Kooperatıvter – aýyl sharýashylyǵynyń ózegi

Shyndap kelgende, Ońtústikte óz kásibimen aınalysatyn sharýalar kóp bolǵanymen, jer kó­­lemi az, qarjy qory taqyl-tuqyl bol­ǵan­dyq­tan jańa tehnıka alýǵa qaýqarsyz. San­da bar bolǵanymen sanatta joq usaq sha­rýa­shy­lyq­tar memleket tarapynan bólinetin ártúrli je­­ńil­dikter men sýbsıdııalarǵa da ıe bola al­maı keldi.

Usaq sharýashylyqtardy iril­en­dirip, kooperasııaǵa biriktirý eńbek ónimdiligin arttyrýmen qatar, jaqsy tabys tabýǵa múmkindik bere­tindigi is júzinde kórinedi. Sondyqtan da, respýblıkada kooperasııa júıesin qurýǵa tyń talpynys jasalýda. Ońtústik Qazaqstan – agrar­ly oblys. Shybyqty sazdaýyt jerge te­ris qadasań da tamyr alatyn óńirdiń aýyl sha­r­ýashylyǵy ınvestısııa salýǵa qolaıly eken­digin jaǵy talmaı aıtyp kele jatqan oblys ákimi Janseıit Túımebaev sózden naqty is­ke áldeqashan kirisken.

Birer qurǵaq aqylmen koope­ra­tıvke biri­giń­der, paıdasy mol dep úgitteý nátıje ber­meıdi. Osynyń bárin oı eleginen ótkizgen oblys basshysy ár aýdan, qalalarda kooperasııa ta­­qyrybyn belgilep, kóshpeli semınarlar ót­kizdi.

Aldymen oblys ákiminiń bastamasymen aımaqtaǵy sharýalardy kásipke baýlyp, sha­rýa­shylyqqa beıimdeý maqsatynda oqytý semı­nar aılyǵy bastaldy. Aýdan, qalalarda uı­ym­dastyrylyp jatqan kóshpeli semınarlar­da aýyl­sharýashylyq kooperatıvterin qurý, nesıeleý jáne sýbsıdııalaý máseleleri qamtyldy.

Osyǵan baılanysty Shymkent­tegi Mártóbe eldi mekenine qarasty «KazAgronom» óndiristik jy­lyjaı kesheni aýmaǵynda oblystyq semı­nar ótti. Oǵan aýdan, qala ákim­deri men aýyl sha­rýashylyǵy bas­qar­ma­synyń maman­dary, sha­rýalar men sharýa qojalyǵy ıeleri, ǵy­ly­mı ortalyqtar men qarjylyq ıns­tıtýttardyń ókilderi qatysty.

Semınardyń maqsaty sharýalar men mem­le­kettiń arasyndaǵy qarym-qatynasty nyǵaıta oty­ryp, aýyl sharýashylyǵynyń damýyna ser­pin berý, usaq sharýa qojalyqtarynyń bi­ri­­gýine múmkindik jasap, sol arqyly ónim kó­le­min arttyrý bolyp tabylady.

Kezdesýde óńir basshysy taıaýda mundaı basqosýlardyń et-sút baǵytynda Qazyǵurt pen Arys jáne Saryaǵash aýdandarynda, qus sharýashylyǵy boıynsha Ordabasy men Tó­lebıde, balyq sha­rýa­shylyǵy aıasyn­da­ Shardara men Túlkibasta, qar­qyndy baý sha­­­rýa­shy­lyǵy sheńberinde Saıram­nyń sha­­rýashylyq ókilderimen uıym­das­tyryl­aty­nyn jetkizdi.

«Halqy tyǵyz ornalasqan Ońtústik Qazaqstan oblysyn jan-jaqty damytý jó­nin­­de Memleket basshysynyń tapsyrmasy bar. Sondyqtan, óńir halqyn jemis-jıdek, kókónistermen, jalpy, aýyl­sharýashylyq ónim­derimen qam­tý úshin barynsha jumys is­teý­i­miz qajet. Búgingi semınardyń maq­saty da aýylsharýashylyq óni­min óndirýshiler men mem­leket aras­yn­daǵy baılanysty nyǵaıtyp, usaq qosalqy sharýashylyqtardy koope­ra­tıvter­ge biriktirý ekenin aıta ketý qajet», dedi J.Túımebaev.

Sonymen birge, sharýalarǵa memleket tarapynan jasalyp jat­qan qoldaýlardyń reti aıtylyp, kooperatıvti qurýdyń tártibi, be­rilip jatqan sýbsıdııalar men nesıeler jaıly keńinen maǵlumattar berildi. Al ǵylymı ortalyqtar ókilderi jylyjaı sha­rýashylyǵy sa­lasyndaǵy zamanaýı teh­nıkalyq zertteýlerin alǵa tartyp, qyzyq­tyr­­ǵan saýaldarǵa jaýap berdi.

Sóz oraıynda aıtsaq, búgingi tańda ob­lystaǵy jylyjaılar kólemi 1 123 gektardy qurap, res­pýb­­lıkadaǵy úlesi 86 paıyzǵa je­tip otyr. Jylyjaılardyń basym ból­i­gi Sary­aǵash aýdanynda orna­las­qan.

Jylyjaı sharýashylyqtaryn damytýǵa memleket tarapynan qol­daýlar kúsheıtilgen. О́ndiristik jylyjaıdyń ár gektaryna 1,5 mln teńge (jylytý júıesi joq jylyjaıdyń 1 gektaryna 800 myń teńge) sýbsıdııa beriledi. Tyńaıtqyshtar men gerbısıdterge 50 paıyzǵa deıin sýbsıdııa qarastyrylǵan. О́nerkásiptik ba­ǵyt­taǵy jylyjaılarǵa 11,3 pa­ı­yz­ben nesıe berilse, koopertıv mú­she­leriniń 6 paıyzben nesıe alýǵa múm­kindigi bar.

«Qaz Agronom» óndiristik jylyjaıynda osyndaı paıdaly keńester aıtyldy.

Budan keıingi semınar Túlki­bas aýdany, Kereıt aýylynda «Koope­rasııa – agroónerkásip keshenin damy­týdyń negizi» degen atpen ótti.

Ońtústik sharýalary ózara tájirıbe almasyp, kooperatıvter qurý isine jappaı ju­mylýy tıis. Bul óz kezeginde aýyl sha­rýa­shylyǵy salasyndaǵy qordalanǵan máse­le­lerdi birigip, ujymdasyp sheshýge yq­pal etetin bolady. Sondaı-aq, memleket tara­py­nan bólinip otyrǵan túrli jeńil­dik­ter­ge qol jetkizýge septigin tıgizedi. Bul týr­a­ly Túlkibas aýdany, Kereıt aýylynda ótk­en «Kooperasııa – agroónerkásip keshenin da­mytýdyń negizi» atty kóshpeli semınarda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Ja­nseıit Túımebaev málimdedi.

Semınarǵa qatysýshylar aldymen 2012 jyly óńirlik ındýstrııalandyrý kartasy sheń­be­rinde iske qosylǵan «Aqsanat Injı­nı­rı­ng» JShS-niń bekire tuqymdas balyq ósirý fer­masynyń jumysymen tanysty. Jobanyń jalpy quny – 452,0 mln teńge. Kásiporyn jylyna 40 tonna balyq eti men 30 kılo qara ýyldyryq óndirýge qaýqarly. Balyq ósirý isinde mol tabysqa kenelip otyrǵan «First Fish Company» JShS sharaǵa qatysýshylarǵa balyq ósirýdegi tájirıbesimen bólisti.

Qazirgi tańda oblysta balyq ónimderin qaıta óńdeıtin – 3, balyq ósiretin 28 sharýashylyq bar. Olar 2016 jyly 5213 tonna balyq ónim­derin óndirgen.

Semınarda sóz alǵan aımaq basshysy Jan­seıit Túımebaev aýyl sharýashylyǵyn da­my­týdaǵy negizgi basymdyqtarǵa toqtalyp, sha­rýa­lardy kooperatıvterge birigýge sha­qyr­dy.

«Bizdiń oblystyń bolashaǵy – aýyl sharýa­shy­lyǵynda. Sondyqtan, tájirıbesi mol sha­rýa qojalyqtary tirligin endi bastaǵan árip­testerine barynsha qoldaý bildirýi qa­jet. Bilgenin úıretip, aıaqtan turýyna kó­mek qolyn sozǵany abzal. Sonda ǵa­na usaq sha­rýa­shylyqtardy b­iriktirýge, iri jobalardy iske asy­­rýǵa kiriktirýge bolady. Bul óz kezeginde memleket tarapynan bó­l­ingen sýbsıdııalarǵa qol jet­ki­zýge yqpal etedi. Eń bastysy, Ońtústiktiń aýyl sharýashylyǵy damıdy», dedi Janseıit Qanseıituly.

Budan bólek semınarda aýyl­sha­rýashylyq ónimderiniń kór­me­si uıymdastyryldy. «Koope­rasııa – agroónerkásip keshe­nin damytý­dyń negizi» taqy­rybynda teorııalyq jıynda balyq sharýashylyǵy jáne asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytý, aýyldyq eldi mekenderde sút óndirýshi sharýashylyqtardyń basyn qosý, aýylsharýashylyq ón­d­iristik kooperatıvin qurý týraly sala mamandarynyń pikirleri tyń­dald­y.

Munan soń oblys basshysy atal­ǵan mekemege qarasty «Arsen As» JShS-niń jemis-jıdek konsen­trat­taryn jáne tabıǵı sýsyndar shyǵarý sehyn aralap kórdi. Jo­ba­nyń jalpy quny 600 mln teń­ge. Onyń ishinde 120 mln teńgesi se­rik­testiktiń óz qarjysy, 480 mln teńgesi AIO «Maksımým» qarjy uıymy esebinen nesıelendirilgen. Atalǵan zaýytta 38 adam eńbek etedi. 

Al, «Aqsanat Injınırıng» JShS-niń 2014 jyly ashylǵan fermasynda 182 bas jylqy bar. Jobanyń jalpy quny – 200 mln teńge. Fermada Aqalteke, Donskaıa, Kýshým­skaıa, ponı jáne asyl tuqymdy minis jy­l­qy­lary jetkilikti. Atalǵan sharýashylyq 1 120 usaq mal men shet elden áke­lin­gen asyl tu­qym­dy 660 aberdın-angýs, 241 gereford sıyryn ba­ǵyp otyr. Odan ózge jergilikti 900 iri qara mal ósirilýde.

Mal bordaqylaǵan sharýalar soıylǵan iri qara, usaq maldarynyń etin ótkizýde qıyndyqtarǵa kezigip júr edi. Mańdaı termen ósirilgen, úlken qarjy jumsalǵan sharýany orta joldan qosylǵan deldaldar paıdalanyp, arzanǵa alyp, qymbatqa satyp, eki jep bıge shyǵyp júrgen. Endi mundaı keleńsizdikterdiń aldy alynbaq.

Iran memleketinen kelgen ın­vestorlar Ońtústik Qazaqstan ob­ly­­synan jylyna 20 myń tonna et eksporttaýǵa kirisedi. Eki­jaq­ty ke­lisim nátıjesinde júzege asa­tyn bul joba jer­gilikti sharýa­lar­dyń mal bordaqylaýǵa de­gen qy­zyǵý­shy­lyǵyn týǵyzýy tıis. Bul týral­y aımaqtaǵy sharýalardy ká­sipke baýlyp, sharýashylyqqa beıi­m­deý maq­satynda ótip jatqan kósh­peli semınarda Ońtústik Qazaqstan ob­lysynyń ákimi Janseıit Túımebaev baıandaǵan.

Qazyǵurt aýdany, Sharbulaq aýylyndaǵy «Qaıyp ata» mal bordaqylaý kesheninde ótken kósh­pe­li semınarǵa Iran elinen kelgen ın­ves­torlarmen qatar aýdan, qala ákimderi, aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń maman­dary, sharýa qojalyǵy ıeleri jáne ǵy­lymı orta­lyqtar men nesıelik qarjy ıns­tıtýttarynyń ókilderi qatysty.

Semınarǵa kelgen ǵalymdar men bilikti mamandar mal tuqymyn asyldandyrý boıynsha tájirıbelerimen bólisip, sharýalardy tolǵandyratyn saýaldarǵa jaýap beredi. Kóshpeli semınarǵa jınalǵandar «Qaıyp ata» mal bordaqylaý keshenin aralap, atqarylyp jatqan jumystarmen tanysty.

Qazyǵurt aýdanyndaǵy «Qaıyp ata» cerik­tes­tigi negizinen mal bor­daq­ylaýmen aınaly­sady. Bú­gingi tańda munda 3 myń bas iri qara bordaqylanyp jatyr. Mal bordaqylaý alańyndaǵy aqbas sıyrlar orta eseppen 300-350 kelige deıin et beredi. Etti malǵa tán belgileri de aıqyn – tez jetiledi, keýdesi keń, etti, aıaqtary qysqa, berik keledi. Urǵashy taıynsha kúnine 700-800 gramm, 15-18 aılyq buqa­shyq­tar táýligine 900 gramǵa deıin salmaq qo­sady. Árıne, ol úshin malǵa durys kútim qa­jet. Soltústikten jetkizilgen iri qaranyń baby bolǵandyqtan, kúngeıdiń klımatyna tez jersingen.

Iran memleketi jylyna 2 mln 400 tonna et tutynady. Osy qajettiliktiń bir bóligin qamtý maqsatynda, eki tarap kúnine 3 000 bas usaq mal eti men 100 bas iri qara etin alý úshin kelisimshart jasasty. Bul óz kezeginde, el ekonomıkasyna oń yqpalyn tıgizip, Elbasynyń et eksportyn arttyrý mindetin júzege asyrýǵa múmkindik beredi.

Sonymen qatar, aldaǵy ýaqytta óńirde iri qara mal qaýymdastyǵyn qurý kózdelip otyr. О́ıtkeni, oblysta sońǵy eki jylda iri qara mal sany 35 myńǵa artyp, 865 myń basqa, qoı-eshki 155 myńǵa artyp 3 mln 893 myńǵa, jylqy 16 myńǵa artyp, 230 myńǵa, túıe 1,7 myń artyp, 23 myńǵa jetip otyr.

Mal, balyq sharýashylyǵy baǵytynda ót­ken semınar Tólebı aýdanynda qus sharýa­shy­ly­ǵyn damytýǵa ulasty.

«Kıeli tas» aýylynda aýdan ákimi Buha­r­baı Parmanov pen «Shymkent qus» AQ qu­ryl­taıshysy, oblystyq máslıhat depýtaty Ábilqasym Dosbolovtyń kúsh salýymen «Leńgir Qus» fermasy salynbaq. Oblys ákimi Janseıit Túımebaev jańa qus fabrıkasynyń irgetasyna kapsýla salyp, kásipkerlerge aqjoltaı tilegin aıtty.

«Elbasynyń aýylsharýashylyq kooperasııasyn damytý jónindegi tapsyrmasyna oraı biz oblystyń barlyq aýdandarynda aýyl sharýa­shy­lyǵyn damytý maqsa­tyn­da mamandandyrylǵan semınarlar ótkizý­de­miz. Búgin ózderińiz kýá bolyp otyrǵan Tólebı aýdanyn­da taýyq sharýashylyǵymen aı­naly­sý­ǵa bel býǵan 24 kásipker «Lengir qus» aýyl­sharýashylyq kooperatıvin quryp, memleket­ten je­ńildetilgen nesıege qol jetkizip ju­my­syn bastaǵaly otyr. Bul óz­ge­lerge ónege bolýy tıis», dedi Janseıit Qanseıituly.

Bir qýanarlyǵy, shaǵyn qus fermalarynyń qural-jabdyqtaryn satyp alýǵa ketken shy­ǵy­nnyń 50 paıyzy memleket tarapynan sýb­sıdııalanady. Sondaı-aq, satyp alynǵan asyl tuqymdy etti shójelerdiń ár basyna 400 teńgeden demeý qarjy qarastyrylǵan. Bu­dan bólek, sharýalar óndirilgen qus etiniń ár kelisine 40 teńgeden kómek qarjy alatyn bolady.

Atalǵan qus fermasy jarty ǵasyrlyq tarıhy bar «Shymkent qus» JShS-niń birlesken kásiporny bolyp tabylady. Búginde atalǵan qus fermasynda 600 myńnan astam qus ósiriledi. Taýyq fermasy jylyna 14 mln  dana jumyrtqa óndiredi. О́nimder ońtústik óńirimen qatar kórshiles oblystarǵa da jóneltiledi.

Semınar barysynda qus sha­rýa­shylyǵyn da­mytý jaıy keńi­nen talqylanyp, qa­ty­sýshylarǵa mem­leket tarapynan beri­le­tin je­ńildikter jaıynda paıdaly maǵ­lu­mat­­­tar be­rildi. Sharanyń maqsaty – qus sharýa­shy­ly­ǵynda koopertıvter qurý arqyly ónimniń kólemin ulǵaıtý.

Búginde oblysta 2 mln 401 myń bas qus ósiriledi. Onyń 50 paıyzy jeke jáne qosalqy sharýa­shy­lyq­tardyń enshisinde. Ońtústik óńi­r óz-ózin qus etimen 74,3 paıyz, al jumyrtqamen 75 paıyz qam­týǵa qaýqarly. Sondyqtan, birik­ken ká­siporyndar aldynda qus sharýa­shy­lyǵyn da damytyp, ónim kólemin arttyrý maqsaty tur.

Munan soń óńir basshysy Kóksáıek aýylyndaǵy «ADS Agro» JShS jumysymen tanysty. Aýmaǵy 19 gektardy quraıtyn s­e­rik­testik asyl tuqymdy jylqy já­ne iri qara ósirýmen aınalysady. Qojalyqtaǵy 2012 jyly ashylǵan mal bordaqylaý alańy 1 560 basqa eseptelgen. Búgingi kúnge munda 600 bas iri qara mal bordaqylanyp jatyr. So­nymen birge, munda mal soıý beketi jumys ist­ep tur. Qojalyqqa «KazAgroQarjy» AQ 214 mln teńge kóleminde nesıe bergen. Bul qar­jy negizinen mal bordaqylaý alańynyń qu­rylysyna jumsalypty.

Qazirgi tańda júzge jýyq adamdy jumys­pen qamtyp otyrǵan sharýashylyq byltyr ón­dirilgen ettiń ár kelisine 170 teńgeden jáne iri qara mal etine memleketten 75,4 mln teńge sýbsıdııa alǵan.

Oblys ákimi aýdan, qalalarda osyndaı semınarlar ótkizip, Oń­tús­tiktiń aýyl sharýa­shy­ly­ǵyn­­daǵy múmkindikterin bir sara­lap al­dy. Semınar barysynda baı­­qaǵanymyz, óz usaq sharýa­shy­ly­ǵyn júrgizip, óz qotyryn ózi qa­syp kelgen sharýalar osyndaı ógiz aıań­men alysqa bara almaıtyndyǵyn tú­singen syńaıly.

Máselen, Ordabasy aýdanynda ótken semınarda taýyq ósirýmen aınalysatyn eki sharýa memleketten jeńildikter alý úshin kepilge qoıatyn múlikteriniń azdyǵyn sóz etip, kooperatıvke kiretinder bolsa qýana qa­byldaıtyndyqtaryn aıtty. Iаǵnı, ujym­das­qan jaǵdaıda kóp kótergen júktiń jeńil bolatynyn túsinip otyr. Jáne kooperatıvke birigýdiń tıimdi ekendigin bilip, táýekeldiń qaıyǵyna mingisi keletinderdiń qatary kúnnen-kúnge kóbeıip keledi. Bul jaǵynan alǵanda oblys ákimi Janseıit Túımebaevtyń bas­tamasymen ótkizilgen kóshpeli semınarlar tátti jemisin jegizetin kezeńge aıaq bas­ty dep senimmen aıtýǵa bolady. Elbasy Úki­mettiń keńeıtilgen bir otyrysynda «biz «Boıng» ushaǵyn jasap, amerıkalyqtardan, «Mers­edes» avtokóligin jasap nemisterden oza almaımyz. Bizdiń álemdik naryqqa shyǵar múm­kindigimiz aýyl sharýashylyǵy», degen oı aıtyp edi. Ońtústiktiń búgingi áleýetine qarap, osy baılamnyń beriktigine kózińiz jetedi. Muny dıqandar men sharýa­lar da túısinip qaldy.

Baqtııar TAIJAN,

«Egemen Qazaqstan»