Latyn qarpi álemmen qaýyshtyrady

Anyǵyna kelsek, elimizdiń til mamandary bul sharýaǵa daıyndyqty erte qolǵa alǵan edi. Latyn qarpine talpynys alǵash 1993 jyly jasaldy. Osy jyly Ankarada О́zbekstan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan, Túrikmenstan jáne Túrkııa elderiniń ǵalymdary bas qosyp, búkil túrki jurtyna ortaq 34 áripten turatyn úlgi qabyldady. Bul eleýli rýhanı oqıǵa boldy. Barsha túrki dúnıesi álem elderiniń basym kópshiligi qoldanyp otyrǵan jazýǵa kóshse, birinshiden, ózara aqparat almasý jeńildeıdi, ekinshiden, jahandyq órkenıetke dańǵyl jol salynady. 

Osydan soń qazaqtyń til mamandary álgi 34 áripten turatyn úlginiń tóńiregindegi jumysty qyzdyrdy. Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi Ábdýálı Qaıdarovtyń jobasy retinde belgili bolǵan 24 áripten turatyn qazaq nusqasy ázirlendi. Al, túıip aıtsaq, 2013 jylǵa deıin júzden astam joba daıyndalǵan edi.

Latyn qarpine ekinshi talpynys 2007 jyly jasaldy. El Prezıdenti 2006 jyly Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HII sessııasynda latyn grafıkasyna kóshý máselesin zertteýdi tapsyrdy. Osyǵan oraı Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde arnaıy komıssııa quryldy. Onyń jumysyna respýblıkanyń belgili til ǵalymdarymen birge qoǵamdyq ınstıtýttardyń mamandary tartyldy. Qyrýar sharýa atqaryldy. О́tken ǵasyrdyń 20-30-shy jyldaryndaǵy latyn qarpine kóshý tarıhy zertteldi. Osy qaripti, 1993 jylǵy ortaq áreketten keıin toqtap qalmaı, ıgerip áketken Ázerbaıjan, О́zbekstan men Túrikmenstannyń tájirıbesi taldandy. Atalǵan elderge ǵylymı ekspedısııalar uıymdastyryldy. Olar ákelgen derekter ushan-teńiz bolatyn. Sonyń bárin Til bilimi ınstıtýty segiz qoǵamdyq gýmanıtarlyq ınstıtýtpen birlese otyryp, ǵylymı súzgiden ótkizdi.

Osyndaı kól-kósir jumystyń ná­tı­jesinde qazaq tiliniń latyn gra­fı­ka­syndaǵy bes jobasy jasaldy. Bular til bilimi ǵalymdarynyń talaı talqylaý men óńdeýden ótken ujymdyq úlgileri bolatyn. Sondyqtan da qundy.

Latyn qarpine úshinshi talpynys 2013 jyly jasalǵany belgili. Soǵan oraı Parlament Májilisiniń áleýmettik-mádenı damý komıteti respýblıkalyq ǵylymı konferensııa ótkizdi. Onda 2007 jyly Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde qurylǵan arnaıy komıssııanyń negizinde jańa, memlekettik mártebege ıe komıssııa qurý qajet delindi. Oǵan júkteletin mindetterdi de saralap berdik.

Basty mindet – elimiz 2025 jyly latyn qarpine tolyq kóshkenshe, osyǵan deıin jazylǵan jáne jasalǵan ádebı, ǵylymı, t.b. muralardy kırıllısadan jańa álipbıge túsirip úlgerý. Bular ja­salmaǵan kúnde, urpaqtar arasyndaǵy dás­túrli rýhanı-mádenı sabaqtastyq bel­gisiz merzimge úziledi. Al muny sátti jú­zege asyrý úshin biz túbegeıli qol­da­natyn latyn qarpindegi grafıkany múm­kindiginshe qysqa ýaqytta qabyldaýǵa tıispiz.

Ashyǵyn aıtý kerek, bul ońaı sharýa emes. Qazaqtyń baı ádebı tili, ǵy­lym men tehnıkanyń tili, saıasat pen eko­no­mıkanyń tili erkin qamtylatyn, til bi­liminiń barlyq talaptaryna saı grafı­kany jasaý qıynnyń qıyny. Muny latyn qarpine bizden kóp buryn kóshken О́zbekstannyń tájirıbesinen kórip otyr­myz. Bul elde latyn qarpine ótý 1991 jyly bastalyp, 2010 jylǵa deıin sozyl­dy. Sol merzimde jańa álipbı úsh ret reformalandy.

Ázerbaıjannyń is-tájirıbesinde de eskeriletin jaılar joq emes. Munda erteden jınaqtalǵan mol mura latyn qarpine túsirilip bitkenshe 10 jyl qajet boldy. Sol ýaqyttyń uzyna boıynda kırıllısa latynmen birge qoldanyldy.

Taǵy da bir ótkir másele – ǵylymı-shyǵarmashylyq muranyń bárin latyn árpine qotaramyz ba?

Aıtaıyn dep otyrǵanym, ádebı kórkem týyndylardyń keshegi kommýnıstik-keńestik rýhta jazylǵandaryn qozǵaýdyń qajeti joq. Sol sekildi, kórkemdik deń­geıi tómen dúnıelerdi de jaıyna qal­dyrý kerek. Osy ispen turaqty aınaly­satyn bilikti shyǵarmashyl komıssııa qu­­rylǵany abzal. Bul komıssııa rýhanı-áde­bı keńistigimizdi tuzy tatymaıtyn, tal­ǵamsyz shyǵarmalardan aryltýy tıis. Atal­ǵan mindettiń zor jaýapkershilikpen at­qarylýynyń aıryqsha ulttyq mańyzy bar.

Mine, elimizdiń rýhanı ómirindegi eleýli kezeńge qadam basqaly turmyz. Biz kırıllısa atalǵan álipbıdiń yqpalynan, anyǵyraq aıtqanda, onyń tolyqqandy ıesi bolyp tabylatyn jurttyń saıası-aqparattyq yqpalynan arylatyn kezeńge jettik. Aǵylshyn tiline jappaı bet bu­r­ǵan tusta, endi kesheýildeý retsiz. Da­my­ǵan elderdiń, álemge ozyq ǵylymı-teh­nı­kalyq jáne rýhanı-fılosofııalyq ıdeıa­lar berip kele jatqan elderdiń búkil adam­zattyq deńgeıdegi órkenıetimen ke­dergisiz qaýyshtyratyn bastama tolymdy nátıjelermen dáıekteletinine qylaýsyz senemiz.

Aldan SMAIYL,

jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty