– Janat Turaruly, búkil bir eldiń tarıhı, mádenı, ádebı murasyn óz qorǵaýyna alǵan, ǵalym ataýlynyń rýhanı ortasyna aınalǵan kitaphanany qazirgi qoǵam qanshalyqty qajet etip otyr?
− Qudaıǵa shúkir, qazir Qazaqstanda jalpy kópshilikke qyzmet etetin 11423 kitaphana bolsa, sonyń 4109-y úlken kitaphanalar qataryna kiredi. Al elimizdegi kitap qory 279 mln dana kitapty qurasa, onyń 79 mln-ǵa jýyǵy sol iri kitaphanalar enshisinde. Sonymen qatar, qazirgi kúni el boıynsha 32 kitaphana saıty bar. Bul sıfrlar neni kórsetedi? Iаǵnı, kitaphana – qalyń oqyrman úshin aıryqsha suranysqa ıe rýhanı orda bolyp qala bermek.
– Siz basqaryp otyrǵan Ulttyq kitaphanada qandaı jańashyl bastamalar engizilýde?
− Respýblıkalyq mańyzy bar tarıhı jáne mádenı eskertkishter qataryna engen bul ǵımarattaǵy qordyń 88 pa-ıyzy – ǵylymı ádebıetter, tek 12 pa-ıyzy ǵana ádebı kitaptar. Demek, túrli jekelegen sala mamandary izdegen oqýlyqtaryn Ulttyq kitaphanadan taba almaq. Ekinshiden, biz elimizdegi barlyq kitaphanalar úshin ádistemelik ortalyqpyz. 46 myńdaı oqyrmany bar bul úlken kitaphana qorynda 6 mln 700 myńǵa jýyq kitap qory saqtaýly.
– О́zińiz aıtyp ótken jumys mazmundaryna keńinen toqtala ketseńiz...
– Máselen, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń 791 múshesi bolsa, sonyń ishinde, 38-iniń ǵana Halyq jazýshysy degen ataǵy bar. Sol Halyq jazýshylaryn búgingi urpaq bilip júrsin degen nıetpen arnaıy stend jasaýmen ǵana shektelmeı, kitaphana aldynda kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizip, Abaı dańǵyly tusynan sol jazýshylardyń árqaısysy týraly qysqasha derektermen qosa, jeke oryndyqtar qoıylǵan alleıa ashsaq deımiz. Jazýshylardyń týǵan kúnderi, basqa da ataýly kúnderi qandaı da bir is-sharalardy, jazýshy ómirinen syr shertetin fotosýret, kitap kórmelerin sol jerde ótkize alamyz. Sonda ári-beri ótken júrginshiler de yńǵaıly orynda demalyp qana qoımaı, jazýshylar týraly maǵlumat ta ala otyrmaq.
1971 jyly salynǵan, óz ýaqytynda eń ozyq ǵımarat sanalǵan kitaphananyń astyndaǵy eki qabatty kitap qoımasyna shamamen, 3,5 mln kitap syıady dep josparlanǵanmen, qazir 6 mln 670 myń kitap tur. Oryn joq. Aldaǵy ýaqytta aınalasyn alystan kóz tartatyndaı etip keńeıtip, qos qaptaldan japsarlas eki úlken ǵımarat salsaq deımiz. Ulttyq kitaphanany qaıta qurýdyń eskızdik jobasyn jasap, ofıs, kitap saqtaý qoımasy, kórmeler zaly, qonaq úı salý joldaryn qarastyryp otyrmyz.
Biz byltyr «О́ziń oqy da, basqaǵa ber» qaǵıdasyna negizdelgen «býkkrossıng» kitap dúńgirshegin ashyp, úsh myńdaı kitap qoıdyq. О́tip jatqan júrginshiler kóshede turǵan tegin kitaptardyń bárin úıine alyp ketip jatty. Negizi, býkkrossıng degen ne? Adam ol jerden unaǵan kitabyn alyp ketkenimen, ornyna basqa kitap ákelip qoıý tıis. Biraq bizde ol mádenıet áli qalyptasa qoıǵan joq. Degenmen, bastysy, alǵan kitabynyń eń bolmasa bes betin oqysa, sol da jetistik. Qazir býkkrossıngterdi aýrýhanalarda ashý isin qolǵa alýdamyz. Mysaly, 4-shi aýrýhanada ashyp ta qoıdyq.
− Kitaphananyń ishki jumys sapasynda qandaı jańalyqtar bar?
– Kitaphanaǵa kelgen oqyrman izdegenin bizdiń elektrondyq bazadan taba almasa, biz ony elimiz ǵana emes, búkil álem boıynsha basqa kitaphanalarǵa suranys jiberý arqyly taýyp bere alamyz. Sebebi, bizdegi qordyń 80 paıyzy Keńes Odaǵy tusynan jınalǵan, egemendik ýaqytynan beri jınaǵan qorymyz 20-aq paıyz. Al bizge keletin oqyrmandardyń 70 paıyzy izdenis jolyndaǵy stýdentter...
– Kitaphanany tek stýdentter ǵana emes, jalpy kez kelgen jastaǵy oqyrmandar kóptep keletin ortaǵa aınaldyrýǵa múmkindikter bar ma?
– Álbette. Máselen, sońǵy jarty jyldyqta kitaphanamyzda Oqyrman klýby, Qarjylyq saýattylyq klýby, N.Tilendıev klýby, Kásipkerler palatasymen birigip Marketologtar klýby sııaqty 11 klýb ashtyq. PEN-klýbymyzda halyqaralyq otyrystar, kitap tusaýkeserleri, túrli qaıyrymdylyq sharalary ótip turady. Ermek Tursynov klýbynan qazaqtyń klassıkalyq kınotýyndylaryn tegin kórsetip qana qoımaı, kórermender pikirtalasyn uıymdastyryp otyramyz. Sol klýbta respýblıkalyq ónerpaz jastar, belgili ánshiler oqyrmandar úshin tegin keshter ótkizip turady.
– Elimizdegi barlyq kitaphanalar isi damýynyń negizgi alǵysharty qandaı bolýy kerek dep oılaısyz?
– Adam kapıtalynyń sapasy myqty elderdi baı memleket deýge bolady. Al endi adam sapasyn kim jaqsartady? Ol úshin adam ómir boıy úzdiksiz bilim jınaýǵa umtylýy kerek. Al adamnyń ózin-ózi jetildirý ınstıtýty, ol – kitaphana. Al sol kitaphananyń qoǵamdaǵy orny naqty, zańdy túrde aıqyndalýy, damýy úshin normatıvtik-quqyqtyq keńistigi bolýy kerek. Búkil damyǵan memleketterde solaı. О́kinishtisi, bizdiń salanyń arnaıy kásibı zańy joq. Arnaıy zań bolmasa, sala qalaı damymaq? Biz «Mádenıet týraly» Zańnyń 24-babyndaǵy kitaphana týraly qysqasha málimet boıynsha jumys istep jatyrmyz. Onyń ózi Ulttyq kitaphana men Akademııalyq kitaphanaǵa arnalǵan. Al elimizdegi ózge kitaphanalar damýy úshin «Kitaphana jáne kitaphana jumysy týraly» degen arnaıy zań bolýy tıis. Qazir sondaı zań jobasyn ázirlep, depýtattarǵa usynyp jatyrmyz.
– Qazaqstan kitaphanalary men álemdik kitaphanalar arasynda baılanys ornatyp, tájirıbe almasý isi qanshalyqty jolǵa qoıylǵan?
− Tek tájirıbe almasyp qana qoımaı, shetelde qazaq ádebıetin nasıhattaý maqsatynda halyqaralyq álemdik kitaphanalyq qaýymdastyqqa kirsek degen nıetimiz bar. Mysaly, alys shetelderdiń kóbisi ádebıetimiz ben mádenıetimiz túgili, Qazaqstannyń qandaı el ekenin bile bermeıdi.
Sońǵy jarty jylda Ulttyq Kitaphana men Akademııalyq kitaphananyń óz azamattyq ustanymy retinde Ankarada, Beıjińde, Reseıde kitap buryshy túrindegi Qazaq ádebıeti ortalyqtaryn ashýdy qolǵa aldyq. Endi 28-29 sáýirde Dýbaıda jáne Mysyrda ashpaqpyz. Sol ortalyqtarda mádenı-kópshilik sharalar, kitaptardyń tusaýkeserleri, jazýshylarmen kezdesý sııaqty is-sharalar ótkizilip turmaq, sóıtip ózge elderdiń qazaq mádenıetimen, dástúrimen, tarıhymen tanysyp turýyna múmkindik jasalmaq.
– Sonda Qazaq ádebıeti ortalyǵyn ashqannan sheteldikterge qandaı paıda túspek degen saýal týyndaıdy...
– Bizdiń sırek kezdesetin kitaptar men qoljazbalalar qorymyzda 123 arab kitaby bar. Kóp adam arab tilindegi kitaptardy dinge, Quranǵa qatysty dep oılaıdy. Biraq ondaı kitaptar 69 ǵana. Al qalǵandary tipti, Arabııanyń ózinde de joq sırek kitaptar, matematıkalyq oqýlyqtar. HVIII ǵasyrda óleńmen jazylǵan úsh tomdyq kitaptyń ekinshi tomy bizde saqtaýly. Ony bilgen arabtar, árıne, eń aldymen, bizdiń mádenıetimizdi nasıhattaýdy emes, óz ádebı muralaryna qol jetkizý maqsatynda bizge kómek berip, Sırek qordaǵy kóne ádebıetterdi qalpyna keltirý úshin qajetti skanerin bizge jetkizip berdi. Ondaı skaner álem boıynsha 6-aq kitaphanada bar.
Sonyń arqasynda mamyr aıyna deıin barlyq arab tilindegi kitaptardyń kóshirmesin jasap, ǵylymı óńdeýge jibermekpiz.
Aldaǵy mamyr aıynda túrki jáne arab álemderine baılanysty qoljazbalar týraly bir úlken halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótedi. Mysaly, Ystanbulda Súleımenııa degen úlken kitaphana bar. Sonda qazaq halqy týraly óte kóp qoljazbalar bar. Sonyń ishinde Ahmet Iаsaýı týraly qanshama qoljazba bar deseńizshi?! Túrkııadaǵy qazaqtardyń da qolynda úrkinshilik jyldary ózderimen birge alyp ketken qanshama kitap, qoljazbalar bar.
Jaqynda Mysyrdaǵy eń úlken kitaphanadan Qazaqstanǵa, qazaq halqynyń tarıhyna qatysty sırek kezdesetin kóptegen qoljazbalar men kitaptardy kórip qaıttym. Solardyń bárin zertteıtin úlken bir ǵylymı zertteý ortalyq bolý kerek. Ol álbette, osy – Ulttyq kitaphana.
– Osynshama qyrýar eńbekti zerttep qana qoımaı, sıfrlyq júıege engizý qııamet-qaıym jumys emes pe?
– Elbasy tapsyrmasynda kórsetilgendeı, baspa basylymdaryn sıfrlaý jáne elektrondyq kitaphanalardy qalyptastyrýdy strategııalyq baǵyt etip alǵan kitaphana sıfrlaý boıynsha keń aýqymdy jumystar júrgizýge kirisip te ketti. Bir qıyny, ár kitaphananyń ár túrli baǵdarlama qoldanýynda bolyp otyr. Máselen, siz Atyraýdaǵy bir aýylda otyryp, bizdiń kitaphanaǵa kire almaısyz. Nemese bizdiń kitaphana arqyly aýyldaǵy kitaphana bazasyna kirýge múmkindik joq. Biz osylardy eskere kele, ózimiz jasaǵan «veb-RABIS» atty qoldanbaly baǵdarlamany respýblıkalyq kitaphanalarǵa engizý bastamasyn usyndyq. Iаǵnı, Qazaqstandaǵy úlken kitaphanalar qorlaryn ortaqtastyratyn bir ǵana elektrondyq jelige qossaq, kez kelgen oqyrman kez kelgen kitaphana bazasyna tegin kirip, qajetti aqparatqa qol jetkizetindeı múmkindikke ıe bolar edi. Al ony jarty-aq jylda júzege asyrýǵa bolady. Kóp qarjy da ketpeıdi, esepteýimizshe, nebári 149 mln teńge kerek.
– О́zińiz aıtyp ótken ıgi isterdiń bárin júzege asyrý úshin myqty mamandar qajet ekeni túsinikti. Kitaphanada kadrlar sany jetkilikti me?
– О́kinishke qaraı, elimizdegi 11423 kitaphanada 30-40 myń adam jumys istese, sonyń 62 paıyzynyń ǵana kásibı bilimi bar.
Bizde de kadr tapshylyǵy bar. Qol astymda 280-deı adam jumys istese, sonyń 38 paıyzynyń negizgi bilimi joq, ár túrli saladan kelgender. Búginde bizge bilikti maman tabý úlken problemaǵa aınaldy! Mysaly, joǵarǵy oqý ornynda 4 jyl oqyp kelgen túlek kitaphanada qaıtadan bárin basynan bastap úırenýine týra keledi.
Saladaǵy úlken qıyndyq – kitaphana mamandyǵyn 4 jyl oqytatyn bakalavrıat bolǵanymen, magıstratýra, PhD doktorlyǵy joq. Jaqynda ǵana kitaphanashy mamandyǵyn oqytatyn oqý oryndarynyń basshylarymen kezdestim. Magıstratýra oqytý úshin arnaıy kafedra jáne grant bolýy kerek. Oǵan mınıstrliktiń ruqsaty kerek. Kitaphanashylar arasynan osy ýaqytqa deıin bir-aq adam ǵylym kandıdaty atanǵan. Kafedra ashý úshin doktor, professor sııaqty ǵylymı dáreje bolýy, dıssertasııalyq keńestegi kem degende 5-6 adam sol mamandyqtyń bilgiri bolýy kerek. Al bizdegi kitaphanashy mamandyǵynda ondaı ǵylymı ataqtar múldem joq. Bıyldan bastap endi mamandarymyzdy Reseıge jiberip oqytý oıymyzda bar.
Adam kapıtalynyń sapasy joǵary bolǵanda ǵana qoǵam, memleket jaqsy damıdy. Al baı bolýdyń bir-aq joly bar. Ol – bilim. Kez kelgen ýaqytta bilim bere alatyn qoǵamdyq qurylym qajet. Ol úshin kitaphanalardy sondaı ınstıtýtqa aınaldyrsaq jetkilikti.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Mıra BAIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
