz.
Al Qazaqstan Reseıden neni úırenýi tıis?
– Árıne, osy saýalyńyzǵa oraı men osy jerde eki elge ortaq máselelerdi sóz ete ketsem deımin. Biz birlese jaqsy jobany qolǵa aldyq. Ol – Keden odaǵy. Bul – jańa geoekonomıkalyq myqty ortalyq qurýǵa baratyn jol. Bizdiń elderimiz eki alyptyń – Eýroodaq pen Qytaıdyń ortasynda jatyr. Sondyqtan bizdi shet aımaqtar retinde ne Eýroodaq paıdalanady nemese Qytaı assımılıasııaǵa ushyratyp jiberýi múmkin. Bul – bizdiń elderimizdiń shyn máninde táýelsizdigine nuqsan keltiretin úlken problema. Odaq qurý arqyly biz osynyń aldyn aldyq. Al ol jemisti bolýy úshin bizdiń elderimiz kúshterin biriktire túsýi tıis. Mysaly, Reseıdiń ekonomıkasy batysynda – Eýropamen, shyǵysynda Qytaımen qoıan-qoltyq aralasa damýda. Al Sibir nazardan tys. Nege osy Sibir ekonomıkasyn kóterýge Qazaqstan aralaspaıdy? Budan eki el de utar edi. Biz Qazaqstandy ındýstrııany damytýdy tıimdi uıymdastyra alatyn donor esebinde kóremiz. Bizdiń osy aımaqtaǵy tamasha ǵylymı áleýetimiz toqyraýǵa kelip tirelip qalǵandaı. Mine, osyndaı jobalardy birige atqarsaq, bizdiń joǵaryda aıtylǵan qaýpimiz seıiledi. Osylaısha, biz bir-birimizden úırený arqyly memlekettiligimizdi nyǵaıta túsetinimizge kámil senemin. Qarap otyrsaq, bizdiń dilimiz óte jaqyn, bir-birimizdi uǵynysýymyzdyń deńgeıin ózgelermen salystyrýǵa bolmaıdy. Nazarbaevsha aıtsam, biz qudaı qosqan kórshilermiz. – Aǵynan aqtarylyp, dos peıilden kósile aıtqan áńgimeńizge kóp rahmet.
Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY.
