PARLAMENT
«Egemen Qazaqstannyń» arnaýly beti
Táýelsizdik týyn tikkenimizge bıyl 20 jyl tolady. Egemendik alǵaly beri eldiktiń sımvoldary qaı dárejede dáriptelip, qurmettelip júr. El sımvoldarynyń qataryna jatatyn memlekettik til jáne onyń qoldanylý aıasy qandaı?
Osydan eki jyl buryn Memlekettik týdy dáripteý týrasynda saýal joldanyp, ony iri-iri qalalardyń kórnekti oryndarynda jáne Uly Jibek joly, búgingi Batys Eýropa – Batys Qytaı halyqaralyq avtomobıl joly ótetin iri qalalardyń kire berisi men shyǵa berisine bıik tuǵyrǵa ornatý usynylǵan edi. Ázirge, tek elordamyz Astanada ǵana, onda da bir jerde turǵanyna kóńil jubatyp júrmiz.
Búgingi aıtylatyn másele – resmı jıyndardaǵy baıandamashylardyń tili. Mysaldy alystan emes, Parlament Májilisiniń óz qabyrǵasynan-aq alaıyq. Bizdegi memlekettik tilge ilespe aýdarma sapasyn aıtpaǵannyń ózinde, keıde aýdarylmaıdy da. О́tkendegi Úkimet saǵatyndaǵy jasalǵan eskertpeden keıin anyq bolǵanyndaı, bizdiń bárimizdiń orys tilin túsinip-biletinimiz úshin ilespe aýdarma jasamaýǵa da bolady eken. Sonda qalaı, bizdiń orys tilin bilgendigimiz úshin memlekettik til zardap shegýi kerek pe?
20 jylda qazaq tili memlekettik til mártebesine laıyq bola almaı keledi. Bul jerde mańyzdy problema – qoǵamnyń sanasynda qazaq tili memlekettik til syndy bıik mártebege ıe bolsa da, tek osy tilde sóıleıik, osy tildi qoldanamyz degen berik túsinik áli qalyptaspaýda. Memlekettik til bolǵannan keıin, ony damytý, ornyqtyrý men nyǵaıtý – álbette memlekettiń mindeti. Alaıda, qoǵam da shette qalmaýy kerek. Deı turǵanmen, memleket osy máseleni laıyqty atqarýǵa tıis bolǵanymen, ony óz deńgeıine jetkize almaı otyr. Sonyń kesirinen qazaq tili jetimdik kórýde.
Mınıstrlikterde jumys isteıtinder men Úkimet basshylyǵynda qyzmet atqaratyndardyń 80-90 paıyzy qazaq ultynyń ókili ekeni belgili. Solardyń memlekettik tildi damytamyz dep ábigerge túsip júrgenderine aıaýshylyqpen qaraýǵa týra keledi. Olarda júrip jatatyn sansyz jıyndardyń kúni búginge deıin, tym qurysa, bireýi bastan-aıaq memlekettik tilde ótpeıdi. Búkil el, búkil tómengi basshylyq solarǵa qarap, solardan tálim almaı ma?
Osynda, Parlament qabyrǵasynda baıandamalaryn qazaq tilinde jasaıtyn keıbir basshylar, tili shubarlanyp, ejiktep turǵanda, qulaqqa ersi tıip, namysyńdy qozdyrady. Qazaqsha sóıleı almaıtynyna tipti qysylmaıtyn da sııaqty. Memleket qajet etpegen tilde men nege sóıleýim kerek deıdi me eken? Olar bizdiń tilimizdi, Qazaq eli sóıleıtin qazaq tilin dál osylaısha qorlap otyr jáne anasynyń tili men ultynyń qundylyqtarynan qyzmetin joǵary sanaıtyndardy kimderdiń sanatyna qosamyz?
Qazaqstan azamaty bola tura, elimizdegi basqa ult ókilderiniń keıbireýleriniń, ata-babalarymyzdyń dinine, tiline, asyl qundylyqtaryna, memleket sımvoldaryna muryn shúıirip te qaramaıtyndyǵy óz tarapymyzdan oryn alyp otyrǵan osyndaı kózqarastan bolsa kerek. Áıtpese, basqa jurt emes, shetel emes, ózimiz qarjylandyratyn orys tilindegi basylym qazaqtyń kıeli kıiz úıin aıdyń, kúnniń amanynda «qańǵybas qazaq turatyn kúrke» dep, Alashtyń arysy Maǵjannyń tegi Jumabaevty – Pıatnısabaev, óner qaıratkeri Baqytjan Jumadilovti – Pıatnısadilov dep aýdarmas edi ǵoı.
Kepegemiz – aǵash, uranymyz – «Alash» degen ejelgi túrkilerdiń tuǵyryn qulatpaı, ata jurtqa at baılaǵan, kóshýge yńǵaıly, ózimen bipge ala júrip ómir súrgen baspanasy – kıiz úıdi osylaı qorlamas edi. Bul – naǵyz masqara!
Bile-bilgenge kıiz úı – qazaq turmysynyń basty bolmysy. Rýhanı mádenıet aýqymynda kıiz úı baspana ǵana emes, arǵy álemmen baılanystyryp, qaskóı rýhtardan qorǵaıtyn kıeli oryn. Qazaq úıdiń kıesi shańyraqtan bastaý alady. Ýyq ornyqtalyp, kerege myqty bolyp, irgesin berikteıdi. Shańyraqty tapjyltpaı ustap turady. Yntymaq pen birliktiń belgisi osynda ekenin bilmedi deımiz be? Joq bildi. Bile tura ádeıi jasady, namysty taptaǵysy, árýaqty qorlaǵysy keldi.
Keshegi Alash arysy Maǵjannyń rýhyn saıqymazaq etý jaı bilmestikten bola salǵan jáıt deýge kelmeıdi. Kezinde keńes ókili Jangeldındi eski húkimet qazaq shapanyn kabınet kıimine, ıslam dinin hrıstıan dinine aıyrbastatyp, Stepnovqa aınaldyryp qana qoımaı, mıssıoner etip qorlamap pa edi.
Bul sózimdi keıbireýler ultshyldyqqa balaýy múmkin. Meıli, eger «telehabarlardyń kem degende jartysy qazaq tilinde bolýy kerek» degen usynysym ultshyldyq bolsa, bola qoısyn. Elimizdiń eleýli memlekettik merekelerinde qazaqtyń áni shyrqalyp, qoıylymynda qazaq ıisi shyǵyp turatyn ulttyq sahnany ózimizdiń qazaq óner ıesi basqarýyn qalasam, osy ultshyldyq pa? Ultymyzdyń múddesin qorǵaý ultshyldyq emes bolar!
Joǵarydaǵy aıtylǵandarǵa oraı tómendegideı usynystarym bar. Olardy bireý qoldar, bireý qoldamas, másele onda emes.
Birinshiden, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqy Assambleıasynyń sońǵy ótken sessııasynda sóılegen sózinde: «Tilge shyn janashyr bolsa, qaltasynan aqsha shyǵarsyn da arnaıy jobalarǵa salsyn», – degen edi. Endeshe, kez kelgen memlekettik qyzmetker resmı jıyndarda qazaqsha taza sóıleı almasa, ilespe aýdarmany qamtamasyz etip, shyǵyndaryn óz qaltasynan tólesin.
Ekinshiden, Memlekettik qyzmet isteri jónindegi agenttik memlekettik qyzmetshiler men ákimshilik memlekettik laýazymdardy atqarýǵa úmitkerlerdi synaqtan ótkizýde belgilengen tártippen memlekettik tildi jetik meńgerý aıasynda qazaq tili boıynsha emtıhan alýy qajet. El prezıdenttiginen úmitker bolǵan kezde Elbasy da emtıhan tapsyrdy emes pe? Nege basqalarǵa da osyndaı talap qoımasqa. Iаǵnı, tıisti zańdarǵa ózgerister engizilýi qajet.
Úshinshiden, otandyq buqaralyq aqparat quraldarynda ulttyń ar-namysyna tıetin, qoǵamda narazylyq týdyratyn dúnıeler jarııalanyp ketpeýi úshin quzyretti organdar tarapynan qatań baqylaý bolýy qajet. Joǵaryda atalǵan keleńsizdikke jol bergen, qazaq ultyn saıqymazaq etken Aqmola oblystyq «Stepnoı maıak», aýdandyq «Býrabaı», «Lých», «Selskaıa nov» gazetterin jaýyp qana qoımaı, zań aldynda tıisti jazaǵa tartý kerek dep sanaımyn.
Nurlan О́NERBAI, Májilis depýtaty.
