Eldiktiń ólshemi – rýhanı baılyq

Negizgi baı­lyq – adam kapıtaly, rýhanı baılyq. Rý­hanı turǵydan neǵurlym baı bolsaq, tu­raqtylyq ta, dostyq ta, birin-biri túsiný de ózdiginen bolady. Adam kapıtaly joǵary bolǵan saıyn, ozyq tehnologııalardy ózimizde-aq óndirip, materıaldy baılyqqa qol jetkizýge bolady. 

Munaıshy retinde aıtar bolsam, máselen, biz jer astyndaǵy ózimiz tapqan munaıdyń elý paıyzyn ǵana ala alamyz. 1 barrel 159 lıtr bolsa, sol 159 lıtrdi alý úshin orta eseppen 30-35 dollar jumsap, ary ketse elý dol­larǵa satamyz. Iаǵnı, shash etek­ten paıdaǵa kenelý qıyn. Al eger biz­de adam kapıtaly joǵary bolsa, zaman talabyna saı qajetti ilim-bilimdi ıge­rip, jańa tehnologııalar jasaý-

dy sheber meńgere bilsek, sol munaıdyń ba­­ǵasyn 35 dollardan bes dollarǵa tú­si­rip jiberse de, murtymyzdy balta shaba qoımasy anyq.  

Taǵy bir mysal keltire keteıin. Qazir dúnıejúzi boıynsha qorshaǵan orta lastanyp ketti, Jer betindegi klımat birshama ózgergen. Aýa temperatýrasynyń kóteri­le bastaǵany baıqalýda. Mysaly, Almaty – álemdegi ústinen 22 ózen ke­sip ótetin jalǵyz shahar. Álbette, ol ózend­er bolmasa qalanyń sáni de bolmaı­dy. Biraq sol ózender óz bastaýyn alatyn Alataýdyń bıik shyńdaryndaǵy muzdyqtar sońǵy elý jyldyń ishinde elý paıyzǵa erip ketken eken. Keleshekte bulaı jalǵasa berer bolsa, elý jyldan keıin Almatynyń tabıǵaty adam sho­shyr­lyq kúıge túsýi múmkin ǵoı.  

Mine, qazirgi ǵalamdaný kezeńinde kez kelgen salada týyndap jatqan osyndaı máselelerdiń sheshimin tabýda Elbasy aıqyndap bergen dál osy strategııalyq damý baǵdarlamamyzdy baǵyt-baǵdar etip ustanýǵa tıispiz.  Bizdiń jastarymyz, bizdiń azamattarymyz aqyl jaǵynan da, oı jaǵynan da eshkimnen kem emes. Tek alǵa maqsat qoıa bilý kerek. Elbasymyz bizdi rýhanı baılyqqa jeteleıtin dańǵyl jolǵa salyp, sol  maqsatty da aıqyndap berdi. Tek jastar boıynda aldymen materıaldy baılyqqa degen qyzyǵýshylyq emes, rýhanı mádenıetke, bilimge degen qyzyǵýshylyq bolsa eken deısiń. 

Belgili bir memlekettiń atyn aýyzǵa alǵanda, aldymen sol memlekettiń rýhanı baılyǵy eske túsedi ǵoı. Mysaly, Anglııa dese meniń esime Shekspır, Fransııa dese Balzak, Napoleon sııaqty tulǵalar eske túsedi. Bizdiń Qazaqstan jaıly sóz qozǵalǵanda, aldymen el ishindegi ulttar arasyndaǵy turaqtylyqtyń tutqasy bola bilgen kóregen saıasatker Nursultan Nazarbaev, máńgilik mura qaldyrǵan Abaı, Shoqan, Muhtar, Qanysh syndy tulǵalar aýyzǵa alynady.

Demek, eldiń eldigi onyń jer astyn­daǵy baılyǵymen emes, rýhanı baı­ly­ǵymen ólshenedi. Al rýhanı baılyq – rý­hanı tárbıeden, rýhanı tárbıe adam ka­pıtalynan bastalady. Menińshe, sol rý­hanı tárbıeni balabaqshadan bastaý kerek. Sondyqtan, Elbasynyń rýhanı jańǵyrýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamasyn eń aldymen balabaqshaǵa engizgen jón. Sebebi, rýhanı baılyq patrıotızmge negizdelýi tıis.    

Biz osy kúnge deıin tehnologııalardyń kóbisin Batystan alamyz. Tehnologııaǵa qatysty kez kelgen tyń jańalyqty Eýropadan úırenip jatamyz. Nege? Eýropa qyzyǵyn kórip, qańsyq etken dúnıe bizge tańsyq bolyp kelip jatady. Biraq biz nege sondaı bolmaımyz? Nege olar bizden úırenbeıdi?  

Ǵalym retinde meniń Eýropaǵa jolym túsip turady. Bizdiń keıbir jobalar Eýropaǵa saraptamaǵa jiberilip jatady. Ondaıda sol eýropalyqtar «Eýropada bul tehnologııa, bul joba týraly nege eshkim bilmeıdi?» dep bizge tańdanady. Demek, bizde de myqty ǵalymdar, myqty tehnologııa jasap shyǵarýǵa qabiletti bilim bar, tek qajetti mezgilinde qajetti qoldaýǵa ıe bolý jaǵy jetkiliksiz degen sóz. Ony biz jar salyp aıtpaımyz. Ol úshin  ǵylymnyń, ǵylym jolyna túsken ǵalymnyń qurmet-qadirin kóterý kerek. Bul da adam kapıtalynyń sapasyn arttyra túsýge septigin tıgizbek.

Elbasynyń rýhanı jańǵyrýǵa ba­ǵyt­­talǵan baǵdarlamasyn tolyqtaı jú­­­zege asyra alsaq, osy atalǵan má­se­­le­lerdiń bári de óz sheshimin tabar edi.  Qan­­daı da bir qajetti tehnologııany ózimiz daıyndap, ózimizge engizip, so­dan soń ǵana búkil álemge tanytatyn qa­bi­let-qarymymyzdy shyńdaıtyn ý­a­qyt jet­ti. Bul damý jolyndaǵy bizd­iń bas­ty sham­shyraǵymyz – Elbasy usyn­ǵan stra­te­gııalyq baǵdarlama. Osy baǵ­dar­la­many jý­yq arada júzege asyra alsaq, elimiz álem­degi ozyq otyz emes, ozyq jıyrma memlekettiń qataryna enip keterine se­ni­mim kámil.

Nádir Nádirov, 

Qazaqstandaǵy Kúrdter qaýymdastyǵynyń jetekshisi,

akademık

ALMATY