Ortaǵa oralǵan batyr

1942 jyly erlikpen qaza tapqannan keıin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵan tankıst Jumash Rahmetov kim? «Egemen Qazaqstannyń» 7 ma­myrdaǵy Jeńis kúnine arnalǵan nómirinde «Taǵy bir batyr qazaq tabyldy» degen shaǵyn materıal jarııalanǵany oqyrmandar ja­dyn­da bolar.Biz onda osy kúnge deıin belgisiz bolyp kelgen jaýynger týraly tabylǵan jańa derekti dereý tanystyrǵanbyz.Sodan soń-aq ony anyǵyraq anyq­taýdy tezdetip, 69 jyldan keıin esimi men erligi tosynnan qaıta jańǵyrǵan asyl azamattyń kim ekenin bilýge qushtarlanǵan edik. Sátine oraı endi mine, qolymyzǵa málimetter túsisimen halqymyz­dyń taǵy bir qaharman uly tý­raly jazýǵa asyqtyq. Aldymen bul derekti elimizge tanystyrýshy Reseıdiń Tver oblysyndaǵy Olenın aýdandyq «Orel» áskerı-ta­rıhı izdestirý tobynyń jetekshisi Dmıtrıı Jýk atty azamat bolyp otyr­ǵandyǵyn atap ótken jón. Atalǵan aýdannyń «Zerde» kitaby kirispesinde: «Vereısta derev­nıa­sy úshin shaıqasta Qazaq­stan komsomo­lynyń jalyn­dy ókili aǵa leıtenant Rahmetov erlikpen qaza tapty», dep jazylǵan jalǵyz aýyz sóz sonaý surapyl soǵys jylda­rynda aımaq aýmaǵyn­daǵy urystarda qan tókken jaýyn­gerler erlik izderin izdestirýshini oıǵa qaldyrady. Munda ashylmaǵan aqıqattyń baryn sezinip, zertteýge den qoıady. Aýdan mura­jaıynan bastalǵan izdenis Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq muraǵaty qujattaryn saraptaýǵa jal­ǵasyp, aqy­ry uzaq jyldar boıynda belgisiz bo­lyp kelgen tankıstiń batyrlyq joly anyqtalady. Jınalǵan derekter boıynsha Jumash Rah­metuly Rahmetov 1919 jyly Qaraǵandy obly­syndaǵy Qarsaqbaı aýdanynyń 6-shy aýylynda dúnıege kelgen. Soǵys aldynda áskerge shaqyry­lyp, Syzran tank ýchılıshesin bitirgen soń 3-shi mehanıkalandyrylǵan korpýstyń 1-shi gvardııa­lyq tank brıgadasyndaǵy 1-shi tank batalony­nyń 2-shi rotasyna vzvod komandıri bolyp taǵaıyndalyp, Brıansk maıdanyndaǵy shaıqas­tar­ǵa aralasady. Jumash Rahmetovtiń tankısterdi urysqa batyl jumyldyrýmen qatar, jeke óziniń batyrlyq úlgisi alǵashqy aıqastarda-aq tanylady. Áskerı barlaý kezinde jaýdyń bekinisin dál taýyp, joıyp jiberedi. 1-shi gvardııalyq tank brıgadasynyń ardageri Nıkolaı Tepov óz esteliginde: «Rahmetov jigerli, salmaqty, aqjar­qyn jigit edi. Aıqasta eshteńeden qaımyqpaıtyn, mergendigi qyzyqtyratyn. Biz onyń batyl basshylyǵy qandaı da qıyndyqtardan alyp shyǵatyndyǵyna sheksiz senetinbiz», dep jazady. 1942 jyldyń qyrkúıek-qazan aılarynda Kalının maıdanynda general Katýkovtyń qol­bas­shylyǵymen qarsylastardyń Batys Olenın tobyn qorshaýǵa alyp, talqandaý júrgiziledi. Muny iske asyrý mindettelgen 3-shi mehanı­kalandyrylǵan korpýstyń 1-shi gvardııalyq brı­gadasy qura­myndaǵy leıtenant Rahmetovtiń tank ekıpajy Mıheev qalashyǵyn bosatýǵa qatysady. 40 dzotty, samsaǵan artıllerııa kúshin, qazylǵan orǵa jasyrylǵan 11 tankti, eki batalon jaıaý áskerdi, jarylǵysh zattardan aıaq alyp júrgisiz ashyq oıpańdy qaıtkende buzyp ótý kerek-tin. Osy jan alysyp, jan berisken aıqasta ol basqarǵan tankıster ózderine qarsy tosqaýyl­daǵy 13 dzotty, 3 zeńbirekti, 5 tankti, 100-ge jýyq gıtlershilderdi joıyp, Mıheevke birinshi bo­lyp kirip, oǵan bekingen jaýdyń qutyn qashyrady. Munyń aldynda 1 dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattalǵan onyń keýdesine osy urystaǵy júrek jutqan erligi men komandırlik qabileti úshin «Qyzyl juldyz» ordeni taǵylady. Alaıda, bul shaqta jaýdyń áli de onshalyqty taýy shaǵyla qoımaǵan bolatyn. Bastapqy soq­qydan esterin jınaǵan olar Vereısta, Borıatıno derevnıalary túbinde shaıqasýshy bizdiń bólim­derdiń tylyna jasyryn endep, qorshaýda qaldyrý qaýpin tóndiredi.Kezinde ol jaıly joǵaryda atalǵan brıgadanyń ardageri Petr Zaskalko bylaı dep baıandaǵan eken. 23-24 jeltoqsan araly­ǵyndaǵy túnde kenetten: «Tank ekıpajdary komandırleri batalon komandırine tez jına­lyńdar», degen buıryq túsedi. Nemisterdiń tylyn aına­lyp, Korneevka derevnıasyn sha­byl­daý arqy­ly qorshaýdy buzyp shyǵý mindeti qoıylady. 4-shi tank ekı­pa­jyna tapsyrmany oryndaý júkteledi. Topqa basshylyq etý aǵa leıtenant Rahmetovke tap­syrylady. 34-shi ata­­latyn áıgi­li tankiler dereý oryndarynan at­qyp shyǵyp,alǵa umtylady. To­syn­nan paıda bolǵan tankiler jaý qorǵanysyn japyryp ótedi. Olar­dy ábden eseńgiretý úshin Vereısta derevnıasyn qaı­tarýǵa jańa buıryq beriledi. Rahmetov bastaǵan bolat saýytty top úreılerin jıyp úlgermegen qar­sylastar ústi­nen jaı túskendeı qaıtadan saý ete qalady. Bul buǵan deıin de jeke ózi fashısterdiń 11 tankisin jo­ıyp, maıdandaǵy ataqty tan­kıs­terdiń biri bolyp tanylǵan aǵa leıtenant Jumash Rahme­tovtiń aqyrǵy aıqasy edi... Jıyrma úsh jastaǵy jalyn­daǵan jas ofıser ekıpajdarǵa zeńbirek­terden atqylanǵan tustardy tank qaqpa­ǵyn kóterip, nusqap turǵan kezinde saýytqa soǵylǵan snarıad jarqynshaǵynan aýyr jarala­nyp, ishtegi qarý­lastarynyń qolyna aqyryn syrǵyp túsedi. Qoldarynda kóz jumady. Sol shaıqastaǵy asqan erligi úshin Keńes Odaǵynyń Baty­ry ataǵyna usy­nylady. 1-shi gvardııalyq tank brıgadasy qolbas­shylyǵynyń 1943 jyldyń 7 mamyryndaǵy №073 buıryǵymen 1-shi tank batal­ony jeke quramy tizimine máńgilikke engiziledi. Al nege ekeni belgisiz, brıgadanyń ofıserlik quramy shtattyq-laýa­zymdyq kitabynda eskertilgendeı qaza tapqany týraly týǵan-týysqandaryna habarlanbaǵan. Bálkim, balalar úıinde tárbıe­lengen jalǵyzilikti jigit boldy ma eken? Degenmen, izdestirýshiler toby anyqtaǵandaı Mıhatan Isaılov degen týysqany Qaraǵandy oblysynyń burynǵy Esil aýdanyndaǵy Esil selosynda turǵan kórinedi. Olenın aýdandyq ardagerler keńesiniń deregine qaraǵanda, er tankıst Vereısta derevnıasy janynda jerlengen. Qabirin kórsete alatyn adam bar eken. Búginde derevnıanyń ózi joq. Soǵystan keıin qalpyna kelmeı, ornyn shóp japqan. Jergilikti izdestirýshilerdiń súıegin taýyp, Gýsevo derev­nıasyndaǵy baýyrlastar zıratyna nemese Molodoı Týd selosyndaǵy eskertkish keshenge áskerı qurmetpen qoıýdy kózdeýin batyr baýyry­myzǵa úlken taǵzym, tóngen qasirettiń betin qaıtarýǵa janyn qıǵan esil erge izgilikti qaster­diń, adamgershiliktiń úlgisi dep bilemiz. О́zge eldiń azamattary umyt bola jazdaǵan qaharman qandasymyzdyń rýhyn osylaı qadir tutyp jatyr. Biz nege qalys qalýǵa tıispiz?! Shyn­dyǵyn aıtqanda, áńgimemizge tıek derek málim etilgende álbette, áýeli jezqazǵandyq, ulytaýlyq maıdangerlerdi, el tutqasyn ustaǵan azamattardy, muraǵat mekemeleri qyzmetkerlerin eleń etkizer me dep kútkenbiz. Qansha aıtqanmen tankıst Jumash Rahmetovtiń kindik qany tamǵan topyraǵy sol jaq bolǵandyqtan, solaısha bolýyn oılaǵanbyz. Qaıtersiz, eshkimnen, esh orynnan habar joqtyǵy qynjyltady. Bul derekke oblystyq qorǵanys isteri jónindegi departamenttiń de qu­laq túrip, óz tarapynan Reseıdegi tıisti mekemelerge suraý salýy baıqalmaıdy. Sóz basynda atalǵandaı gvardııa aǵa leıtenanty Jumash Rahmetov kezinde Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵan. Bul jóninde naqty qujat bar. Biraq, bul marapatqa bekigendigi ázirge belgisiz. Qalaı bolǵanda da mundaı bıik ataq berilýine, soǵan laıyqtyǵyna arnaıy usynys jasalýy eren erlikke aıǵaq qaster. Bárimizge eń ardaqtysy baqytty bolashaǵymyz úshin qurban bolǵan bozdaqtar qatarynan taǵy bir azamatymyzdyń óz ornyn alýǵa qosylýy bolyp tabylady. Ortamyzǵa oralǵan batyr tankıst Jumash Rahmetov esimi men erligi endi umytylmaıdy. Aıqyn NESIPBAI. Qaraǵandy.