Aqseleý

Maqala shirkinniń qalaı jazylatynyn keıde óziń de túsinbeı qalasyń. Júregińniń bir túk­pi­rin­de júrgen taqyrypqa aılar boıy qolyń bar­maı-aq qoıatyny bolady. Sol taqyryptyń aıaq as­tynan, bir ǵana túrtkimen jazylyp qala­tyny da bolady. Jaqynda «Habar» arnasy shaqyr­dy. «Sony­men, solaı deıik» atty baǵ­darlamanyń kezekti túsirilimine. Bul jolǵy ta­qyryby – Aqseleý Seıdimbek. Aqańnyń qal­dyrǵan izi, Aqań­nyń berer ta­ǵylymy. «Aqseleý aǵamen birge jumys istegenińizdi bilemiz, stý­dııaǵa kelip, estelik aıtyp berseńiz», dep telefon shalǵan edi habardy uıymdastyrýshy jýr­nalısterdiń biri. Stýdııaǵa kirgen bette al­dymnan shyqqan ýnıversıtet qyzmetkeri Úr­ja­­mal: «Siz Aqseleý aǵa týraly jazbadyńyz ǵoı. Estelik kitaptyń barlyq materıaldaryn Almatyǵa, baspaǵa jiberip qoıdyq. Sizden ma­qala  kútip edik», degeni. Osydan biraz ýaqyt bu­ryn Aqańnyń qyzy, Astanadaǵy «Qazaqstan» kon­sert zalynyń dırektory Perızat qaryn­da­sym: «Papam týraly kitap qurastyryp ja­tyr­myz. Siz estelik jazyp beretin shyǵarsyz», degen. Qashanǵa deıin tapsyrǵanym jón dep anyq­tap suramappyn. Gazettiń bitpeıtin de qoımaıtyn jumy­symen jaǵalasyp júrge­ni­mizde ýaqyt ótkizip alǵanymdy stýdııada bir-aq bilip, qysylyp qal­dym. Bul maqalada qazaqtyń kórnekti qalam­geri, qaıratkeri, ǵalymy Aqseleý Seıdimbektiń sońynda qalǵan baı murany taldap, tarqatyp jatýǵa mursha joq ekenin aıtyp alýǵa týra keledi. Maqsatym Aqańnyń ómirindegi ónegeli órnekterdiń ózim kórgen keıbir órimderin áńgimelep ótý ǵana. «О́z basym Ábishteı birtýar tulǵa­men bir kezde ǵumyr keship, qatar jer basyp júrgenimdi taǵdyrdyń syıy dep bilemin» – Aqańnyń Ábish Kekilbaev tý­raly jazǵan «Birtýar» atty maqalasy osylaı aıaqtala­dy. Sol aıtylǵandaı, men de qazaqtyń Aqseleýine ári ini, ári baýyr bolǵanymdy, birneshe jyl boıy birge jumys istegenimdi, bas-aıaǵy 35 jyldaı qatarlasa júr­ge­nim­di taǵdyr­dyń maǵan syılaǵan bir tar­týy dep bilemin. Soǵan shúkirshilik etemin. Jańaǵy aıtqan habar túsiriletin kúni tańerteń jumysqa shyǵarda Aqse­leý Seıdimbektiń alty tomdyǵyn sóre­den alyp, ústel ústinde uzaq oılanyp oty­­ryp qal­ǵa­nym. Perızat birinshi tom­ǵa: «Bul alty tomdyqty papam jaqsy kóre­tin Saýytbek aǵama qurmetpen tartý etemin. Perızat Aqseleýqyzy. 19.04.11» dep jazǵan eken. «Papam jaqsy kóre­tin» degen sózi jú­regimdi eljiretip ótti. Aqań úıinde bizdeı inilerin aıtyp otyratyn bolǵany ǵoı sonda dep oılap, qýanyp ta qaldym. Osydan dál otyz bes jyl burynǵy kórinister kóz aldyma kóldeneń tartyla berdi. 1976 jyldyń erte kóktemi edi-aý... «So­sıalıstik Qazaqstan» gazeti redak­sııa­­synyń ádebıet jáne óner bóliminiń tilshisi kezim. Bólim meńgerýshisi Bolat Bo­daýbaev Ortalyq komıtetke jaýapty jumys­qa aýysty da, ornyna «Ortalyq Qazaq­stan» gazetinde jaýapty hat­shy­lyq qyzmet atqaryp júrgen Aqseleý Seı­dimbekov keldi. Bul oryn Almaty­daǵy talaı múıizi qa­ra­ǵaıdaı aqyn-ja­zýshynyń túnde túsine kiretindeı qadir­li qyzmet bolatyn. Par­tııanyń túkirigi jerge túspeı turǵan kez. Ortalyq komı­tettiń organy maqtasa da, dattasa da aqı-taqı aqıqatty aıtqandaı qa­byl­danady. Sondaı qyzmetke oblys­tyq gazettiń jýrnalısi shaqyrylǵany talaı adamdy tańdandyryp tastaǵany, tipti redaksııa basshylyǵynyń bul sheshimine redaksııanyń dálizinde «Almatydan adam tappaǵandaı munysy nesi?» dep kúń­kil­deý­shilerdiń kezdeskeni de esimizde. Ortalyq komıtettiń organy bolǵan­dyqtan qyz­met­ker­lerdiń materıaldyq jaǵdaıy ózge gazetterge qaraǵanda shú­kir­shilik desek te, Almatyda qazaqtyń paıyzy jıyrmaǵa da jetpeıtin kezi ǵoı, «Sosıalıstik Qazaq­stan­nyń» ózin­de de páter máselesi ýshy­ǵyp turatyn, aýyq-aýyq páter kezegin bu­zyp jiberetindikten redaksııadaǵy úısiz-kúısiz­der­diń de, úıin keńeıtýdi kútip júr­gen­der­diń de oblystardan shaqyryl­ǵan­dardy onsha qalaı qoımaıtyny belgili edi. Alaıda, jańa bólim meńgerýshisi al­ǵash­qy kúnderden-aq ujymǵa etene sińi­sip, úlkenge de, kishige de qadirli bolyp ketti. Boı deseń boıy bar, oı deseń oıy bar, soı deseń soıy bar, qazaq osyndaı degizetindeı bitimi bólekshe azamatqa kim-kim de súısine qaraıtyn. Aǵany aǵadaı, inini inideı syılaıtyn adamgershiligi de, jar­qyl­daǵan jaısań jany da birden kórinetin. Jýrnalıst retinde de mundaı qyzmetke ábden laıyqty ekenin alǵashqy apta­lar­dyń ózinde tanytyp úl­gerdi. Redaksııanyń jumys babynda­ǵy otyrystarynda, jıyn-jınalys­tar­da óreli oıymen bólektenip turdy, bó­lim­niń jumysyna tyń tynys alyp keldi, sony serpin qosty. Eń basty­sy, Aqań­nyń kelýimen buryn «Syqıǵan SQ» dep aty shyqqan tym resmıleý re­dak­sııanyń ómirine kádimgideı ózgeris endi. Aqseleý «Qoramsa taýlar qorsha­ǵan qala qapyryq, qapyryq qala jata­dy samal shaqyryp» dep Keńshilik kúńi­renetin Almatyǵa Saryarqanyń salqyn samalyn ala kelgendeı áser etti. Adam­dardyń sóıleý mánerinde, oılaý júıe­sinde ájeptáýir erkindik paıda boldy. Aqańnyń jumys kabıneti Almatydaǵy zııaly qaýymdy magnıtteı tartyp tura­tyn. Aqyn da, jazýshy da, kompozıtor da, ánshi de, ǵalym da, sharýasy bolsa da, bolmasa da, Aqańa kelip, áńgime-dú­ken quryp ketetin. Talaı áńgimeniń aıaǵy áýelegen ánge, kúmbirlegen kúıge ula­syp júre beretin. Bir joly Júsekeńniń – Júsipbek Elebekovtiń kelgeni de bar. Nurǵısa aǵamyz, apta demeı-aq qoıaıyq, aı aralatpaı soǵyp, kúı tartyp ketetin. Shámil men Jánibek tipti jıi keletin. «Saryarqa» men «Dáýren-aıdy» Jáni­bektiń Aqseleýdiń bólmesinde jatta­ǵany, Nesipbektiń sózine bárimiz ár ja­ǵynan úńilgenimiz kóz aldymda. «Sary­ar­qanyń» qaıyrmasy áý basta «Qasıet­ti tórim, ker bıigim, jezkıigim, sher-kúıigim – Saryarqa!», dep bitetin. Keıin 86-nyń zobalańy tusynda tıisti organ bul ne qylǵan sher-kúıik dep shúıil­gende ony «sóz túıinim» dep ózgertýge týra keldi ǵoı. Búgin tyńdap otyrsańyz, qazirgi kúnge sol «sóz túıini» durys kelip turǵan sııaqty. Sóıtip, Aqseleý Seıdimbekov aına­la­sy birer aıdyń ishinde Almaty elıta­sy­nyń ortasyna baldaı batyp, sýdaı sińip júre berdi. Jasy otyzdan jańa asqan jigitke ádebıetimizdiń aq­saqaldary da qurmet­pen qaraýǵa aınaldy. Bir maqalasyn oqytyp, qol qoıdyryp alýǵa Ǵabeń­niń – Ǵabıt Músirepovtiń úıine Aqańa ilesip bar­ǵa­nym­da buǵan kózim anyq jetken. Klassık qalam­gerimiz «Oıanǵan ólkeniń» jalǵasyn – «Jat qolyn­dany» jazýǵa kirisken kezi eken. Sodan birer jyl buryn «Lenınshil jas­ta­ǵy» tanymdyq máni mol maqalalaryn oqyp, Aq­seleýge Qa­raǵandy shah­ta­larynyń ǵasyr basyn­daǵy jaı-kúıi jaıynda derekter izdetýin surap hat jol­dapty. Aqań ol máse­le­men ábden egjeı-tegjeıli aınalysyp, kó­lemi edáýir materıaldy qol­men kóshirip turyp Ǵa­beńe jiberipti. Ǵabeń Aqseleýdiń sol ótinishke sonshama jaýapkershilikpen qaraǵanyna, sharýany sonshalyqty tyń­ǵylyq­ty tyndyrǵanyna ári tánti bolyp, ári tań­da­nyp otyrdy. Alashtyń Aqseleýi­men bir bólimde bes jyl boıy birge jumys istegen keze­ńim ómirimdegi ǵajap shaq dep bilemin. Aqań arqyly qazaqtyń darhan janyn, keń kóńilin, er kóńilin, seri kóńilin erekshe sezine aldym. Bes jyl boıy baýyryna tar­typ, kádimgi bir tý­ǵan inisindeı erkeletýmen ótti. Iá, artyq aıtyp otyrǵanym joq. Aqańnyń «Kúńgir-kúńgir kúmbez­der» kitaby shyq­qanda jazǵan qol­tańbasyn óz basym myna ómirdegi bir baqytty baǵam dep bilemin. «Saýytbek! Eger mende ini bolsa, ol Sendeı bolsa, soǵan qanaǵat eter edim. Qurmetpen – S.Aqseleý. 23.HI.81», dep jazǵan edi qaıran aǵam. Aqseleýdeı azamatqa inilikke jaraý da qadirin bilgen adamǵa baqyt bolsa kerek. Sol kitap dáıim úı kitaphanamnyń tórinde turady. Biz bólimde úsh adam jumys istedik. Bólim meńgerýshisi – Aqseleý Seıdimbekov, ádebı qyzmetkerleri – aqyn Keń­shilik Myrzabekov ekeýimiz. Aqańnyń jumystaǵy keńdigi, adamǵa senýi bir keremet. Qaıda júrgenińde, qaıda turǵa­nyń­da sharýasy shamaly. Tapsyrǵan isin tyndyryp otyrsań boldy. Bastyqtar izdeı qalsa, «Men kitaphanaǵa jiberip edim» degen sııaqty sózin aıta salady. Sony bizdiń Keńshilik paıdalanýdaı-aq paıdalandy. Onyń jumysy jeńildeý, áńgimelerdi, óleńderdi, syn maqa­la­lar­dy býma-býmasymen aldyn ala daıyn­dap, Aqańa qol qoı­dy­ryp alady da, materıaldaryn redak­toratqa tapsyrǵan soń erkindeý júre beredi, ara-tura saıran quryp ta ketedi. Búkil mádenıet, tarıh, óner máselelerin aıtpaǵanda, aýyldaǵy mádenı qyzmet, kitaphanalar jumysy, kórkemónerpazdar, halyq tea­trlary degenderge deıinginiń bári mende. Olardyń tyǵyz daıyndalatyndary, aıaq astynan nómirge salynatyndary da az emes. Sodan da jumysta, negizinen, tapjylmaı otyramyn. Ár materıalǵa oryndaýshymen qatar ony oqyǵan bólim meńgerýshisi mindetti túrde qol qoıýy kerek. Sondaıda bizdiń Aqańnyń tap­tyr­maı ketetin kezderi jıi bolady. Qazir­gideı qaltafon degen joq. Anda barýy múmkin-aý, munda barýy múmkin-aý degen jerlerge janushyryp telefon shalasyń, keıde taýyp alasyń, ondaıda taksı ustasa da jetedi, kóbine tappaı qalasyń. Partııa­lyq gazette, SK-nyń organynda bólim meńgerýshisi ornynda otyrmaıdy degen sóz sondaıdan shy­ǵa­dy. Aı saıyn partııa jınalysy. Olarda kommýnısterdiń eńbek tártibin saq­taýy sóz bolmaı turmaıdy. Aqyry Aqań munyń da bir amalyn tapty. Materıal basylatyn qa­ǵazdarǵa appaq, taza kúıinde qolyn qoıyp beretin bol­dy... Sol aq qaǵazdy mashınıstka qyz­dar­ǵa materıaldyń sońǵy betin basarda bere qoıasyń, Aqań­nyń qoly mate­rıal­dyń sońynyń syrt­qy betine kele qoıa­dy... Boldy, bitti. Maqalany bólim meń­gerýshisi oqyǵan, oqyp qolyn qoıǵan... Sóıtip júrip jat­tyq. Ádebıet jáne óner bóliminiń meń­gerýshisi Aqseleý Seı­dimbekovtiń ju­mys ornynan tabyl­maı qala beretini, sonyń saldarynan keı maqalalardyń redaktorǵa tikeleı bara beretini jónindegi syn da sap tyıyldy. Degenmen, áshkere bolmaıtyn áreket bar ma. Birneshe aıdan keıin re­daktordyń orynbasary Sarbas Aqtaev aǵam kabınetine shaqyrady. «Nemene, osy seniń bastyǵyń materıaldy tipti tú­zetpeıtin bolǵan ba?» deıdi. Daýy­syn­da tańdanys ta bar, sekem alý da joq emes sııaqty. «Sáke, ol materıal­dyń qalaı daıyn­da­lýyna baılanysty ǵoı. Túzetil­meı­tin­deı etip daıyndaǵan soń bólim meń­gerý­shisiniń qol tıgizbeýi zań­dylyq qoı...», dep ýáj aıtyp jatyrmyn... Sákeń basyn shaıqap, kúldi de qoıdy. Sondaı qyzyq kúnderimiz kóp bolýshy edi. Aqseleýdiń sheshendigine qaıran qala­tynbyz. Arǵy-bergini aıtyp, qaı-qaıda­ǵyny qozǵap, qońyr úndi maqa­my­men baptap sóılep kep bergende kó­meıiniń arǵy bir túkpirinen sóz marjany tógiletin de jatatyn. «Myna Arqada tamalar men naımandar japsarlas qoı. Sol naımannyń ishindegi baǵa­na­lynyń eń bir jýan sińir baıy San­dy­baıdyń Erdeni bolǵan. Bul baıaǵy aǵa sultan saılaýynda Shoqannyń ózin jeńip ketetin Erden. Bizdiń jaqta «Jerdi jaratýyn Qudaı jaratqan, biraq taratýyn Erden taratqan» degen sóz bar. Sol Erdenniń batyrlyqpen de aty shyqqan. О́zi at ús­ti­nen aldyrmaıtyn kón­taqym bolyp­ty. Onyń ústine ataqty naızager», dep bastap, Yqylastyń «Erden» kúıiniń shy­ǵý ańyzyn tap bir aldyndaǵy qabyr­ǵa­dan tek ózine ǵana kórinetin mátindi oqyp otyrǵandaı sonshalyqty jatyq tilmen bı­pazdap baıandaı jóneletin. Kóńiliniń qusy túskende áńgimeni tańdy tańǵa uryp aıtýǵa bar edi. 2004 jyly Qoı­shy­ǵara aǵam ekeýi úıde qonaqta bolǵanda túngi tórtke deıin bir hıkaıadan keıin bir hıkaıa aǵytqan-dy. Aqańnyń sol túndegi aıt­qandarynan  bizben birge bolǵan qalamger dosym keıin tórt áńgime jazyp shyqty. Aqańa aıtqyzsańyz, shyǵý ańyzy joq kúı bolmaıtyndaı, naqty bir oqı­ǵaǵa súıenbese jaı áserden kúı shyq­paıtyndaı, eldiń ómirindegi birde-bir oqıǵa kúıde kestelenbeı qalmaıtyndaı. Mektep bitirgennen keıin aýylda qalyp eki jyl qoı baqqan, keıin talaı jyl jastar gazetiniń tilshisi bolyp ómiriniń deni tabıǵat aıasynda ótken, qazaqtyń dalasyn aldynda jaıýly jatqan kitaptaı oqı beretin Aqańnyń árqaısysy bir-bir etnografııalyq etıýd sııaqty aýyzsha áńgimeleri tipti ǵajap. Qurǵaq sút, qyzyl irimshik, tasqoryq, ýyz­qaǵa­naq, shashyratqy, sirgejııar, serne, bul­qynshaq, malma, taramys, talqy, týlaq degen sııaqty halyqnamalyq uǵymdarǵa qatysty neshe túrli jaılardy sondaı áserli etip aıtatyn. Áserli demekshi, Aqańnyń aýyzsha áńgimelerinde de, jazbasha dúnıelerinde de artyq-aýys aıtý, boıaýdy qalyńdatyńqyrap jaǵý bolmaı turmaıtyn. Oǵan da túsinistikpen qaraý kerek. Aqańnyń aıtqanynda da, jazǵa­nyn­da da túptep kelgende bárinen bu­ryn halqynyń, ózi janyndaı jaqsy kóretin, jolynda qurban bolýǵa daıyn halqynyń abyroıyn asqaqtatý, básin bıiktetý maqsaty turatyn. Mundaıǵa ózge elder ál­deqaıda tereńirek mán beredi. Ana jyly Nıkıta Mıhalkovtyń «Sibir shash­tarazy» fılmi tóńireginde biraz daý-damaı kóterilgeni este. So­lardyń birazy Reseı mundaı bolǵan emes, rejısser eldi kótermelep kór­set­ken degenge saıdy. Solardyń báriniń aý­zyn sý­retker: «Moı fılm ne o tom, kakaıa byla Rossııa, a o tom, kakaıa ona doljna byt» degen jalǵyz sózben japty. Eldi oılaıtyndardyń bári esti sózge toqtady. Aqseleýdiń qazaǵy – Alashtyń ardaq azamatynyń ar­man-ańsarynan týǵan qazaq. Aqse­leý­diń qazaǵy – dál solaı bolǵan qazaq emes shyǵar, biraq dál solaı bolýǵa tıis qazaq. Aqseleý áspettep ótken eldik, erlik, órlik, birlik – bizdiń bárimiz um­ty­latyn uly bıik. Syrt kózge sal-seriniń saltymen salqam júrgendeı kórinetin Aqseleýdiń qaǵazǵa uqyptylyǵy da bólekshe edi. О́tken jyly Ortalyq muraǵatta Aqse­leý Seıdimbek ózi kózi tirisinde ótkizip ketken qujattardyń kórmesi uıym­das­ty­ryldy. Aqań muraǵatqa 3 myńnan astam qujat tapsyrǵan eken, sonyń 700-den astamy jazysqan hattary. Jınal­ǵan jurttyń nazaryna 250 qujat usy­nyldy. Úıine barsańyz kitap sóre­leri­niń úlken bir bóligi qaz-qatar tizilgen papkalar bolatyn. Taqyryp-taqyrypqa bólip, úlken áriptermen tańbalap tas­ta­ǵan. Gazetten qajet maqala kórse de, kitaptan kerek derek tapsa da tap-tuı­naq­taı etip soǵan tigip ne jazyp qoıady. Ma­qala ne zertteý eńbek qolǵa ala qal­sa, jańaǵy papkany ashady da álgi ma­terıaldy qalaýynsha paıdalana beredi. Dúnıeden óterinen bir jyldaı buryn úıine barǵanymda kitaptyń kóptiginen aýyzǵy bólme jaqqa arnaıy sóreler jasatqanyn kórdim. Edennen tóbege deıin tirelgen jańaǵy sórelerdiń bári rý-taıpalarǵa arnalǵan papkalarmen tol­ty­rylǵan. Qazaq shejiresine qatysty myń-myń paraq qaǵazdy jyldar boıy erinbeı-jalyqpaı jınaǵanynyń, sonyń bárin júıelep otyrǵanynyń arqasynda Aqań «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» atty kádýilgi kitap kólemimen myń betteı bolatyn eń sońǵy, eń basty eńbegin az ýaqyttyń aıasynda jazyp tastaǵan. Eń bastysy – Aqseleý Seıdimbek oıy ozyq, sanasy sergek, tanymy táýel­siz tulǵa bolatyn. Keshegi keńestik ke­zeńniń ózinde ol kóp nársege kúmánmen, tipti ashyq kekesinmen qaraıtyn. Maqa­lany bir kúnge kesh usynyp, tapsyrma­ny sozyńqyrap alǵanyńa qınalyńqy­rap sóıleseń Aqań kúlip: «Jaraıdy, azar bolsa kommýnızm bir kúnge kesh ornar», dep qoıa salatyn. Aqańnyń ult saıasatyndaǵy qıǵashtyqtar, bıleýshi par­tııanyń paryqsyzdyǵy, tarıhtyń bur­malanýy sııaqty taqyryptardaǵy áń­­gi­melerin estigende áýelgide aı­ran-asyr qalatynbyz, keıinnen aıyzymyz qanatyn boldy. Dininiń qattylyǵy sondaı, ózi partııalyq gazette istep, ózi bólim basqaryp oty­ryp aqyry osy taqy­ryp­qa bir maqala jazbaı-aq ketti-aý sa­bazyń. Meniń bul sózime sol tusta baspasózde istegen aǵalarymnyń talaıy senińkiremeı otyrǵanyn sezemin. «Ol kezde ondaı bolýy múmkin emes qoı, aqyr aıaǵy bólim meńgerýshileriniń aı saıyn mindetti túrde bir bas maqala jazatynyn bilemiz ǵoı, al partııalyq gazettiń bas maqalasy partııanyń sózin sóılemegende kimniń sózin sóıleýshi edi?», deıtinin de shamalaımyn. Biraq, shyndyq solaı. Al bas maqalanyń jaıy bylaı. Ju­mysqa ornalasqannan keıingi alǵashqy aı­larda Aqseleý bas maqalaǵa baıla­nys­ty qaıta-qaıta synalyp júr­di. «Aýyl mádenıetine partııalyq qam­qor­lyq» degen bas maqala jospar­lana­dy. Jazylmaıdy. «Kórkem ádebıettiń ıdeıa­lylyǵy» degen bas maqala josparla­na­dy. Jazylmaıdy. Jáne olardyń ja­zyl­maǵany maqala nómirge baratyn kúni bir-aq anyqtalady. Aıaq astynan jańa­ǵy ta­qyryp nemese basqa taqyryp ózge bireýge tapsyrylyp, maqala túnge qa­raı betke túsedi. Keıde gazetti bas maqa­lasyz shyǵarýǵa da týra keledi. Ondaıda tıisti orynnan eskertý alyp ta jatady basshylar. Letýchkadaǵy josparlaý kezinde Sovet aǵamyz (jaýapty hatshynyń orynbasary S.Shımanbaev): «Aqseleýge aldyn-ala aıtyp qoıyńyzdarshy, taǵy jazbaı qalyp júrmesin» dep te shyryl­daıdy. Bas maqala sonda da jazyl­maıdy. Kommýnıst Seıdimbekov jına­lys­ta taǵy synalady. Aqyry Aqań ábden zapy boldy ǵoı deımin, bir kúni meni shaqyryp alyp: «Aınalaıyn, osy bas maqala degen báleden qutqarshy», degeni. «Qutqarǵany qalaı?». «Solaı. Sen jazyp otyrshy». «Aqa-aý, tilshilerge bas maqala bermeıdi ǵoı». «Qut­qar­shy dep otyrǵan joqpyn ba? Maǵan berilgen taqyrypty sen jazyp otyr­maı­syń ba?». Rasyn aıtqanda, áýelde Aqań bastyqtyǵyn paıdalanyp, ózi isteıtin jumysty maǵan aýdara salǵandaı kór­dim. Syılas aǵanyń kóńili úshin tez ja­zyp ta berdim. «Sen týǵanda men nege qýandy deısiń?» dep Aqań qaldy. Sodan Aqseleý «SQ-dan» kete-ketkenshe (1983 jyly «Bilim jáne eńbek» jýrnalynyń bas redaktory bolyp taǵaıyndalǵansha) bas maqalasy maǵan aýysty. Aqań qu­laǵy tynshyǵanyna rıza. Bárinen buryn jany jaqtyrmaıtyn taqyrypqa qalamyn lastamaǵanyna rıza. Aqańmen ázilimiz de jarasatyn. Ázildegen bolyp keıbir oılarymyzdy aıtyp ta qalýshy edik. Osy Astanaǵa Aqmola kezinde alǵash kelgenimizde mundaǵy Qallekı teatrynda Qaraǵandy oblystyq drama teatrynyń gastroli uıymdastyrylǵany este. Arnaıy sha­qy­rylǵan ba, joly túsip qalǵan ba, gas­troldiń alǵashqy spektakline Aqań da keldi. Spektaklden keıin teatrdyń bas rejısseri, qazaqtyń jaısań jigiti Jaqyp Omarovtyń kabınetinde dastarqan jaıyldy. Biraz adam jınaldyq. Aqa­ńa bas tartyldy. Aqań sol bastan bas tartyp, «Meniń tórde otyr­ǵanym da jetedi, osy basty Saýytbekke bu­ramyn», degeni. «Siz turǵanda biz qalaı bas ustaımyz» desem bolmaıdy. «Sen osy elge qonaqsyń», deıdi. Rasy kerek, «osy elge qonaqsyń» degeni azdap kóńilime kelip qaldy. Astanaǵa kelip jatqan joqpyz ba? Endi Aqańdy sózben qaǵytýdyń retin oılaı bastadym. Tilek aıtý kezegi kelgende áýeli teatrdy, spektakldi aıtyp, Aqańa aýystym. Biraz maqtap, «Aqańnan úırenetin nárse kóp. Úırenetin nárseniń biri – Aqańnyń kishiktigi. Aqań – qazaqtyń Aqseleýi. Muny jurttyń bári biledi. Biraq Aqań boıyna bitken kishiktigine salyp, ózin tek Taraqtynyń Aqseleýi sanaıdy», dedim... Sol jyldarda Aqań kitaptaryn «Ta­raqty Aqseleý» dep shyǵaryp júr­gen bolatyn. Jurt tynyp qaldy. Bári Aqańnyń ne deıtinine qarap otyr. Aǵam ma­ǵan jaqyn kelip, raılana kúlip: «Qa­tyr­dyń ǵoı aqyry» dedi aqyryn ǵana. Qyzyǵy keıin boldy. Kelesi kita­by­na «Aqseleý Seıdimbek» dep qol qoıdy. Telefondap, quttyqtap, «Aqa, syn­nan qorytyndy shyǵarypsyz ǵoı...», desem, «Seniń sóziń túrtki bolǵany ras, biraq ózimniń búıregim de osy varıantqa burylyp júrgen bolatyn», deıdi. Qalaı degende de álgindeı qajap sóıleý arqyly Aqańa oı salǵan sııaqtymyn. Erkin oılylyǵy, azamattyq asaýly­ǵy Aqańnyń aldynan talaı ret tor qurǵyzdy. Saqtanbaı júretin seriligi, sekemsiz sóıleıtin erligi ózine soıyl bolyp tıip jatqanda da saǵy syn­baı­tyn Aqańnyń. Áıtse de, ámirshil júıe­niń ánsheıindegi ákireńdeýi Kolbınniń tusynda qanquıly qııanatqa ulasqany qatty soqty. О́tken tarıhty boıamalap kór­setti, eskishildikti dáriptedi, ult­shyl­dyq saryndarǵa jol berdi degen sııaq­ty aıyptarmen «Bilim jáne eńbek» jýrnalynyń bas redaktorlyǵynan bo­sat­qanymen qoımaı, jeltoqsan oqıǵa­sy­na jelik bergenderdiń, «qazaq ult­shyl­dyǵyn daıyndaýshylardyń» biri retinde qońyraý baılanyp, qadaǵalaýǵa alyn­dy, júrisi ańdylyp, sózi tyń­daldy, aqyr aıaǵynda ústinen is qozǵaýǵa daıyndyq jasaldy. Buǵan Memleket qaýipsizdigi komıtetiniń kezinde baspa­sózde jarııalanǵan qujattaryndaǵy «Po delý prohodılı ızvestnye pısatelı Shona Smahanýly, Akseleý Seıdımbekov...» degen joldar dálel. Shona aǵamyzdyń ol tizimde júretini Alma­tyda qazaq mektepterin ashqyzýǵa atsa­lysyp, úıdi-úı kezip júrip, turǵyn­dar­dyń qolyn jınaǵandyǵy ekendigi belgili. Is qozǵaýǵa daıyndyq jasaldy dep kesip aıtatynym – soǵan kózim anyq jetkendikten. 1987 jyldyń kókteminde bizge (ol kezde Ortalyq komıtettiń nasıhat jáne úgit bóliminiń nusqaýshy­symyn) bir maqala kelip tústi. Memleket qaýipsizdigi komıteti arqyly daıyn­dalǵan. Taqyrybyna deıin qoıylǵan: «Rjavchına» («Tat»). Halyqtyń kirshiksiz sanasyna tat túsirýge, halyqtar dostyǵyna syna qaǵýǵa áreket etken bir top jazýshylardy áshkereleıtin maqala. Negizgi keıipkerleri – Shona Smahanuly men Aqseleý Seıdimbekov. KGB tipti bir redaksııaǵa aldyn ala qupııa jiberip, maqalany qazaqshaǵa aýdartyp ta qoı­ypty. Tek qol qoıatyn adam tabý ǵana qal­ǵan. Ol adamnyń ulty qazaq bolýǵa tıisti. Bólimniń «tańdaýy» sol tusta «Lenınskaıa smena» gazeti redak­tory­nyń orynbasary qyzmetindegi Ádil Ybyraevqa tústi. Ádil sonda bir azamattyq jasady. Bólim meńgerýshisi orynba­sa­rynyń kabınetinde maqalaǵa qol qoıý­dan bas tartqanymen toqtamaı, sol jerde kádimgideı shý shyǵardy. Ol áńgime biraz adamnyń qulaǵyna jetti. Muny apparatta «ýtechka» deıdi. «Ýtechka» shyq­qannan-aq men bir táýekelge kiristim. «Lenınshil jasta» jumys isteıtin kýrstasym Erǵalı Saǵatovty eki keshtiń arasynda ońasha shaqyryp alyp, osylaı da osylaı, sondaı bir maqala daıynda­lyp jatyr, ol shyqsa jaǵdaı shyndap qıyndaıdy, aǵańa aıt (Shona men Er­ǵa­lı bir aýdannan ba, tipti bir sovhozdan ba, áıteýir jaqyndyǵy baryn biletinmin), bizge telegramma salsyn, qar­sylyǵyn bildirsin, qalǵanyn kórer­miz dedim. Áń­gimeni qupııa ustaýyn qa­dap tapsyrdym. Jedelhat jetip keldi. Or­ta­lyq komıtet hatshysynyń aldynan qaıtypty. Bó­lim­degiler opyr-topyr boldy da qaldy. On­daı maqala bary ras edi dep qaǵaz jú­zinde qalaı aıtarsyń? Shona Sma­han­ulyn shaqyryp (qazaqtildi gazet-jýr­naldardyń kýratory retinde bul sha­rýa maǵan tapsyryldy), «Myna áńgi­meni qaıdan shyǵaryp júrsiz? Je­del­­hat­ty nege súıenip jazdyńyz? Sizder tý­raly eshqandaı redaksııada esh­qan­daı maqala joq ekenin anyqtadyq» dep «qyspaqqa» alyp jatyrmyn. Ol kisi: «Qaıdan bileıin? Bireý telefonmen aı­typ edi, kim ekenin de surap úlger­me­dim», dep kúmiljıdi. «О́zińiz kommýnıssiz, ózińiz soǵysqa qatysqan adamsyz, sóıtip júrip ósekke súıenip SK-ǵa jedelhat jiberesiz. Uıat emes pe?» dep taǵy qysamyn. Shókeń qateligin moı­yn­daıdy, endigári olaı etpeýge ýáde beredi. Sodan Ortalyq komıtet hatshy­sy­nyń atyna qyzmettik jazba daıyndap, ondaı maqala jazylmaǵanyn, jalǵan aq­paratqa senip, jedelhat jibergen KPSS múshesi Sh.Sma­hanuly óz qate­li­gin moı­ynda­ǵanyn aıtyp, qujatty ba­qylaýdan al­dyrt­tyq. Sóıtip, jeme-jem­­ge kelgende ol ma­qa­lany basty­rý­dan Ortalyq komıtettiń ózi tartyndy. Maqala basyla qalǵanda, sonda aty ata­latyn bas­qa­lardy qaıdam, naqty aıyp­talatyn Sh.Smahanuly men A.Seı­dim­bekovtiń jel­toq­sandaǵy qazaq ult­shyl­dyǵynyń ıdeo­lo­gııalyq negizin daıyn­daýshylar retinde isti bolýy ábden-aq múmkin edi. Aqań aýzyn ashsa Alashty aıtatyn. Bar esi-derti tek qazaqtyń qamy. Ultyn dál mundaılyq súıetin adam qazaqta ǵana emes, jalpy myna jer betinde az da shyǵar dep oılaımyn. Aqseleýden talantty, Aqseleýden bilimdi, Aqseleý­den sheshen, Aqseleýden kósem bolýǵa bolar, biraq Aqseleýden ótken otanshyl bolý, elin, jerin, tilin, ta­rıhyn, máde­nıetin Aqseleýden artyq jaq­sy kórý qıyn sııaqty. «Alashtyń Aqseleýi» atty fılmde professor Na­mazaly Omashulynyń: «Quldyq sanany boıyna darytpaı ketken adamdar az ǵana bolsa, sonyń naq bireýi osy kisi. Halqyn, jerin keremet súıgen adam ǵana osylaı kúresip ótedi. Al el táýel­sizdik alǵannan keıin bul kisi buryn­ǵy­synan da jaınap sala berdi. Aqań keremet ashyldy. Naǵyz Alashtyń azamaty boldy. Men Aqańdy ultyn súıýdiń hrestomatııalyq úlgisin jasap ketken tulǵa dep esepteımin», degen pikiri keltiriledi. Sol sóz – sóz. Qyzmetten qońyraýmen qýylyp, aılar boıy ıdeologııa salasynda jumys­qa jolatylmaı júrgen Aqań ázer degende Ǵylym akademııasynyń Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna eden sypyrý­shy­nyń bos ornyna qabyldandy... La­bo­ranttyq mindetti atqardy. Qyzyq bolǵanda, «Ne bylo by schastıa, da neschaste pomoglo» dep orystar aıta­tyn­daı, taǵdyrdyń sol teperishi Aqańnyń ómirine jaqsy ózgeris alyp keldi. Áýelden-aq analıtıkalyq oılaý júıe­sine beıim azamattyń, shırek ǵasyrdaı ýaqyty jýrnalıstıkanyń qara jumy­sy­na jum­sal­ǵan Aqańnyń ǵylymı mekemeniń ta­baldyryǵynan attasy­men-aq tyń tynysy ashylyp sala berdi. Táýelsizdik tusynda qyran qustaı tú­ledi. Azattyq aspanynda parlap ushty. Áýeli qara óleńnen kandıdattyq, keıinnen kúı ónerinen doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Kitaptan keıin kitap to­ǵytty. Barlyq jaǵynan joly ashyldy. Memlekettik syılyqty da aldy. Pro­fes­sorlyq ataqty da aldy. Qyzmette de ósti. Aldymen Y.Altyn­sarın atyndaǵy Bilim problemalary ınstıtýtynyń dı­rektory, keıinnen sol ınstıtýttyń negizinde qurylǵan Qazaq Bilim aka­de­mııa­synyń prezıdenti boldy. Astanaǵa sha­qy­rylyp, Prezıdenttik má­denıet orta­ly­ǵynda dırektordyń ǵylym jónindegi oryn­basary, Eýrazııa ýnı­ver­sıtetiniń jýr­­nalıstıka kafedrasynyń meńge­rý­shisi boldy. Aqseleý Seıdimbektiń ómiri – adam qyzyǵarlyqtaı sulý ómir. Jumystan ba­syn almaǵan kúıi kúıip ketetin kisi­lerdiń qatarynan emes edi. Bárin teń us­taıtyn. Oıdy da oılaıtyn, toıdy da toılaıtyn,  kartasyn da oınaıtyn, bılıar­dyn da qoımaıtyn, júrýdeıin júretin, qysqasy, dáýrendi súrýdeıin súretin. Eldikti de, erlikti de, órlikti de, serilikti de Aqańnyń bir boıynan tabatynbyz. Muny Alash jurty Aqseleýsiz qalyp, qalyń eli qaıǵyǵa batqan qaraly jıynda Ábish Kekilbaev júregi qan jylap turyp, jerine jetkize aıtty. «Qazaqta sal qandaı bolady? Aqse­leý­deı bolady. Seri qandaı bolady? Aq­se­leýdeı bolady. Bı qandaı bolady? Aq­seleýdeı bolady. Batyr qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Pir qandaı bo­la­dy? Aqseleýdeı bolady. Qazaqtyń jaq­sy­sy men jaısańynyń bári qandaı bo­lady? Aqseleýdeı bolady. Qazaqtyń qatepti qyzyl nary qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Báriniń ornyna bir ǵana Aqseleý júre alady. Al Aqse­leý­diń ornyna kim júre alady? Eshkim de emes, tek Aqseleýdiń ózi júre alady», dedi ǵoı sonda Ábekeń. Budan artyq aıtý múmkin de emes. El Aqseleýsiz qalǵanmen, jer aq­se­leýsiz qalǵan joq. Aqseleý Seıdimbek syndy tulǵalar qasıetti qazaq jeriniń ózinen, dalanyń qara topyraǵynan ósip-ónetin aqseleýdi eske salady. «Jer bolsa – el bolady, el bolsa – er bolady» dep Elbasymyz aıtqandaı, dala barda danalar da bola beredi. Saýytbek ABDRAHMANOV.