1.TARIHTYŃ О́TKENI SABAQ, BOLAShAǴYNAN QAPY QALMAIYQ
Jer tósiniń kindiginen kóterilgen zymyrannyń áp-sátte, tipti kózdi ashyp – jumǵansha ǵarysh keńistigine shyǵatyn búgingi shapshań zaman úshin qazaq eli Táýelsizdiginiń jıyrma bes jyly da qas-qaǵym sát. Alaıda, tarıhtyń osy bir asa qysqa merziminde Qazaqstannyń álemdik jáne halyqaralyq arenadaǵy orny, bedeli men abyroıy erteden qalyptasyp, erteden qýatty memleket bolyp ornyqqan elderden kem túsip otyrǵan joq. Bul bir ǵana adamnyń, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti − Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń erligi men jigeriniń, aqyly men parasatynyń, danalyǵy men daralyǵynyń, kóregendigi men kemeńgerliginiń arqasy ekendigin aıtar edik!
Biz táýelsizdikti Keńes ókimetinen qalǵan aýyr zardaptarymen qabyldap alyp edik. Bul zardaptar sonaý patshalyq Reseıdiń otarlaý saıasatynan bastalyp, kommýnıstik júıeniń óktemdigimen jalǵasyp jatqan-dy. Jaratylysynan tula boıynda adaldyǵy men ózgege degen sengishtigi bar, jatty jaqynyndaı syılar adal nıeti bar, «keń bolsań, kem bolmassyń» degen peıili bar Uly Dalanyń keńistigin jaıbaraqat jaılap jatqan beıkúná qazaqty «bólip al da, bıleı ber» saıasatymen jiliktep alǵandar ózderiniń jat tilderimen, jat dinderimen, jat ǵuryptarymen ózegimizge qurt túsirdi.
Qazaqtyń rýhanı jan dúnıesindegi sol jegiqurt áli de tiri, áli de oı men sanany jep jatyr. Sol jegiqurtty joıamyz, jegizbeımiz degen ult sanalylaryn Keńes ókimeti túrli zalymdyq saıasatpen tirideı kómdi, jalǵan jalamen atty, asty, jer aýdardy. Esimderin atamaq túgili, kóbiniń súıekterin de tapqyzbaı qoıdy. Ulttyń qaımaǵyn oısyrata sypyryp, munyń aqyryn halqymyzdyń asharshylyqqa urynýyna ákelip bir tirep aldy da, Uly Otan soǵysynyń qandy qyrǵynyna saldy.
Tap jaýlaryn da, halyq jaýlaryn da aptyǵyp «jeńe» bilgendikten, Otan jaýy − fashısterdi de oısyratyp, jýsata jeńdik. Endi tynysymyz keńir, endi jaqsy turmys bolar, endi kósegemiz kógerer degen edik. Sory qalyń halqymyzdyń bul úmiti de aqtalmady. Qazaqtyń jerin ıgerý kerek degen uranmen «tyń kóterý» shyqty aldymyzdan. Obaly neshik, qazaq dalasyna jańa traktor men soqanyń qulaǵyn ustaıtyn komsomoldyq jelkóńildiler de aǵylyp kelip jatty. Birer jyldyń ishinde óz ata-babasynyń jerinde qazaqtyń sany azaıyp shyǵa keldi.
Az halyqty azdyrý da, tozdyrý da ońaı. Sonyń basy qazaqtyń tilin kereksiz etti. Qazaq mektepteri jabylyp jatty. «Senderdi nanǵa da toıǵyzdyq, tárbıelep adam qyldyq, bilim berdik», dep mıdy shaıqap, nasıhat aıtty. Osylary ras shyǵar, bekerge qazaq bolyp týǵan ekenmin deıtin dúbára urpaq jetile bastady. Olar jetilgen saıyn qazaqtyń sory da qalyńdady. Endi kelimsekterdiń sózin sol dúbáralar sóıleıtin boldy, solardyń soıylyn óz halqynyń mańdaıyna sol dúbáralar soqty. Kelimsekter masaırap, ishten kúlip, óz quldarynyń qylyǵyn rahattana qarap, baqylap turatyn boldy. Biz sóıtip, sol kezeńderde tutas qazaq ulty bolyp qalyptasa almadyq.
Mine, biz osyndaı da soraqylyqtan sorymyz qaınaǵan halyq edik. Sol sory qaınaǵan, bylaısha aıtqanda, «myń ólip, myń tirilgen» qazaqtyń aıaqasty bolyp jatqan basyn da, namysyn da jerden kóterip alǵan taǵy da sol Nursultan Nazarbaev bolatyn!
Álemniń altydan bir bóligin alyp jatqan Keńes Odaǵy ydyraǵan tusta-
ǵy Qazaqstannyń ekonomıkalyq ta, áleýmettik te jaǵdaıy asa qıyn bolǵany belgili. Jappaı jumyssyzdyq jaılady. Muny kóz kórdi. Dúken sóreleri bos turdy. О́zge dúnıeni qoıyp, qara sabyn izdep sabyldyq. Mine, sol joqshylyq pen tarshylyq, aınala tóńirektegi qarýly qaqtyǵystar men berekesizdik jaılaǵan tusta, «osy biz qazaq óz betimizben el bola alamyz ba eken?» degen kúdik pen kúmán de keýlep, sony oılasań boldy, uıqyń shaıdaı ashylar alakóńil shaqta Nursultan Nazarbaev táýelsizdikti tuǵyr etip, tarıh sahnasyna shyqty. Iá, shyqty da Qazaq eliniń uly tarıh sahnasyndaǵy kóshin bastap, álemge jol tartty. Sóıtti de, Álemge, Ǵaryshqa, Bolashaqqa jol ashty!
Biz óz táýelsizdigimizdiń shırek ǵasyrdan astam kezeńinde Elbasynyń aqyl-parasatymen, basshylyǵymen ekonomıkalyq-áleýmettik salada sátti jańǵyrýlar ótkizdik. Nursultan Nazarbaev jyl basynda halyqqa Joldaýynda Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy bastalǵanyn jarııalap, saıası reforma men ekonomıkalyq jańǵyrý qolǵa alyndy. Elbasy Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylýynyń barlyq alǵysharttaryn jasaı aldy. Nursultan Nazarbaev, sondaı-aq, Táýelsiz Qazaq elin qura otyryp, turaqtylyqtyń kepili bola alatyn memleket qurýdyń nazarbaevtyq modelin qalyptastyra bildi. Sol nazarbaevtyq model qazir búkil álemge úlgi bola aldy.
Endi biz rýhanı jaǵynan jańǵyrýymyz kerek. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty jahandyq fılosofııalyq tereń máni bar tujyrymdy eńbegi taǵy da sol Qazaq elindegi, tipti álem boıynsha turaqtylyq pen beıbit ómirli memleket qurýdyń nazarbaevtyq modeliniń búgingi jáne keler ǵasyrlardaǵy adamzat balasynyń bolashaǵy jaıly oıly jalǵasy der edik.
Álem qarqyndy túrde ózgerip keledi. Bul – jańa jahandyq bolmys, ony biz qabyldaýǵa tıispiz!
Nursultan Nazarbaev
(«Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» Joldaýynan)
2.SANANYŃ JAŃǴYRÝY-ULTTYŃ SAPALYQ JAŃARÝY
Qazaqta «sanasyna bersin» degen sóz bar. Dana halqymyzdyń osy bir aýyz sóziniń tórkininde adam balasynyń oıy ashyq, kókiregi zerek, óz zamany men óz ortasynyń ahýalyn tereń zerdeleı alar qabileti men sezim túısigi bolsa etti degen oı jatqandaı. Endi biz aıtyp otyrǵan osy oı ashyqtyǵy, kókirek zerektigi, óz zamany men óz ortasynyń ahýalyn tereń zerdeleı alar qabilet pen sezim túısigin jańǵyrtýdyń jańa kezeńi kelgendigin bildirgendeı.
Osy oraıda, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty paıymdy kózqarasyn qyzyǵa oqyp shyqtym. Áli de oqyp, áli de zerdeleý ústindemiz. Bul jaı − bir maqala emes, bul búgingi zamannyń aınasy, bolashaqtyń baǵdary. Elbasy HHI ǵasyrdaǵy ulttyq sananyń negizgi tuǵyrnamasyn tereń saralaı otyryp, jahandyq fılosofııalyq tujyrym jasaǵandyǵyn aıtý abzal.
Elbasynyń osy sanany jańǵyrtý fılosofııasy bir ǵana bizdi, ıaǵnı qazaqstandyqtardy ǵana emes, álem halqyn, barsha adamzatty oılandyrar degen ustanymdamyn. О́ıtkeni, Nursultan Nazarbaev jalpyadamzattyq máseleni alǵa tartyp otyr. Endigi adam balasy qandaı bolýy kerek jáne de búgingi alasapyran zamanda óziniń adamı bitim-bolmysynan ajyrap, tipti oı-sanasy adasa da bastaǵan adamzattyń ne isteýi kerek? Elbasy osy bir ózekti máselege jaýap beredi.
Biz endigi áńgimemizdi ózimizge, ıaǵnı Elbasynyń «elimizdiń myqty, jaýapkershiligi joǵary birtutas Ult bolý kózqarasymen» baılanystyra aıtar bolsaq, bul máseleniń ábden oryndy aıtylǵandyǵy kóńilden shyqsa kerek. О́ıtkeni, HHI ǵasyrda qalyptasar ulttyq sanamyz bizdiń ult esebinde saqtalyp qalý men Máńgilik El bolý uly murattarynyń júzege asýynyń alǵy da basty sharty bolary anyq. Osy HHI ǵasyrdaǵy ulttyq sana jaıynda aıta kelip Elbasy «Kún sanap ózgerip jatqan dúbirli dúnıede sana-sezimimiz ben dúnıetanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylmasaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńep, ıyq túıistirý múmkin emes. О́zgerý úshin ózimizdi myqtap qolǵa alyp, zaman aǵymyna ıkemdelý arqyly jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boıǵa sińirýimiz kerek», degendi alǵa tartady.
О́ıtkeni, aýzymyzdyń sýy quryp aıtyp kelgen batystyq jańǵyrýdyń búgingi zamannyń bolmysyna saı kelmeı, ol álemde keı jaǵdaıda narazylyq týdyryp otyrǵandyǵy da bar. Ár ulttyń óziniń ǵasyrlar boıy qalyptasqan asyl oılary men izgi amaldaryn jáne de jaqsy kisilik bitim-bolmysyn, salty men dástúr, ǵurpyn saqtaý búgingi kúni jalpyadamzattyq úlken máselege aınalyp otyr. Adamzat ómiri men turmysyna ǵylym men tehnıka jetistikteri jáne aqparattar aǵyny aralasqaly kez kelgen ulttyń sanasyna aýyr salmaq túse bastady. Ol salmaq ulttyń sanasyna ıdeologııalyq jáne saıası júk bolyp artylǵanyn da baǵamdar edik.
«HH ǵasyrdaǵy batystyq jańǵyrý úlgisiniń búgingi zamannyń bolmysyna saı kelmeýiniń syry nede? Menińshe, bas-
ty kemshiligi – olardyń ózderine ǵana tán qalyby men tájirıbesin basqa halyqtar men órkenıetterdiń erekshelikterin eskermeı, bárine jappaı eriksiz tańýynda», degen Elbasynyń tujyrymyna toqtaı otyryp, zamannyń qazirgi ahýalyn alyńyz. Batys keıbir ózge halyqtar úshin ar men uıattyń isi bolyp tabylatyn ádepterdi moıyndaǵysy joq. Keıde beıádep, tipti adam balasynyń jaratylysyna jat taǵylyq áreketterdi zańdastyrýǵa deıin barýy, muny «demokratııa, adam quqyǵyn syılaý» dep dáriptep, sol beıádep qaǵıdalar álemniń kez kelgen elinde kórinis tabýy kerek dep talap ta qoıýy qandaı qısynǵa syıady?! Bálkim, sodan da bolar, búgingi kúni Batys pen Shyǵys arasyndaǵy jáne de túrli dinder arasyndaǵy qarýly qaqtyǵystar barǵan saıyn órshı túsip otyr. Bul, bálkim, ár halyqtyń óz ary men uıatyn, bitim-bolmysyn, halyqtyq sıpatyn taza kúıinde saqtap qalýdyń qaqtyǵysy da bolar.
Árıne, biz beıbit ómirdi de, kez kelgen halyqtyń ózine tán ary men uıatyn, bitim-bolmysyn, halyqtyq sıpatyn saqtap qalýdy qarýly qaqtyǵystar arqyly sheshe de almasymyz anyq. Bul oraıda, bizdiń Elbasynyń ustanymy, kez kelgen daýly máseleni kelissózder arqyly beıbit jaǵdaıda sheshý jáne endigi dúnıeni revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq jolmen órkendetý máselesi búgingi jahandaný zamanynyń álemdik ustanymyna aınalýy kerek. О́ıtkeni, kez kelgen revolıýsııanyń da, kez kelgen tóńkeris pen kez kelgen qarýly qaqtyǵystyń da adamzat balasyna ákelgen qaıǵysy men qasiretiniń tek bir ǵana HH ǵasyrdaǵy tarıhynan-aq oı túıip, sabaq alýǵa bolar edi.
«Ájeptáýir jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarıhynyń tereńinen bastaý alatyn rýhanı kody bolady. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý degenińizdiń qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı», degen Elbasynyń osy bir óte mańyzdy tujyrymyna oraı oı qosar bolsaq, endigi arada bizdi sol ulttyq kodymyzdy saqtaý men sony dúnıege kelgen, aldaǵy ýaqytta da dúnıege keler urpaǵymyzdyń boıyna qalaı sińiremiz degen másele oılandyrsa etti. Al bul oraıda, oılanatyn másele bar dep sanaımyz.
«Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adamdarynyń básekelik qabiletimen aıqyndalady. Sondyqtan, árbir qazaqstandyq, sol arqyly tutas ult HHI ǵasyrǵa laıyqty qasıetterge ıe bolýy kerek», deıdi Elbasy ári qaraı. Sondyqtan da Nursultan Ábishulynyń kompıýterlik saýattylyq, shet tilderin bilý, mádenı ashyqtyq sııaqty alǵa tartyp otyrǵan máseleleri bizdiń qoǵamnyń berik uctanymyna aınalyp, osy baǵytta tynymsyz jumystar júrgizýdi talap etedi. Sol úshin de Elbasy «Sıfrly Qazaqstan», «Úsh tilde bilim berý», «Mádenı jáne konfessııaaralyq kelisim» sııaqty baǵdarlamalardyń qolǵa alynýy ol bizdiń halqymyzdy HHI ǵasyrdyń talaptaryna saı daıarlaýdyń alǵashqy qadamy ekendigin úlken bir janashyrlyqpen aıtyp otyr.
Elbasy pragmatızm máselesine kelgende «Qanymyzǵa sińgen kóptegen daǵdylar men taptaýryn bolǵan qasań qaǵıdalardy ózgertpeıinshe, bizdiń tolyqqandy jańǵyrýymyz múmkin emes», deıdi. Biz úshin asa mańyzdy da qajet jaı osy dep bilemiz! Bul oraıda, Elbasynyń: «Pragmatızm – ózińniń ulttyq jáne jeke baılyǵyńdy naqty bilý, ony únemdi paıdalanyp, soǵan sáıkes bolashaǵyńdy josparlaı alý, ysyrapshyldyq pen astamshylyqqa, dańǵoılyq pen kerdeńdikke jol bermeý degen sóz. Qazirgi qoǵamda shynaıy mádenıettiń belgisi – orynsyz sán-saltanat emes. Kerisinshe, ustamdylyq, qanaǵatshyldyq pen qarapaıymdylyq, únemshildik pen oryndy paıdalaný.
Bul – zamanaýı álemdegi birden-bir tabysty úlgi, degen ulaǵatty sózin endigi arada árqaısymyz ár isimizde, kúndelikti turmysymyzda jańǵyrtyp turýǵa tıistimiz.
Qazirgi dúnıe adamynyń oılaý qabileti men kózqarasynyń da, bilimi men ǵylymynyń kóz ashpas shapshańdyqpen damyp kele jatqandyǵy sonshalyqty, búgingi álem «jańa jahandyq bolmystyń» qazanynda burq-sarq qaınap, tipti jumyr Jerdi mekendep otyrǵan adam balasy tirshiliginiń de mazasy kete bastaǵandaı. Mine, osy jaǵdaıda Elbasy «Ulttyq biregeılikti saqtaý» máselesin alǵa tartady. «Men qazaqstandyqtardyń eshqashan buljymaıtyn eki erejeni túsinip, baıybyna barǵanyn qalaımyn. Birinshisi – ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy. Ekinshisi – alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek», degen Elbasynyń osy qaǵıdasy bizdiń ulttyq jańǵyrýymyzdyń basty ári maqsatty mindetine aınalýy qajet.
Elbasy óz eńbeginde ulttyq biregeılik pen ulttyq sanamyzdyń altyn sandyǵynda máńgi saqtalyp, árqaısymyzdyń urpaǵymyzdan urpaǵymyzǵa amanattap tapsyryp, ósıet qylyp, mıras etip qaldyryp otyrar qasıetti de qundy dúnıelerimizdi de ashyp aıtady. «Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda, ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis», degen Nursultan Nazarbaev jáne de «Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar úni – bular bizdiń rýhanı mádenıetimizdiń bir parasy ǵana», dep ulttyq sanamyzdyń qaınar kózin ashyp kórsetken dep sanaımyz.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty tereń mazmundy bul eńbegi Elbasynyń munyń aldyndaǵy «Uly Dala ulaǵattary» oı-tolǵaýymen bir múddemen, ulttyq jáne jalpy jahandaný zamanyndaǵy jalpyadamzattyq múddemen sabaqtasyp jatqandyǵyn atap aıtar edik. Elbasynyń osy qos eńbegin endigi arada Qazaqstan qoǵamynda qalyptasyp qalǵan túrli jıyn- jınalystarda ǵana talqylap qoımaı, bul eńbekter ár qazaqstandyqtyń qolynda júrer, ár shańyraqtyń tórinde turar zerde kitabyna aınalsa etti.
Rýhanı jańarý bizge asa qajet! Sony sezine bilý úshin Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» tanymdyq ta taǵylymdy eńbegin oqıyq, taǵy da oqıyq! Oı túıeıik, zerdeleıik! Sanamyzdy jańǵyrtaıyq!
Jabal ERǴALIEV,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Parlament Senatynyń depýtaty
