Al endi Kókshetaýdyń jalpy qazaqqa qymbat, búgingi urpaqqa qasterli tarıhy Abylaı han esimimen baılanysty. Qaharly Kenesary hannan da tilin tartpaı, tapqyr óleńimen jazadan qutylǵan Tolybaıuly Arystan aqynnyń «Surasań Abylaıdyń turǵan jerin, Han bolǵan qyryq segiz jyl Kókshetaýda», dep aıtqanyn Abylaı han týraly maqalasynda Alash arysy Mirjaqyp Dýlatuly keltiredi. Demek, Abylaıdyń «úsh júzdiń basyn quraǵan, eshbir jaman qylmaǵan, qaıyrýsyz jylqy baqtyrǵan, qaıǵysyz uıqy uıyqtatqan» handyq kezeńiniń kóp oqıǵasy osy Kókshe óńirinde saırap jatyr. Maǵjannyń «Batyr Baıan», Sáken Seıfýllınniń «Kókshetaý» poemalary Abylaıdyń altyn basyn áspettegen el aýzyndaǵy ańyz-áfsana, áńgime-derekterdi molynan qamtyǵan. Sonymen birge, Maǵjan aqynnyń «Oqjetpestiń qııasynda» dastanynda da «Alashta Kenekeme er jetpeıdi, Arqada Býrabaıǵa jer jetpeıdi» deı kelip, el men jer tarıhyna qatysty qanshama qııal terbeıtin jumbaq syrlardyń beti ashylady deseńizshi!
Shúkir Qudaıǵa dep aıtaıyq, osy sııaqty Alashtyń som asyldaryn, uly rýhty batyr babalarymyzdy ataýǵa da aýzymyz býylǵan adyra zaman artta qaldy. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda alǵashqy tarıhı toı Kókshetaý topyraǵynda ótip, onyń ataqty Abylaı hannyń 280 jyldyǵyna arnalǵany da, han ıemizge Almatynyń bas kósheleriniń biri berilgeni de esimizde. Sodan óktemdik kóbesi sógilip, seń júrisimen-aq Býrabaıdaǵy «Iаsnaıa polıana» atalyp kelgen, ertede han jasaqtary sap túzegen Abylaı alańy óz ataýyn qaıtyp alyp, «Sfınks», taǵy basqadaı dep erepeısiz orysshalanǵan Jumbaqtas, Oqjetpes, Aqylbaı asýy, Kenesary úńgiri de qaıta qalpyna kelgen. Han Ordasy tigilgen jerler, Hannyń Qyzyl aǵashyn, Han qystaýyn, Han jaılaýyn, Han kólin taǵy basqa kıeli jerlerdi kónekózder aıtyp, kópshilik tanyp, jýrnalıster men ólketanýshylar qaýym hatqa túsire bastady.
Qazir Abylaı alańynda han babamyzdyń rýhyn asqaqtatqan bıik stella kókke shanshyla kóńil terbeıdi. О́tken tarıhtan syr shertetin ólketaný mýzeıi kelýshilerdiń tanymdyq kókjıegin keńeıtýde. Dese de, týǵan jerdiń tarıhyn zerttep jınaqtaı túsý oraıynda Elbasy alǵa tartqan, bolashaqqa baǵdarlanǵan rýhanı jańǵyrý talabyna saı jumystardy jańa serpinmen júrgizý qajettigi esh kúmán týǵyzbaıdy.
Osydan 20 jyldyń arysynda Kókshetaý qalasy men Býrabaıdyń eki ortasyndaǵy Qazaqstan aýylynyń tap irgesindegi Han súıegi tóbesindegi qorymnan Abylaıdyń úlken uly Ýálı hannyń qabiri men basyna qoıylǵan qulpytasy tabylǵan bolatyn. Bul ıgi is belgili gıdrogeolog, ekolog ǵalym, ólketanýshy marqum Aıtqajy Qazbekovtiń izerleýimen jurtqa jarııa etilip, júzege asqan edi. Sonyń nátıjesinde, árıne, kesheýildep bolsa da, tyń ıgerýshiler qaq bólip syndyryp qıratqan qulpytas bútindelip, shaǵataı tilindegi eski jazýy oqylyp, uly ǵalymymyz Shoqannyń atasy –Ýálı hannyń basyna kúmbezdelgen kesene ornatyldy.
Mine, osy Han súıegi tóbesi Qaraqalpaq atalatyn taýdyń irgesinde jatyr. Ol taý nege bulaı atalady deseńiz, Abylaıdyń qaraqalpaqtan alǵan báıbishesi Saımannyń aýyly osy arany jaılaǵan eken. Qazirge sheıin qonǵan aýyl jurty, qazylǵan jeroshaqtar orny anyq kórinedi.
Al, Ýálı osy Saımannan týady, qaıtys bolǵanda Túrkistandaǵy Áziret Sultanǵa aparýdyń reti kelmeı, Qaraqalpaq taýynyń etegine jerlengen sheshesiniń qasyna qoıylady. Sodan Ýálı han jatqan qorym Han súıegi tóbesi dep atalyp ketedi. Osy mańaıda Tóre túsken deıtin de jer bar. Attap bassań, shym-shymdap tarıh shyǵady. El aýzyndaǵy sol tarıhty jıystyrý – bir paryz. Týǵan jer aldyndaǵy perzenttik, keler urpaq aldyndaǵy atalyq paryz.
Jońǵar shapqynshylyǵy tusynda qazaq tarıhynda, Kókshetaý óńiriniń tarıhynda úlken tulǵalar Qanaı bı, Qalaq, Jaıylǵan, Musaqul, Qoshqarbaı, Qosaǵaly, Esenberdi, Baıqoshqar, Túnqatar syndy kósem batyrlardyń alatyn orny úlken. Olar jaıynda naqty derekter de, ańyz shejireler de shertetin tarıh syry jeterlik. Bir ǵana Musaquldyń Tashkentke baryp begler-bektiń balýanyn jyǵyp, tulpary báıgeden kelip, namysty qoldan bermegen jeńisiniń ózi taǵylymdy hıkaıa. Sol sııaqty, Sileti mańaıyndaǵy «Bógembaı sóresi» degen jerdiń tarıhy da – qatparly qazaq tarıhynyń bir tarmaǵy. Sol tarıh kenin, altyn shyqqandaı, belden qazaıyq, ardaqty aǵaıyn!
Qorǵanbek Amanjol,
«Egemen Qazaqstan»
