Dendrosaıabaq «deni saý» eken

Redaksııa qorjynyna túsip jatatyn aryz-shaǵymdardyń bári birdeı tek ashy shyndyqty aıtady, aqıqat izdeıdi desek, álbette qatelesken bolar edik. Iá, olardyń arasynda janaıqaıyn jazatyndar kóp, degenmen, sonymen birge, tıse terekke, tımese butaqqa prınsıpimen de, jaqtym kúıe, japtym jala maqsatymen de jazylatyn hattar az ushyraspaıdy. Soǵan qaramastan, qandaı hat qandaı prınsıppen, qandaı maqsatpen jazylmasyn onyń nátıjesin jýrnalıstik zertteý ǵana anyqtaıdy. Osy maqalaǵa negiz bolǵan hatty biz joǵarydaǵydaı maqsatpen nemese prınsıppen jazylǵan deýden aýlaqpyz. Dendrosaıabaq dırektorynyń orynbasary, jazýshy Kendebaı Ahat myrzanyń qolyna qalam alyp, óz bastyǵynyń ústinen «Egemenge» aryz jazýynyń ózindik múddesi de bolǵan shyǵar? Bálkim, onyń nıeti durys ta bolar? Biraq bul jerdegi másele shaǵym ıesiniń aryzdy qandaı kúıde jazǵandyǵynda emes, eń basty másele – aıtylǵan sózdiń aqıqattylyǵynda. Dendrosaıabaqtyń kóleńkeli betkeıi «Ońtústik Qazaqstan oblysy ákimdiginiń 2009 jylǵy 24 naý­ryz­daǵy №83 qaýlysynyń negizinde «Shymkent memlekettik den­d­ro­­lo­gııa­lyq saıabaǵy» kásiporny quryl­ǵan bolatyn. Memleket qam­qorly­ǵyna ótken soń dendro­saıa­baqty abattandyrý men qalpyna keltirý jumystaryna jol kar­tasy bo­ıynsha oblystyq bıýdjetten 650-700 mıllıon teńge shama­synda qar­jy bólindi. Dendrosaıa­baq­tyń or­talyq bóligi maqtanýǵa turarlyq­taı kúıge enip, halyqtyń súıip serýendeıtin nysanyna aı­nal­dy. Saıa­baqqa kelýshilerdiń sany ulǵaıdy. О́kinishke oraı, sapaly júr­gi­zil­gen qurylys jumystarymen qa­tar, óte sapasyz júrgizilgen ju­mys­tar oryn aldy. Ásirese, 2009 jy­ly qurylys jumystaryna ja­rııa­l­anǵan tenderdi jeńip alǵan T.Serikbaev basshylyǵyndaǵy «Ma­­man­dandyrylǵan qurylys bas­qar­masynan» «úlken kisiniń tapsyr­ma­sy» degen syltaýmen kásiporyn d­ı­rektory Á.Qulametov óz tanys­ta­ryna qurǵyzǵan jaryqtandyrý júıesi syn kótermeıdi. «Bereke» seriktestiginiń 80 mıllıon teńge­ge saıabaqtyń asfalt joldaryn jań­ǵyrtqan jumysy da kóńil kón­shit­peıdi. Jaryqtandyrý jú­ıe­s­i­niń sapasyz jasalǵandyǵynan bir ja­rym jyldan beri jer syz­dansa jeli tuıyqtalyp, kásip­oryn qyzmet­kerlerin áýre-sar­sańǵa salyp kele jatyr. Biraq aǵattyǵyn kesh tú­sin­gen dırektor jarǵaq qulaǵy jas­tyqqa tımeı shapqylap júrip, 010 «Erekshe qor­ǵalatyn tabıǵı aýmaq­tar­dy us­taý jáne qorǵaý» baǵdar­la­masy­n­a engizip, 2011 jyly «Shym­kent memlekettik dendrologııalyq saıa­baǵynyń elektr júıelerin jón­deý jumystaryna» arnalǵan «St­roı­servıs-7» seriktestigimen 3 mıl­lıon 100 myń teńgege №26 kelisim-shartqa turdy. Osylaısha 2009 jyl­dyń aıaǵynda júrgizilgen ja­ryq­tandyrý júıesi iske aspaı, jum­salǵan qarjy jelge ushty. Sa­pa­syz jasalǵan joldy qaı baǵ­dar­lamaǵa kirgizip, qashan jasaı­tyny beımálim. 2009 jyly júr­gizilgen jaryqtandyrý júıesi jerdiń as­ty­men júrgizilgendikten bosaǵan beton baǵanalardy T.Se­rikbaevtyń kranyn paıdalanyp, sýyryp alyp satyp jibergendikten, bıyl beton ba­ǵanalardy qaı­ta­dan memleket esebi­­nen satyp alýǵa májbúr bolyp otyr. «Samal» mól­tek aýdany jaq­taǵy 2010 jyly mıllıondaǵan teń­ge­ge qurylǵan beton qorshaýdyń saý-tamtyǵy qal­maı qıratylǵan. Sa­pasy tómen beton qorshaýdyń or­nyna Báı­di­bek dańǵylyǵynyń bo­ıynan bosa­ǵan uzyndyǵy 500 metrdeı keletin temir qorshaýmen uzyn­dyǵy 300-400 metrdeı keletin sapaly temir-beton qorshaýdy paı­da­lanǵanda durys bolatyn edi. О́ki­nishke oraı, olar da kiris-shy­ǵys­syz satylyp ketken. Satylmaı qalǵan qaldyǵy atqorada tur. Qı­rap qalǵan qorshaýdy qalpyna keltirý úshin taǵy qyrýar qarjy kerek. Eń ókinishtisi, bul jaǵdaılar ká­siporyn dırektory Á.Qula­metov­ti oılandyrmaıtyn sııaqty. Onyń mindeti kisi kóp júretin baqtyń or­talyq bóligin sylap-sıpap qoıyp, kassanyń bıletterin, kóshetter men otyndy, temir-tersekter men taý-taý bolyp úıilgen qurylystan shyqqan beton synyq­taryn satýmen shektelip otyr. Otyn men temir-tersek ta­ǵy basqa materıaldyq qun­dylyq­qa ja­tatyn zattardy satýǵa saıa­baqty kú­tip-baptaý jáne sharýa­shylyq bóli­mi­niń meńgerýshisi T.Ser­janov, syrt­­tan keletin jáne ishten shyǵatyn kó­shet­terdi satýǵa ǵylym jáne monıtorıng bóliminiń meńgerý­shisi Á.Arystanov, óziniń týǵan qaıny­sy, ǵylymı qyzmetker Q.Qaıypov, týǵan bajasy Q.Shashenov, birge oqy­ǵan, oralman dosy E.Sma­ıylov, ulttyq parkte isteıtin, kóshet satý naýqanyna demalys alyp kirisetin dosy Ázbergen bas­taǵan top ju­myl­dyrylǵan. Saıabaq kassasyn óziniń jeke menshik múlkindeı sezinetin múd­de­lesi, bas esepshi B.Qosshan baqy­laýyn­da ustaıdy. Ol kassa­daǵy by­lyq-shylyq úshin basqar­ma ta­rapynan eskertý men sógis alyp, qyzmetinen shettetilýge uıǵarym jasalǵan. Biraq áli osy qyzmetti ýysynda ustap otyr. Kásiporynda satylmaǵan jáne satylmaıtyn nár­se qalmady. Biraq olar kiris-shy­ǵys­syz satylatyn­dyqtan kásip­oryn kassasyna qarabaqyr paıda túspeıdi. Bıyl kóktemde «Saıram-tazalyq» mekemesine bosatylǵan japyraqty aǵashtardyń 8 myń kósheti men 2010 jyly oblystyq klınıkalyq aýrýhanaǵa 2 myń teńgeden satyl­ǵan 250 túp arsha kóshetin mysalǵa alýǵa bolady. Kásiporyn bólimderiniń qyz­me­tin júıelep otyrý dırektor oryn­basarynyń fýnksıonaldyq mindetine kirgenimen, ol paqyr, ıaǵnı men qara tizimge ilingenderdiń birimin. Sebebi, Á.Qulametov 2009 jyly dı­rektordyń mindetin atqarýshy bo­lyp kelgennen ózine jaqpaıtyn adam­dar­dy jumystan qýyp, óziniń týysqan­daryn tarta bastaǵanyna, óziniń tý­ǵan qaınysynyń jubaıy, ma­man­dy­ǵy saı emes Q.Baqty­baeva­ny kassaǵa qoıǵanyna, aýdany 200 sharshy metr shamasyndaǵy asha­na­ny Tashkentte birge oqyǵan, polısııa qyzmetinen qýyl­ǵan dosy Baqtııar­ǵa, keńseniń jóndeý jumystaryn Maqtaaralda tu­ratyn týǵan inisine eshqandaı tendersiz berip qoıǵanyn zańǵa tompaq ekenin eskertemin dep, sózge kelip qal­ǵanbyz. Aıtqan aqyl-keńesimdi qula­ǵy­na ilmegen soń basqarma basty­ǵy­na qyzmettik hat jazǵan bolatynmyn. Sol kúnnen bastap ol kisi menen qu­tylýdyń amaldaryn qolyna shyraq alyp izdestirýde. Mysaly, byltyr salyn­ǵan keńseden maǵan kabınet bermeı, túkpirdegi qoqyshanaǵa aı­nal­ǵan sharýashylyq aımaǵyndaǵy keńsege qýdy. «Qoshqarata» ýchas­ke­siniń bas­tyqtyǵyna usynyp edi, zeınetkerlikke jaqyndap qalǵanymdy aıtyp, bas tarttym. Qara tizimge ilingeli syrtqa shyǵatyn hattardy jazý, ót­kiziletin is-sharalardyń baǵdarla­masyn jasaý, «Qoshqarata» ýchaske­si­niń qujattary men elektr júıe­leri­niń qujattaryn túgendeý, syrttaǵy ónbes daýlardy daýlaý sııaqty ju­mystar meniń enshime tıgen. Biraq kásiporynda oryn alyp otyr­ǵan is-áreketterdi kórgende amal­­­­syz qynjylýǵa týra keledi. Basqarma bastyǵyna bıyl 20 sáýir­de kásip­oryndaǵy oryn alyp otyr­ǵan kemshilikterdi joıýǵa yqpal etýin surap, qyzmettik hat jazǵan edim, ol jaqtan eshqandaı pármen bol­mady. Esesine meni dırektor aldyn ala ssenarııi daıyndalǵan jı­na­lys­­qa sa­lyp, T.Serjanovqa ja­la jap­tyryp, ujym aldynda abyroı-bede­lime nuq­san kel­tirip, jumystan qýýǵa áreket­ten­di. Bas­qar­ma tara­pynan eshqandaı yq­pal jasalmaǵan­dyqtan, oblys pro­ký­ro­ryna, qarjy polısııasyna jáne ob­lys ákiminiń atyna ashyq hat jazýǵa májbúr boldym. Ol jaqtan da áli kúnge deıin pármen bolmaı otyr­ǵandyqtan, sizderge jazyp otyr­myn. Kásiporyn dırektorynyń orynbasary, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi  Kendebaı AHAT».   Bárin tekserý qorytyndysy anyqtaıdy Dendrosaıabaqqa 2009 jyldyń 22 sáýirinde dırektor bolyp ta­ǵaıyndaldym. Mamandyǵym bo­ıyn­sha orman sharýashylyǵy ınjenerimin. Aýyl sharýashylyǵy ǵy­lym­darynyń kandıdaty – dendrolog mamanmyn. Dendrosaıabaq ob­lys­tyq menshikke ótip, oǵan qar­jy bólý zańdastyryldy. Osyǵan baı­lanys­ty 2009 jyly oblystyq bıýd­jetten jalpy somasy 252 mıllıon teńge qarjy bólindi. Ol qar­jy­ǵa dendro­saıabaqtyń sý júıe­leri, kire beristegi saltanatty qaq­pa, ja­ryqtandyrý júıeleri, ishki aıaq jol­dary, atpen jáne velosıpedpen serýendeý jol­dary, oryn­dyq­tar jáne qoqys tas­taı­tyn já­shik­ter, kúnqa­ǵar­lar (besed­ka) qo­ıyl­­dy. 2009 jy­ly qu­ry­lys ju­mys­­taryn «Ma­man­dandy­rylǵan qury­lys bas­qarmasy» seriktestigi to­lyq­taı óz­deri júrgiz­di. Qurylys jumysta­ry­na memlekettik tenderdi oblys­tyq qurylys basqar­masy ótkizgen. Men tarapy­nan ol mekemege qosym­sha merdiger alý týraly usynys berilmedi. Qu­rylys ju­mys­taryn tolyqtaı óz­deri atqa­ryp shyqty. Qurylys ju­mysta­ryn­da kemshilikterge jol berilgendikten, jumysty qabyldaý 2010 jyl­dyń aqpan aıyna deıin jal­­ǵa­syp, kemshilikter qalpy­na kel­tirilgennen keıin komıssııa qura­my­­men qabyl­dan­dy. Qabyldaý ko­mıs­­sııa­synyń qura­mynda Kendebaı Ahat­tyń ózi de bar. Kúz, qys aı­larynda júrgi­zil­gen árleý, syrlaý jumys­taryndaǵy kemshilikter jaz aı­larynda belgili bolǵandyqtan, merdigerge qalpyna keltirý týraly birneshe hat jol­dan­dy, oryndama­ǵan­nan keıin ob­lys­tyq sotqa máj­búr­lep oryndatý týraly aryz berilip, ol tolyǵymen qanaǵat­tan­dy­ryl­dy. 2009-2010 jyl­­d­ary júrgi­zil­gen qaı­ta qalpyna keltirý, abat­tandyrý jáne kórkeıtý ju­mys­tary­nyń negizinde dendro­saıabaq aý­maǵyna 1500 danadan asa jaryq­tan­dyrý sham­dary ornatyl­dy. Eki jer­den tamaq­tandyrý orny ashyl­dy. Jańadan ákimshilik ǵıma­raty sa­lyn­­dy. Den­dro­­saıabaq aý­ma­ǵyn­daǵy eski trans­formatordy jańar­tý já­ne bir jańa transformator qoıý týraly sheshim qabyl­danyp, oblys­tyq bıýd­jetten qarjy bólin­di. Bul ju­mystardyń 2009 jyly júrgizil­gen jaryqtan­dyrý júıe­sin ornatý­ǵa múldem baıla­nysy joq. Dendrosaıabaqqa dırektor bo­lyp kelgen kúnniń ertesinen bastap kassadan kásiporynǵa kúnde­lik­ti aqsha túsirip kelemiz. Biraq Kendebaı Ahattyń 2009 jyldyń 7 sáýirinen bastap dırektordyń mindetin atqarýshy bolyp istegen kezinde kásiporynǵa bir tıyn aqsha túspegen. Jınalǵan qarjy qaıda ketkeni belgisiz. Kásiporyn 2010 jyldyń kók­temi­ne deıin kóshet satýdan qarjy túsirip keldi. Biraq 2010 jyldyń kúzinen bastap kásiporyn syrtqa kóshet satpaıdy. О́sirilgen kóshet­ter tek qana kásiporyn aýmaǵyna otyrǵyzylady. Aýmaqtaǵy dámha­na 2009 jyly jeke kásipker Bal­ǵa­baev Nurjanǵa, al 2010 jyly «Madlen» seriktestigine kelisim-shart negizinde jalǵa berilip, odan túsken aqsha kásiporynnyń ar­naıy esep-shotyna quıylady. 2010 jyly saıabaqty kórikten­dirý jáne abattandyrý jumys­tary­nyń ekinshi kezeńi bastalyp, bıýd­jetten 242 mıllıon teńge qar­jy bólinip, dendrosaıabaqtyń ákim­­­shi­lik ǵımaratynyń aldynda bos jat­qan jerge «Jas jubaılar» al­leıasy salyndy. Ákimshilik ǵıma­raty jo­ba­lyq-smetalyq qujat­tar­ǵa sáıkes «Bıstro» dámhanasy bo­lyp qaıta jabdyqtaldy. Kól bo­ıy­nan serýendeý joly salyndy, kól tolyǵy­men tazalanyp, sý jiberildi. K.Ahattyń basqarma bastyǵy B.Kósherbaıǵa jazǵan qyzmettik haty­nan soń basqarma tarapynan ko­mıs­sııa qurylyp, jumys júr­gizý­de. So­ny­men qatar, K.Ahattyń oblys áki­mi­ne, oblys prokýroryna jáne qar­jy polısııasynyń atyna jazǵan keı­bir gazettegi syn-maqa­l­a­laryna sáı­kes, kásiporynda Ońtús­tik Qazaq­stan ob­ly­sy boıynsha Eko­nomıka­lyq qyl­mys­qa jáne sy­baılas jem­qor­lyqqa qarsy kúres departamenti, OQO bo­ıynsha sa­lyq departamenti­niń Abaı aýdany boıynsha salyq basqarmasy, OQO boıynsha qarjy­lyq baqylaý ıns­pek­sııasy, OQO ma­mandan­dy­ryl­ǵan tabıǵat qorǵaý pro­­­kýratýra­sy­nyń qatysýymen Shý-Ta­las ekolo­gııa­lyq departa­­menti­niń OQO fı­lıaly, OQO orman jáne ań sha­rýa­shylyǵy aýmaqtyq ıns­peksııa­sy­nyń maman­dary­nyń qa­ty­sýymen aýqym­dy qar­jylyq jáne de basqa zań buzý­shy­lyqtar boıyn­sha tekserý jumys­tary júrgizilýde. Son­dyq­tan, K.Ahattyń «ol jaqtan pármen bolmaı otyrǵan­dyqtan sizderge jazyp otyr­myn» degeni shyn­dyqqa janaspaıdy. Aryz ıesiniń men týraly uıym­­dasqan top quryp, dendro­saıabaqtyń qundylyqtaryn zańsyz sattyryp ja­­tyr dep aıtýy negizsiz. Sebebi, Q.Qa­ıypov 2003 jyl­dan beri osy dendrosaıabaqta ǵy­lymı jumystar atqaryp keledi. E.Smaıylov oralman bolǵanymen, joǵary bilimdi orman sharýa­shy­lyǵynyń mamany. Q.Shashenov te joǵary bilimdi maman. Sonysyna qaramastan, ol da kúzetshi bolyp ju­mys atqarýda. Jal­py, m­a­mandardy jumysqa qa­byl­daý kezinde olardyń arnaıy bilimderine basty nazar aý­darylyp, basqarmanyń kelisimimen ǵana qa­byldanady. K.Ahatpen meniń bas araz­dy­ǵym joq. Biraq ol kisiniń men dendro­saıabaqqa dırektor bolyp kelgennen 12 kún ótkennen keıin, ıaǵnı 2009 jyldyń 4 mamyrynda meniń ústim­nen birinshi aryzyn ja­zyp edi. Soń­ǵy kezdegi kásip­oryn dırektorynyń orynbasary Kendebaı Ahattyń ózi­niń mindetin tolyq oryndamaı, kerisinshe, aıaqtan shalý, artqa tartý, ujym arasynda iritki salý sııaqty tir­­liktermen aınaly­sýy jáne den­dro­­saıabaq ujymyn, onyń ishinde, kásip­oryn dırek­to­ryn buqara­lyq aq­pa­rat quraldary arqyly jala jabýy bizdiń ujymǵa úlken zııanyn tıgizip otyrǵanyn aıtqym keledi. Sondyq­tan, K.Ahat­tyń aryz-hatyn­da kór­setilgen aıyp­taýlary quzyr­ly memlekettik organdardyń tekserýlerinen keıin óziniń shynaıy baǵasyn ala­tynyna senemin. «Shymkent memlekettik dendrologııalyq saıabaǵy» MKQ kásiporyn dırektory,  aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń  kandıdaty Ábýtálip QULAMETOV».

Sońǵy sóz ornyna

Kendebaı Ahattyń redaksııaǵa jazǵan aryzynyń astarynda ne jatqanyn bilmeımiz. Onyń bul hatty jazýdaǵy nıetinen de beıhabarmyz. Tipti, aryz ıesiniń túpki maqsaty joǵaryda atalǵan prınsıpterge súıengen degen oıdan da aýlaqpyz. Degenmen, Kendebaı Ahattyń «Basqarma tarapynan eshqandaı yqpal jasalmaǵandyq­tan, oblys prokýroryna, qarjy polısııasyna jáne oblys ákiminiń atyna ashyq hat jazýǵa májbúr boldym. Ol jaqtan da áli kúnge deıin pármen bolmaı otyrǵandyqtan, sizderge jazyp otyrmyn» degen tujyrymy sál artyqtaý ma degen oıda qaldyq. Sebebi, onyń aryzy boıynsha barǵan kezimizde K.Ahattyń aryzymen kelgen birneshe quzyrly oryndardyń birneshe tekserýshileri jumys istep jatyr eken. Kóp uzamaı redaksııaǵa Ońtústik Qazaqstan oblys­ynyń maman­dandyrylǵan tabıǵat qorǵaý prokýrorynyń kómekshisi E.Naımanbaev qol qoıǵan anyqtamasy, QR Qarjy mınıstrligi Qarjy­lyq baqylaý komıtetiniń OQO boıynsha ınspeksııasynyń bas mamany, bas baqylaýshy-tekserýshisi Á.Jumashev qol qoıǵan akti, Ońtústik Qazaqstan oblysy ákimdiginiń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasy bastyǵynyń orynbasary N.Orazym­betov, bas maman-bas revızor A.Jumadilov, bas maman B.Tash­tanov qol qoıǵan anyqtamalar kelip tústi. Sońǵy anyqtamada «Joǵarydaǵylardy saraptaı kele júrgizilgen anyqtaý jumysynyń nátıjesinde K.Ahattyń qyzmettik hatyndaǵy málimetter rastalmady» degen tujyrym da jasalypty. Álbette, quzyrly oryndardyń tekserý qorytyndylary dendro­saıa­baqtaǵy jaǵdaıdy óte jaqsy dep birjaqty da baǵalamaǵanyn aıtyp ótýimiz kerek. Keıbir kemshilikter anyqtalyp, ony joıýdyń joldary da usynylǵan. Eń bastysy, dendrosaıabaqtyń «deni saý» eken. Bas jarylyp, kóz shyǵyp jatyr deıtindeı qylmystar anyqtalmaǵan sııaqty... Sharafaddın ÁMIR.