​Sóz magııasy

Abaı «Bilimdiden aıaman sózdiń maıyn» nemese «Jalyn men ottan jaralǵan, Sózdi uǵatyn qaısyń bar» degende sózdiń keremet bir syrlaryn, magııalyq áserin meńzegendeı. Te­­ginde, álem, tabıǵat, jaratylys – qubylyp qulpyrǵan boıaýlar men myń­daǵan dybystardan, ıaǵnı gar­­mo­nııalyq úılesimdilikterden tu­ra­dy. Ult­tyq sanada, atap aıtqanda, ın­tel­lektýaldyq-fılosofııalyq, psı­ho­lo­gııalyq, etnografııalyq, kór­kem­dik, áleý­mettik qundylyqtar júıe­sin­de sóz­diń magııalyq qasıetteri de qo­sarlana ómir súredi. 

Qazaq tiliniń paleontologııalyq se­mantıkasyn, til tórkinin, ejelgi ke­nish­terin, arhaıkalyq elementterin sóz etkende ult kósemi Álıhan Bó­keı­hannyń: «Dúnıede eshbir til óz-ózi­nen shyqpaıdy. Dúnıede eshbir til­di bir sheshen kisi oılap shyǵarǵan joq ta, shyǵara almaıdy da. Til degen nárse qalyń eldiń kúndegi turmys qa­zanynda qaınap, pisip dúnıege ke­le­di. Sonan soń ǵana sheshender, «til kósemderi», bul tildi bezep, jolǵa, jón­ge salyp, júıesin aıyryp ósiredi» deı­tin qaǵıdatynda til tórkinin tama­sha paıymdaǵan. Mysaly, sózdik qo­ry­myz­da «búrgeni taǵalaý» deıtin tirkes bar. Bul qaı zamanda shyqty desek, munyń 25 ǵasyrlyq tarıhy bar. Saq dáýiri sheberiniń qolynan shyqqan, bar-joǵy tarynyń qaýyzyndaı, ıneniń kó­zindeı, altynnan quıylǵan ámbe altyn ilgegi bar zer osyǵan naqty aıǵaq. «She­berlerde sheberdiń shubarlap keste sal­ǵan bizindeı, qalyń orman ishinde qaı­yńnyń qaınap bitken bezindeı, altyn júzik qasynyń jaýhardan jaryp sal­ǵan kózindeı» degen teńeýler sol bir dáýirdiń kýási emes pe?! Sonymen qa­tar, 32 ǵasyr burynǵy boıalǵan ári qor­ǵasyn quıylǵan 140 shaqty asyqty aı­taıyq. Bular Abaı eli Shyńǵystaý baý­raıynan L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń arheology Ulan Úmitqalıev je­tek­shilik etken ekspedısııanyń ol­ja­sy edi.

Sóz magııasyna júginý, kórkemdik áser­liligin týyndatý, myń qyrly qu­pııasynyń syryna tereńdeý, «el aý­zyn­daǵy tildi» negiz etý – ejelden ber­gi asyl dástúrimiz. Mysaly: bıe qu­lyndaǵanda:

Shym-shym shymyraı,

Shubar ottyń quıryǵy-aı!

Janýardyń júırigi-aı!

Nemese bıe saýǵanda ısinip ketpeý úshin:

Qur-ý, qur-ý, kók bıem,

Aq sútińdi tók bıem – deıdi eken burynǵylar.

Máshhúr Júsiptiń «Bizdiń qazaq tiliniń ishinde perishtelerdiń bir sóı­le­gen sózi júr: «Ketkeniń kelsin, kem­ti­giń tolsyn» – degeninde úlken mán bar. Halyqtyq uǵym-túsinikterdiń, se­nim-nanymdardyń, yrymdar men ǵu­ryp­tardyń birtutas júıesinde ba­ta sóz­derdiń de magııalyq qýaty,  elek­tro­magnıttik áseri eresen. Olar ómir­ge, óner­ge, eńbekke degen jigerińdi, iń­kár­li­giń­di ottaı mazdatady.

1. Baq-yrysqa keneleıik,

Qumyrsqadaı kóbeıeıik.

2. Bosaǵalaryńa jamandyq jet­pe­sin,

Tórlerińnen jaqsylyq ketpesin.

3. Bata, bata baýdaı bol,

Basy bıik taýdaı bol!

Kókala shapan kóldeı bol,

Kóship júrgen eldeı bol!

4. Asa bir soqqan jeldeı bol,

Alystaǵy sary beldeı bol!

Arqanyń aq tósindegi

Aq aınaly kóldeı bol,

Tolyqsyp jatqan eldeı bol!

Taza kóńilmen, peıilmen túısinip, jan-tánimen qabyldap, naqyshyn ke­lis­tire, súısinispen aıtsa, kórkemdik ále­mindegi dýa-duǵadaı ólsheýsiz, baı sı­qyrly qyrlary, halyqtyń da­nysh­pan­dyq kózqarasy, rýhy, má­de­nıe­ti, ult tiliniń áýezdiligi, fo­ne­tı­kalyq gar­­monııasy, ózine ǵana tán kórkemdik-fı­­losofııalyq ıntýısııasy jarqyrap ta­­nylar edi.

Sóıleý mádenıetinde, tildi qol­da­ný­da bir ǵana tapqyr oı men ushqyr sóz­de ǵalamat ulaǵat bar. Muny tó­rt myń­daı fılosofııalyq aforızm­der men tá­msilder qaldyrǵan Ý.Cherchıll já­­­ne Rasýl Ǵamzatov myqtap paı­da­lan­ǵan.

Sokrat: «Sóıleý – adamnyń óz aqyl-oı óresin qoldaný óneri» dese, Nur­­­jan Naýshabaıuly «Sheshendikten paı­da joq, tilden oıý oımaǵan, sózdi ornyna qoımaǵan» dep durys kórsetken. Qazirgi zaman zııalylarynyń sózinde magııa men fılosofııa jetkilikti deý­ge bolmaıdy, «ushqyr jurtshylyq» qa­byldamaıdy. О́ıtkeni, is-áreketinde, bol­mysynda tulǵalyq qasıet joq, só­zin­de berekeli taǵylym, ósıet joq.

Sóz magııasyn uly bılershe bi­lim­­paz­dyqpen, ónerpazdyqpen, kıe-qa­sı­etimen qoldanyp, Máńgilik El­diń ın­­telllektýaldyq mártebesin as­qaq­ta­taıyq.

Serik NEGIMOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri