Baıqańyzdar!

Saqtansań – saqtaıdy

Sońǵy kezderi Eýropa jurtshylyǵy alańdaý ústinde. Alǵashynda Germanııaǵa Ispanııadan ákelindi degen qııar men tomattan bolǵan juqpaly ishek aýrýlarynan kóz jumǵandar sa­ny nemis jurtynda 35-ke jetse, Shvesııada bir adam baqıǵa attanǵan. Úreılengen eýro­pa­lyqtar kókónisterge qaýippen qarap, meıramhanalarda salattardan qııar men tomatty alyp tastap, jer-jerde osy kókónis­terge degen suranys kúrt túsip ketip, fermerler jappaı zııan shegip jatyr. Zertteýler júr­gi­zilip, endi ıspandyq kókónis­ter­diń aýrýǵa esh qatysy joq, zalal kóktetilgen soıadan bol­ǵan eken dese, Azııaǵa ákelingen eýropalyq avokadodan ishek aýrýyn qozdyratyn bakterııa tabyldy degen de habar shyqty. Sońǵy jyldary birese qus tu­maýy, birese dońyz tumaýy dep mazasyzdanǵan jurt endi kók­ónisterge de úreılene kóz tigetin boldy. Juqpaly dertten kóz jumǵandardyń syrtyn­da onymen aýyryp turǵan­dar­dyń densaýlyǵyna orasan nuq­san kelip jatqanǵa uqsaıdy. Qyzýy qatty kóterilip, qusyp, dáretinen qan júrip ketetin aýrýdan aman qalǵan adamnyń búıregi qatty zaqymdanyp, ol jasandy búırek apparatyna ómir­lik tańy­lady nemese búırekke transplantasııa jasaýdy qajet etedi eken. Bul aýrý adamdardyń ómirlik ustanymdary men kózqarastaryna da ózgeris ákelýde. Sebebi, ómiri et jemeıtin vegeterıandyqtar úshin bul asa úlken qıyndyq týǵyzyp otyr. Al sharýa­lary aqsap, myńdaǵan tonna kókónisterdi tekke tókken fermerlerdiń shyǵyny óz aldyna. Gol­landııalyq bir fermer ábden toryǵyp, tonna­laǵan qııardy haıýanattar baǵyna jiberipti. Eýropalyq Sharýalar odaǵy qazirgi kúnbe kún­gi fermerlerdiń shyǵyny Ispanııada 200 mln., Italııada 100 mln., Gollandııada 50 mln., Ger­manııa men Fransııada 30 mln. eýro kólemin qu­rap jatyr deıdi, mundaı jaǵdaı Eýropada Cher­no­byl apatynan soń bolmaǵan eken. Eýro­odaq bolsa, sharýalardyń osy jolǵy shyǵynyn óteýge 200 mln. eýro kóleminde ótemaqy tólemek oıy barlyǵyn aıtty. Qaıtken kúnde de Eýropanyń dúrligip jatqany aıqyn. Kórshimiz Reseı Fede­rasııasy alǵa­shynda Eýropadan ákelinetin kók­ónis­terge tosqaýyl qoısa, endi Eýroodaqtyń kepili boıynsha ol tyıymyn alyp tastady. Ǵalamtordy ashyp, kári qurlyqtaǵy ishek aýrýlary nemese aýrý týǵyzatyn kókónister dep suraý salsańyz, janyńyz shoshıdy. Sonda bul ózi qandaı qozdyrǵysh, burynnan málim be, álde jańadan tabylǵany ma, álde burynǵynyń túr ózgeriske ushyraǵan túri me degen saýal maza bermegeni ras. Osydan keıin Astana qala­synyń sanıtarlyq Bas dári­geri Jandarbek Bekshındi áńgimege tarttyq. – Jalpy, jylda jaz bastalysymen juq­paly ishek aýrýlary bastalatynyn dárigerler qaýymy óte jaqsy biledi. Búgingi kúni eldi alań­datyp otyrǵan patogendi taıaqshalar tóńireginde sóz qoz­ǵaı­­tyn bolsaq, ol medısınada Escherichia coli- Esherı­­hııa kolı taıaqshalary degen ataýmen tanys qozdyr­ǵysh. Negizinde árbir aımaqtyń ózinde kezdesetin patogendi taıaqshalary bolady. Bizdiń óńirge táni– kóp jylǵy júrgizilgen monıtorıng boıynsha ol – O-117, O-118, O-151, O-124 syndy taıaqshalary. Al Germanııada tirkelip otyrǵan O104H4 Esherıhııa kolı taıaqshalarynyń ereksheligi – onyń juǵý qaýpi­niń joǵarylyǵy jáne qıyn emdelýi men aýrýdan jazylǵannan keıingi aǵzaǵa qaýipti sal­darynyń barlyǵynda bolyp otyr. Alaıda, olar­­­dyń, ıaǵnı eýropalyq dárigerlerdiń málimet­teri­ne súıensek, enterogemorragıaldyq ishek taıaq­shasy O104H4 kóptegen antıbıotıkterge sezimtal keledi eken. Túsinikti tilmen aıtatyn bolsaq emdeledi. Germanııadaǵy Robert Koh atyn­daǵy ınstı­týttyń málimeti boıynsha, osy qozdyr­ǵysh, levomısıtın, fýrozolıdon, karbopınemom, ımıpınem, sıfloks, sıprolet degen tárizdi keń spektrli dári­lermen emdelinetin kórinedi. Eýropadaǵy búgingi ýaqyttaǵy juqpaly ishek aýrýynyń taralýyna kelsek, bizde de biraz saýaldar bar. Birinshiden, onyń qaı kókónis arqyly taraǵany anyqtalǵan joq. Jáne basqa da kóptegen parametr­ler boıynsha anyqtama, saraptamalar ótken joq. Jalpy, enterogemorra­gıaldyq ishek taıaqshalary shtammynyń qaýip­tiligi kóp jaǵdaıda ol asqynyp, búırek zaqymdanady, sondyqtan eýropa­lyq dári­ger­ler aýrý belgileri bilinisimen arnaıy qaralý qajettigin aıtyp jatyr. Negizi qaı aýrýdy da asqyndyryp jibermegen durys. Oqyrmandarǵa aıtarym, bizdiń elimizdegi kók­ónis­ter negizinen ózimizge meılinshe jaqyn jatqan elderden ákelinedi. Naryq zama­nyn­da Eýropadan qııar ákelip satý qandaı bıznesmenge de absýrd. Sondyqtan Tájikstan, О́zbekstan, Qyr­ǵyz­stan, Qytaıdan kókónister ákelinedi jáne shekaralarda táýlik boıy arnaıy sanıtar­lyq qyzmet jumy­syn toqtatpaıdy. – Degenmen, biz Chılıden, Polshadan, Belgııadan jetkizilgen almalar jep júrmiz ǵoı. – Ol endi ózimizdiń aportymyzdy joǵalt­qannan týǵan shara ǵoı. Al irgedegi ózbek baýyr­larda kókónis qaptap jatqanda qaı bıznesmen qymbatqa Eýropadan qııar men tomat t.b. kók­ónis­terdi ákeledi? Halqymyzda «Saqtansań – saqtaı­myn» degen sóz bar. Árıne, bizdiń sanıtarlyq beketter shekaradan ótetin ónimge burynǵydan da jiti qaraıtyn bolady. Eýropadan ákelinip jatqan kókónister joq, alaıda, árbir adam óziniń jeke basynyń tazalyǵyna óte mán bergeni durys. Osy oqıǵaǵa baılanysty Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy 10 qaǵıdatty belgilepti, onyń ishinde ózgeshe jańalyq joq, barlyǵy osy tazalyqqa mán berýge saıady. Beti-qol­dy jıi-jıi jýyp, daladan kirgende, qoǵamdyq kólikke otyrǵannan keıin mindetti túrde jýynǵan jón. Bul – eń basty másele. Ekinshiden – kezdeısoq adamdardan, arnaıy bekitilmegen jerlerden azyq almaý. Taǵy bir aıtarym, bizde arzan baǵaǵa páteriniń esigin qaǵyp turyp satamyn dese de, e, arzan eken dep onyń túbin teksermeı alýǵa bar. Al ol nege arzanǵa berip tur dep oılanyp jatpaıdy. Úkimet ár úıdiń aldyna polısııa qoıa almaıdy. Oǵan aldymen azamattardyń óziniń osy­ǵan durys kózqarasy qajet. Sosyn kókónis­ter­di pisirmeı paıdalanatyndyqtan olar­dy aldymen aǵyn sýǵa durystap jýyp, odan keıin qaınaǵan ystyq sýǵa jýǵan abzal. Ishek taıaqsha­larynan bolatyn aýrýdan osylaısha saqtanýǵa bolady. Qazir dári­ha­nalarda arnaıy dezınfeksııa jasaıtyn preparattar satylyp júr. Mysalǵa, qııar tárizdes ónim­der­di qolǵa ustap, ysqylap jýýǵa bola­dy, al usaq jemisterdi máselen, qulpynaıdy nemese júzimdi olaı jýý múmkin emes. Bir lıtr sýǵa 2 gramm mıkrohlor untaǵyn salyp, sol sýǵa jemisti 5 mınýtke ustasańyz jemisińiz tolyq tazaryp shyǵady. Qazir biz iri meıramhanalarǵa, qoǵamdyq tamaqtandyrý oryn­daryna osy preparatty qoldaný jóninde nusqaý berdik. Múmkindikti paıdalanyp, gazet oqyr­man­darynyń nazaryna taǵy bir mańyzdy jáıtter­di sala keteıin. Juqpaly ishek aýrýynan ózge, ásirese, jazdyń basynda azamattarymyzdyń nıtrattarmen ýlanyp qalýy jıi kezdesedi. О́t­ken juma kúni qalamyzda alǵashqy qarbyz­dar saýdaǵa tústi. Meniń oıymsha, bul qarbyz­dardy jeýge áli erte. Biraq, búkil bazarlarda, saýda ortalyqtarynda memlekettik standartpen akkredıtasııadan ótken zerthanalar jumys istep jatyr. Olardyń sanıtarlyq epıdemıo­logııa­lyq qyzmetine sertıfıkatty biz bermeımiz. Bul bizdiń quzyretimizge jatpaıdy, bizdiń mindetimiz monıtorıng jasaý. Biz adamdardyń aýrý­larynyń sebepterin zerttep, olardyń al­dyn alýdyń joldaryn qaras­tyramyz. Astana qalasynyń sanıtarlyq bas dárigeri, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Jandarbek Bekshın osylaı deıdi. Dárigermen áńgimeden keıin taǵy da ǵalamtor aqtardyq. AQSh –ta jyl saıyn enterogemorragıaldyq Esherıhııa kolı bakterııasynyń shtammynan 73 myń adam aýy­ryp, onyń 60-tan astamy kóz jumady eken. Kóbi­ne-kóp bul qozdyrǵysh damyp kele jatqan elderde kezdesedi jáne qaı elde de dárigerler onyń týý sebebi ydys-aıaqtyń tazalyǵynyń bolmaýy, ónimderdiń durystap jýylmaýy jáne pasterlenbegen sút pen qaınamaǵan sýdy ishkennen bolady deıdi. Endeshe, tazalyqqa muqııat bolaıyq. Baı­qańyzdar, baıqańyzdar! Anar TО́LEÝHAN.