«Azat – aıaq astynda, Syrymbet – syryq silter jerde, Jylandy – janynda, Buqpa – baýyrynda, Aıyrtaý – aıasynda, Imantaý – ıyǵynda, Sandyqtaý – saǵasynda, Aqan – aǵaıyny, Zerendi – zamandasy, Shortan – shóberesi, Toryaıǵyr – tustasy, Kókseńgir – kórshisi, Ereımen – erýlesi, Baıan – baýyry, Qarqaraly – qudasy, Aqtaý – atasy, Ortaý – odaqtasy, Alataý – aǵasy, Altaı – atasy» dep qaıyrǵan shalqar shabytty jazýshy osy atalǵan taýlardyń birazyn kózimen, kóz jetpegenin aspanda sharyqtap ushqan suńqar qanatty sezimmen kórgenin aıtady emes pe? Marjandaı tizilgen osy ataýlardan qazaqtyń ulan-ǵaıyr eli men jeri kóz aldyńa keledi.
Jaqynda «Egemende» jaryq kórgen Elbasy maqalasynda týǵan jerdiń árbir saıy men qyrqasy, taýy men ózeni tarıhtan syr shertetini, árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar ekendigi óte oryndy atap kórsetildi. Osy turǵydan kelgende, halqynyń baq-berekesiniń qamymen jelmaıa minip jer shalǵan Asan qaıǵy babamyz qazaqtyń jalpaq dalasynyń shuraıly pushpaqtarynyń báriniń derlik synyn berip, sıpatyn aıtyp ketken ǵoı. Bile bilsek, Asan baba sózderiniń mańyzy búgingi urpaq úshin bir mysqal da kemimegen. Ári tarıh, ári ańyz, ári danalyq. Ári qazirgi sharýashylyq pen turmystyń kádesine jarap keterlik ilkimnen de qur alaqan emes.
Qazaq eshqashan el men jer uǵymdaryn bir-birinen bólip qarastyrmaǵan. El bar bolsa jer bar. Jer bolǵanda ǵana el bar. Batyrlar jyrlarymyzdyń ózi el men jerdi aıtýdan bastalady. «Jıdeli Baısyn jerinde Qońyrat degen elinde» degendeı. Qaıǵysyn «Qarataýdyń basynan kósh keledi» dep elim-aılatyp atamekenniń aıbynyna muń qylyp shaqqan. Týǵan jerdiń qasıet-kıesinen qara ormandaı qorǵan bolar pana tapqan. Syrdy ana degen. Qýanyshyn ánge qosyp, asqaqtaǵan Alataýmen bólisken. Narkesken aqyn Mahambet te «Edildiń boıy en toǵaı, El toltyrsam dep edim» dep armanyna el men jerdi birge qosaqtaǵan. Kenesary Saryarqadan aýǵan kezdegi qoshtasý jyryn tolǵaǵan Kúderiqoja «Qarqaraly, Qazylyq, Jatýshy ediń jazylyp...» dep bastap atajurt atyraby, ardaqty mekenniń berekeli tunyǵyn tizbelegende kóńildiń keneresinen asyp tolqyp ketetinin qaıtersiz? Qarqaralyny qasterlep Máńgilikke órletken Mádıdiń, Ereımentaýdan medet tilegen Imanjúsiptiń ózderi de, ánderi de el men jerdiń árkez jelbirep turar jalaýyna aınalyp ketýi sirá da tegin emes-aý!
Atam qazaqtyń, odan arǵy babalarymyzdyń at tuıaǵy jetip jaılaǵan, qystaǵan jerleriniń bárin Sarytaý, Túmen, Azaýly, Qulyndy, Baıkól, jańaǵy Jıdeli Baısyn sııaqty jer ataýlarynan zerdelep bilemiz, ol jerlerge ordaly el qonǵanyn uǵynamyz. Qaskeleń, Shamalǵan, Baǵanaty, Boraldaı, Narynqol, Baıynqol, Ańyraqaı, Orbulaq, Qalmaqqyrylǵan degen qazirgi belgili jerlerimizden jońǵar-qalmaq shapqynshylyǵy kezindegi ata tarıhymyzdyń izi qalǵanyn ańǵaramyz. Biraq bul jerlerde qalmaqtyń emes, Shamalǵan dáýdi jekpe-jekte oqsatyp qulatqan Naýryzbaı batyr syndy qazaq batyrlarynyń erligi men jeńisi jazylǵan. Iá, Uly Dalanyń tarıhy óziniń bederli betinde saırap jatyr. Sańylaýy bardyń sanasyn óshirmeýge, máńgúrttikti bastan keshirmeýge osylardyń septigi tımeıdi dep aıta almaspyz.
Tarıh aldynda Qazaq eliniń júzi jarqyn. Qazaqtyń eli men jeriniń eshkimnen uıalyp bet basatyn tarıhy joq. Arydaǵy Altaı, Shyńǵystaý, Otyrar, Túrkistan men Áziret Sultan, Aısha bıbiler, beridegi Baıqońyr men Temirtaý, Almaty men Astana, «Báıteregimiz», ári tól tarıhtyń oqýlyǵy, ári tárbıe quraly desek te bolady. Rýhanı tárbıeniń, eljandylyq pen otanshyldyqtyń. Olaı bolsa, biz qazaq dalasyndaǵy el men jer ataýlarynyń, qasıetti rýhanı qundylyqtarynyń, kıeli jerleriniń maǵyna-mazmunyn, ónege-ǵıbratyn, tárbıe-tálimin osy taraptaǵy ıgi maqsatqa ıkemdeýimiz kerek-aq.
Osydan biraz jyl buryn Kókshetaýda arnaıy jasaqtalǵan ekspedısııa Kenesary bastaǵan ult-azattyq kóterilisiniń negizgi baǵyt-baǵdar, oshaq-núktelerin bir aı júrip aralap shyqqan edi. Ár jerden kóteriliske qatysty jańadan qanshama derek, maǵlumattar tapty, el aýzyndaǵy áńgimelerdi jınady. Ultjandy azamat, qarymdy jýrnalıst, marqum Nurmuhanbet Ysqaqov «Kenesary hannyń joryqty joldarymen» atty tamasha tanymdyq kitap jazyp shyǵyp, ony orys tilindegi aýdarmasymen qosa súıinshilep tartqan bolatyn. Osy ekspedısııanyń jumysy, maqsaty orta jolda úzilip, túıinine jetpeı qalǵanyn da bilemiz.
El men jerdiń tarıhyn izerleıtin osyndaı ekspedısııalar, izdenister qajet. Abaı hakim aıtqan: «Berekeli bolsa el, jaǵasy jaılaý ol bir kól», degen sózdiń maǵynasy tereń. Elsiz – jerde bereke bolmas, jersiz – elde bereke bolmas. El men jerdiń bútindik-birligine septesetin tarıh ta, jádiger de, ańyz da árqashan qymbat.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
