Tájibaev kóshesi bar ma, joq pa?

Al Almatyda tipti kezdeısoq bireýlerdiń atynda kóshe kóp Kóshelerge, eldi mekenderge, oqý oryndaryna, ǵylymı, máde­nı mekemelerge, uıymdarǵa, qo­ǵamdarǵa qaıratkerlerdiń atyn berý de saıasat. Saıasat bolǵanda, azamattardyń el aldyndaǵy, qoǵam aldyndaǵy eńbegine baǵa, halyqtyń oǵan degen qurmetiniń belgisi. Sóıtse de ár qaırat­ker­diń óz orny bar. Bireýiniń eńbegi kópteý, qoǵamdaǵy orny joǵa­ry­laý boldy degendeı, qurmet te soǵan saı bolsa, halyq rıza. Sińirgen eńbegi kópteý, halyqqa qadirli adamdardyń atyn, aıta­lyq, ortalyq kóshelerge bergen jón sııaqty kórinedi. Bir kezde Almatyda uly perzentimiz Yby­raı Altynsarınge eki oramdaı qysqa kóshe berilgende, jurt­shy­lyq bolyp kirisip, aıtysyp júrip, aqyrynda «Pravda» deıtin úlken kóshe buıyrǵan. Biraq ómirde olaı bola bermeıtini bar. Bir elge eńbegi siń­gen qaıratker aty eleýsizdeý qa­lyp, onyń esesine aty belgisiz bireýlerdiń aty kóshelerge berilip jatatynyna tańdanasyń. «Sen bilmegenmen, basqalar biledi» dep daý aıtatyndar taby­lar. Áńgime bireýlerge ǵana ta­nys emes, halyq, qoǵam tanyǵan qaıratkerler týraly bolyp otyr. Bul jerde onomastıkalyq komıssııa óz sózin aıtýǵa tıis deısiń. Biraq «sybaılastyq» degen qudaı atqan pále soǵan da enip úlgergendeı-aý. Kóp rette jurt joqtaý­shy­sy, izdeýshisi joq bolǵan soń, aı­týly qaıratkerler umyt qala­dy degendi aıtady. Sol onomastıka komıssııasy izdeýshi de, joq­taýshy da bolýǵa tıis qoı deısiń, biraq keıde bola almaı jatady. Álde olardyń tulǵa­lar­dyń ornyn baǵamdaýǵa óre­leri jetpeıdi, álde bireýlerdiń aıtqanynan asa almaıdy. Qaı­sysy bolsa da, jaqsy emes. Naqty bir tulǵanyń mysa­ly­men oı órbiteıikshi. Kózi qa­raqty qaýymǵa, ásirese aǵa býyn ókilderine byltyr 100 jyl­dyǵy atalyp ótilgen Tólegen Tájibaevtyń esimi jaqsy tanys. Pedagogıka salasynda alǵashqy ǵylym kandıdaty bolǵan qazaq. Otyz jasynda halyq aǵartý komıssary (mınıstri) bolǵan. 32 jasynda – Respýblıka Úki­meti tóraǵasynyń orynbasary. 34 jasynda – respýblıkada al­ǵash Syrtqy ister halyq komıs­sa­rıatyn (mınıstrligin) óz qo­ly­men quryp, oǵan komıssar bolǵan. BUU minberinde KSRO atynan sóılegen, baıandama ja­sa­ǵan alǵashqy qazaq. KSRO-da bi­rinshi klasty Tótenshe jáne óki­letti elshi dıplomatııalyq rangine ıe bolǵan da alǵashqy qazaq. 38 jasynda – Qazaq ýnıversıtetine rektor bolyp, ony bes jyl basqaryp, qazaq zııa­ly­laryna qamqorlyǵy úshin ult­shyl degen aıyppen qyzmetinen alynǵan. Araǵa bir jyl salyp, qaıtadan Respýblıka Úkimeti tóraǵasynyń orynbasary qyz­metine kóterilgen, Mádenıet mı­nıstri qyzmetin qosa atqar­ǵan. Respýblıkada pedagogıka já­ne psıhologııa negizin qalaǵan ǵalym, akademık. Ol kóterilgen parasat bıikteriniń bireýi ǵana onyń atyn tarıhtyń jadynda qaldyrǵandaı edi. Biraq ony jeke adamdardyń, umytpaýǵa tıis adam­dardyń umytqany da shyndyq. Almatyda mınıstr qyzmetin­de, sondaı dárejede qyzmette bol­ǵandardyń atynda kóshe bar. Olardan qyzmeti de, qoǵamdaǵy orny da joǵary bolǵan Tólegen Tájibaevqa kóshe buıyrmaı otyr. Qaǵaz júzinde, qujat boıynsha bar deıdi. Biraq biz izdep baryp, taba almadyq. Joq. Sóıtse de sol qujatqa qa­raıyqshy. 2003 jyldyń 24 jáne 26 jeltoqsanynda Almaty qala­sy máslıhatynyń IV sessııasy men Almaty ákimdiginiń birlesken №26 jáne №5/764, sondaı-aq №27 jáne №5/765 sheshimi boıyn­sha «Taýgúl-3» jáne «Aqbulaq» shaǵyn aýdandaryndaǵy 70 kóshege belgili adamdardyń attary berilipti. Solardyń arasynda qyz­meti jaǵynan, qoǵamdaǵy orny jaǵynan Tólegen Tájibaevpen deńgeıles úsh-tórt adam bolar. Olardyń bárine, sondaı-aq belgisiz bireýlerge sol aýdandaǵy uzyn kósheler tıipti. Tólegen Táji­baevqa buıyrǵany – 218 metrlik kóshe. Keıin ol da joǵalǵan. Naqty adamdardy, ásirese dú­nıeden ótkenderdi salystyryp, birinen ekinshisi myqtyraq dep aıtý ádepke syıyńqyramaıdy, árkimniń óz orny bar deımiz. Sóıtse de bir salystyrýǵa bar­ǵymyz kelip otyr. Almatyda Radostoves atyndaǵy kóshe bar. Qaladaǵy eń uzyn kóshelerdiń biri. Tóle bı men Ál-Farabı kóshe­lerin jalǵap jatyr. Buryn bul kóshe Italııa kompartııasynyń kósemi Morıs Torezdiń esimimen ataldy. Kommýnıstik qaıratker­lerdi ysyryp, oǵan jańa esimder tańdaǵanda, toqtaǵanymyz Vladımır Radostoves boldy. Sol Radostoves degen kim edi? Kóp adam bile qoımas, aıtaıyq. Ekonomıst-ǵalym. Ýnıversıtettiń ekonomıka fakýltetiniń dekany, kafedra meń­gerýshisi bolǵan. Býhesep sa­la­syn­daǵy bilikti maman. Baǵa­laý­ǵa ábden turarlyq. Biraq bul ony memlekettik, qoǵamdyq qaı­ratker deýge negiz bola almaıdy ǵoı. Sol ǵalymdy Tólegen Táji­baevpen salystyraıyqshy. Táji­baev úsh salada mınıstr, sondaı-aq Úkimet tóraǵasynyń oryn­ba­sary bolsa, mundaı dáreje Ra­dostovestiń túsine de kirmegen. Tólegen Tájibaev respýblıka­da­ǵy bir ǵylymnyń negizin qala­ǵan ǵalym, akademık, Radostovesti respýblıka ekonomıka ǵylymy­nyń negizin qalady degenmen jurt kelise qoımas. Ashyp aıtaıyq, Radostovestiń Tólegen Tájibaevtan bir artyq­shylyǵy bar – onyń respýblı­kanyń bılik quramynda, bıznestik qurylymda sheneýnikterge de, onomastıka komıssııasyndaǵy­larǵa da sózi ótetin balasy bol­dy, áli de bar. Al Tájibaevqa laıyqty qurmet kórseteıik dep shyryldap júrgenderdiń sózin sol sheneýnikter de, onomastıka komıssııasy da qulaqtaryna qys­tyra qoımaıdy. Bul da sybaı­lastyq keseldiń bir túri. Ekono­mıkadaǵy sybaılastyqty sy­baı­­las jemqorlyq desek, al muny rýhanı urlyq sybaılas­tyǵy deýge bolar. Elimizdiń, ultymyzdyń keıbir aıaýly perzentteri nege qur­met­tel­meıdi, olardyń atymen nege kósheler atalmaıdy degende, qa­la­larymyzda olardyń esimi beriletin kósheler qalma­ǵan­daı kórinedi. Kóshelerdiń bári­niń de ataýlary bar, endi bu­rynǵy­laryn ózgertip, jańasha ataý yń­ǵaısyz jáne birshama eko­no­mı­kalyq shyǵynǵa uryn­dyrady, sonan soń keıbireý­ler­diń sha­myna tıip, qarsy­lyǵyn týdyra­dy dep aqtalamyz. Árıne, kóshelerdi ózgertýdi naýqanǵa aınaldyrýǵa bolmasy jurttyń bárine belgili. Biraq ómirimizdiń osy salasyndaǵy jańsaqtyqty birte-birte joıý júıeli jumysqa aınalýy tıis. Kóshelerge tulǵalarymyzdyń esi­min berip, olarǵa qurmet kór­setý – eldik saıasat. Al kósheler­diń aty kezdeısoq bireýlermen, basqa eldiń adamdarymen, ataý­larymen atalyp jatsa, bul eldiń, ulttyń múddesine nuqsan. Almaty qalasy kósheleriniń tizimine bir kóz júgirteıikshi: odan ne kórmeısiz! Eń aldymen odan Reseıdiń barlyq oblys­taryn, negizgi qalalaryn, ózen, kólderin, teńizderin, ıaǵnı tolyq geografııasyn kórip, bálkim tań­danarsyz, bálkim tańdanbassyz. Sirá, qazaqtardyń da barǵan jeri degen shyǵar, Kolymanyń da aty bar. Buǵan orystyń barlyq kompozıtorlaryn, sýretshilerin, aqyn, jazýshylaryn, ǵa­lym­daryn, saıahatshylaryn, saıa­sat­shylaryn, basqynshylaryn qo­sy­ńyz. Olardyń keıbirin, sirá orystardyń ózderi de bile qoımas. Basqynshylar degendi de jáı aıtyp otyrǵan joqpyz. Qanisher Ermak ta júr. Sonyń bárin kórip, óz eliń­niń aıtýly tulǵalarynyń atyn qoıý­ǵa kóshe joq deý, burynǵy kóshe­lerdiń ataýyn ózgertý ál­de­bireý­lerdiń narazylyǵyn tý­dyrýy múm­kin degen ýáj aıtý, jumsarta aıtqanda, kúpirlik bolar edi. Kúpirlik jaıly aıt­qanda myna bir jaı da kóńilge oralady. Almatyda Shalıapın atynda kóshe bar jáne qaladaǵy eń uzyn kóshelerdiń biri. Shalıa­pın­niń kim ekeni belgili. Bir ja­ǵy orys halqyna, onyń óneri­ne degen qurmet retinde kóshege onyń atyn berse de artyqtyǵy joqtaı. Biraq qaladaǵy eń uzyn kóshelerdiń birin berý, sonsha­lyq­ty qajet pe edi? Tipti orys­tardyń ózi oǵan osyndaı qurmet kórsetpegen shyǵar. Sonda biz­diń osynshalyq shashylýymyz ne? Sol Shalıapın kóshesi Sát­baev kóshesiniń jalǵasy ispettes. Qanysh syndy uly tulǵa­myzǵa arnalǵan kóshe uzynynan sozylyp jatsa, jaraspaı ma? Áıtpese, sonaý ótken ǵasyrdyń ortasynda respýblıkadaǵy eki ǵylym ordasynyń basshysy retinde Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Qanysh Sátbaev pen Qazaq ýnıversıtetiniń rektory Tólegen Tájibaev ekeýi Máskeý­diń synyna birge ilinip, qyz­meti­nen bosatylǵanyn jurt biledi. Sol Shalıapın kóshesin Tájibaevqa berse, úılesip-aq ketpes pe edi?! Al Shalıapınge shaǵyndaý kóshe tabylar edi. Tabylatyn kóshe kóp. Reseı­diń bir oblysyn ne bir qalasyn, óze­nin, kólin nemese Reseıdiń ózinde áldeqashan umyt bolǵan qyzyl komandırleri men kósem­derin kóshe ataýynan alyp tas­tadyń dep eshkim ókpeleı qoımasy anyq. Onomastıka – úlken saıasat. Ulttyq qundylyqtarǵa, ulttyq múddege qatysy bar saıasat. Ony­men barynsha yjdahat­tyq­pen aınalysý qajet. Mamadııar JAQYP.