Termın tetigi

Keshe elordadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada elimiz Mádenıet mınıstrliginiń Til komıteti Syrtqy ister mınıstrligimen birlesip, «Syrtqy saıasat salasyndaǵy termınder jáne olardy qol­daný normalary» taqyrybynda dóńgelek ústel ótkizdi. El Úkimeti janyndaǵy Memlekettik termınologııa komıssııa­lary­nyń músheleri, joo-nyń belgili ǵalymdary, joǵary jáne ortalyq atqarýshy organdardaǵy memlekettik tildi damytý jáne aýdarma salasynyń mamandary, Parlament depýtattary qatysqan bul jıyndy A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstı­týty­nyń dırektory, Úkimet ja­nyn­daǵy Memlekettik termınologııa komıssııasynyń múshesi Sherýbaı Qurmanbaıuly ashyp, júrgizip otyrdy. Ol óz kezeginde termınologııa sa­lasynda kezdesetin keıbir túıt­kildi máselelerdiń túıi­nin sheshýdiń ózek­ti­ligine toq­tal­dy. «Búgingi tańda dıplo­ma­tııa­lyq ter­mınderdi birizdendirýdi júıe­li túrde sheshý jolǵa qoı­yl­maı otyr. Sebebi, syrtqy saıasat sa­lasyndaǵy belgili bir termın­der­diń qoldanysy bir ǵana eldiń, bir ǵana tildiń sheńberimen shektelmeıdi. Ekijaqty, kópjaqty ke­lisim shart­tar­ǵa qol qoıý bary­synda, memleket basshylarynyń kezdesýi kezinde ja­salatyn túrli hattamalar men qu­jat­tar kezinde osy termınder qolda­ny­lady. Al syrtqy saıasat sala­syn­daǵy, dıplomatııa baǵytyndaǵy termınderdi birizdendirý máselesin soza beretin bolsaq, onda biz kún­de­likti ótip jatatyn túrli deń­geı­degi shara­lardaǵy qujattarymyz­dy rásimdeý kezinde qıyndyq­tar­ǵa tap bolamyz. Sondyqtan, bú­gin­gi dóńgelek ústel­diń mańyzy erekshe», dedi Sherýbaı Qur­manbaıuly. Budan keıin sóz Máde­nıet vıse-mınıstri Ǵazız Tele­baev­qa berildi. Mádenıet vedom­stvosynyń óki­li óz sózinde ono­mas­tıkaǵa, ter­mı­nologııaǵa, jal­py tilge qa­tysty má­seleler bir ǵana memlekettik organ­nyń quzy­ryna tıesili emestigine, sebebi, olar el bo­lyp, halyq bolyp birge kóteretin aýyr júk ekendigine toqtalyp ótti. «Bizdiń árqaısy­sy­myz óz ta­rapymyzdan qandaı kó­mek kerek, qandaı baǵdarlama jáne qandaı zań qabyldaý kerek, degen máse­le­ler tóńireginde at­sa­lysýǵa tıispiz. Oǵan búkil ha­lyq­tyń qol­daýy kerek. Osy oraıda, men til máselesine janashyr­lyq tany­typ otyrǵandaryńyzǵa rı­za­shy­lyǵymdy bildirgim keledi»,  dedi Ǵazız Telebaev. Syrtqy ister mı­nıstriniń oryn­basary Qaırat Sa­rybaı: «Bizdiń syrt­qy saıası vedomstvoda memlekettik tildiń halyq­ara­lyq saladaǵy qoldanysyn art­tyrýǵa ájeptáýir kúsh salynyp jatyr. Degenmen, áli de kemshilikter bar. Olardy moıyn­daýǵa týra keledi. Sol olqylyqtardy boldyr­mas úshin, eń aldymen biz­diń mı­nıstrliktiń ishinde jyl saıyn til­ge baılanysty attestasııa ót­ki­ziledi. Ádette ol keńestik ke­zeń­de emtıhan túrinde ótýshi edi. Sodan biz arylsaq deımiz. Qyz­met­kerlerdiń qazaq tilin qan­sha­lyqty biletindigin kompıýter ne­gizinde anyqtap, obektıvti túr­­de baǵa berýimiz kerek. Bú­gin­de osy ba­ǵytta jumys atqaryp jatyrmyz», dedi. Vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, syrt­qy saıa­sat­qa, syrtqy qaty­nastarǵa baı­la­nysty termınder tóńiregindegi qordalanyp qalǵan máselelerdi sheshý maqsa­tyn­da Syrtqy ister mınıstrliginde ar­naıy termıno­lo­gııalyq top qu­ry­­­lyp­ty. Ol top el táýel­siz­di­giniń 20 jyldyǵyna arnap, qazaq­sha, oryssha, aǵyl­shyn­sha jańa dıp­lomatııalyq sóz­dik daıyndap jatyr eken. Bul sózdiktiń al­ǵash­qy nusqasy ma­man­dardyń sara­laýy­nan, tekserýinen ót­ke­nnen keıin baryp, min­detti túrde memlekettik ter­mınologııalyq ko­mıs­­sııasynyń qa­raýyna ótpek. «Sóz­­dikke qatys­ty jumystar bı­yl­­ǵy jyly aıaq­talady dep oı­laı­myz. Mun­daı sózdik buryn eki ret shyq­qan. Alaıda, olar 1-2 myń tırajben ǵana taraǵan edi. Ol árıne, jetkiliksiz. Osy joly biz sózdikti 10 myń tırajben shyǵaraıyq dep otyrmyz»,  deı kele Qaırat Sa­ry­baı, óziniń memlekettik termı­no­logııalyq komıs­sııa­ǵa qatysty usynystaryna toq­talyp ótti. Onyń pikirinshe, birinshiden, mem­­lekettik termınolo­gııa­lyq komıssııa óziniń otyry­syn júıeli túrde ótkizýi kerek. «Ekinshiden, Termınkomda syrt­qy saıasatqa qatysty bir­de-bir mú­she joq ekendigi eskerilip, bul olqy­lyqtyń orny tolty­ryl­ǵa­ny jón. Úshinshiden, memlekettik ter­mınolo­gııa­lyq ko­mıssııanyń búkil ob­lystarda min­detti túrde bólimsheleri qu­ry­lýy qajet», dedi Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary. Ol sondaı-aq, ter­mı­nologııanyń kóp jaǵdaıda orys tilinen aýdary­lyp kele jatqanyn, bul rette tú­rik, tatar, ózbekterdiń tájirı­be­si­ne de súı­en­gen artyq bolmaı­ty­nyn jetkizdi. «Keıbir salalarda olardyń termı­no­logııasy álde­qaıda jaq­sy damyǵan. Nege solardan úlgi almasqa? My­sa­ly, ótken jyly «deıstvýıýshıı predsedatel» degen sóz tirkesiniń neshe túrli balamasyn usynǵan bo­latyn­byz. Biraq Elbasy «Is ba­syn­daǵy tóraǵa» degen óziniń naǵyz fýnk­sııa­syna dál keletin qazaqsha ba­lamasyn tapqan edi. Mine, osyn­daı úrdisterdi odan ári jalǵas­tyrýymyz kerek. Iаǵnı, orys tilinde solaı qalyptasty dep, dálme-dál aýdarmalardan ary­lýymyz qajet», dedi Q.Sary­baı. Osy basqosý kezinde óziniń oı-paı­ymymen bólisken Syrtqy ister mı­nıstrliginiń Ákimshilik jáne baqylaý departamentiniń ke­ńesshisi Bolat Jámkenov bú­gingi kúnge deıin syrt­qy saıasatqa qatysty termınder jaı­ly keleli jıyn bolmaǵanyn, son­dyq­tan, mundaı otyrystardyń ma­ńyzy aıryqsha ekendigine toqtaldy. B.Jámkenov osylaı dese, ja­zý­shy, aýdarmashy Mádı Aıym­betov ha­lyqaralyq qujattardyń aýdarmasy men termınderdiń qol­danylý deń­geıi­niń áli de tómen bolyp otyr­ǵanyn, sondyqtan osy máselege basa nazar aýdarý qajettigin alǵa tartty. «Egemen Qazaqstan» res­pýb­lı­ka­lyq gazeti» AQ prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov halyq­ara­lyq termın­der­diń aýdarylýy men olardy birizdendirý tóńire­gin­degi óziniń oıyn aıta kele: «О́zimizge ózimiz syn kózben qara­ǵanymyz jaqsy. Biz basqa salalarda buryn da sóılep, jazyp júrgen ha­lyq­pyz. Al syrtqy saıasat sala­syndaǵy izdenisimizdiń bastalǵanyna 20 jyl. Eger, osy ýaqyt shek­teý­ligin eskersek, negizinen syrt­qy saıasat salasyndaǵy termınderdi qa­lyp­tas­ty­rý boıyn­sha jaqsy ju­mys­ júr­gizilip ja­tyr. Basqa sala­lar­daǵy termınderdi toqtata turýǵa bolady, biraq, halyqaralyq, ásirese, syrtqy saıa­sat­taǵy termınderdi toqtata al­maımyz. Báribir ratıfıkasııa ja­sa­lady, báribir qol qoıylyp, qu­jattar daıynda­lady. Sondyqtan, osy salaǵa arnaıy kóńil bólip otyrǵanymyz durys», degen oı-paıymyn jetkizdi. «Álem ádbıeti» jýrnaly­nyń bas redaktory, jazýshy Ke­ńes Iýsýp halyqaralyq qatynas­tarda qoldany­la­tyn qysqarǵan sózder­di birizdendirýge, Ulttyq qaýip­sizdik komıteti aka­demııa­synyń professory Sara Qoıan­bekova syrt­qy saıasat salasyn­daǵy ter­mınderdiń resmı qolda­ny­lýyna, respýblıka Joǵarǵy Soty Memlekettik tildi damytý bóliminiń meńgerýshisi Qydyrbek Álqojaev ha­lyqaralyq quqyq salasyndaǵy termıntaný usta­nym­daryna, Qa­zaq­stan Zań shy­ǵarý ınstıtýty Lıngvıstıka ortalyǵynyń bas­ty­ǵy Nurzada Prımashev zańna­ma­lyq aktilerde memleket, jer-sý jáne ulttar ataýlaryn rásim­deýge, Qazaqstan Konstıtýsııa­lyq Keńesi Taldaý bóliminiń meń­gerý­shisi Meırambaı Kemalov ha­lyq­aralyq termınderdi ulttyq zań­na­ma­ǵa en­gizýdiń problema­laryna qatysty pikirlerin ortaǵa saldy. Láıla EDILQYZY.