Taǵdyry beımálim Husaıyn

Qostanaılyq Husaıyn Ysqaq­uly Bekentaev týraly kezinde jóndemdep aıtylmaı qalypty. Tasada qalǵan taǵdyr ıesi eken. Urpaǵy da qalmaǵan syńaıly. Tek nemere inisi, jýrnalıst Bek­sultan Bekentaevtyń izdenýimen ómirbaıandyq derekteri jarııa­la­nyp qalǵanyna da shúkirlik etýge týra keledi. Bekeń oblystyq «Qos­tanaı tańy» (burynǵy «Kommýnızm tańy») gazetinde kóp jyldar boıy bólim meńgerýshisi bolyp jemisti eńbek etti. Sonda áriptes aǵamyzdan arakidik baýy­ry týraly saǵynysh sózderin estip qalatynbyz. Ustazymyzdyń: «Bizdiń tuqym tegin emes», degendeı maqtanysh sezimine bólenip, marqaıa túsken shaqtaryna kýá bolyp edik. Búgin oılap otyrsaq, oryndy maqtanysh eken-aý. Bekeń de ótken dúnıeden. Zeınetke shyq­sa da qalamsabyn tastamaı, óńir shejiresin jazýmen bir ty­nym tappady. Derbes gazet shyǵaryp, tarıh qoınaýynan derek súzip, ke­ıingi urpaqqa mol murasyn amanattap ketken kókiregi kómbe, oıy tereń, jazǵany mol qalamger edi. Sózi qaldy. Sol medet. Beksultan ustazymyz nemere aǵasy Husaıyn Bekentaev týraly aıtqanda, onyń aldymen Qos­ta­naı realdyq ýchılıshesin bitirip, Máskeý kommersııalyq ınstı­týty­na túskenimen, bul oqý or­nyn aıaqtaı almaǵanyna kúdik keltirip otyratyn. Onyń syry ne boldy eken? Máskeý muraǵat­tary­na suraý da salyp kórdi. Kó­ńil demderlik nátıje bolmady. 1896 jyly Jitiqara aýdany­nyń Zabelovka poselkesinde dú­nıe­ge kelgen Husaıynnyń túsip tur­ǵan ınstıtýtty támamdap shyq­paýynyń (keıingi tabylǵan qujat boıynsha ınstıtýtty támam­daýy­nyń da negizi bar – Q.Á.) syry nede eken? Buǵan Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Ortalyq memlekettik mu­ra­ǵatynan alynǵan myna qu­jat­tar arqyly birsydyrǵy kóz jetkizýge bolady: «Halyq komıs­sa­rıatynyń ókildigine. Kırrespýb­lı­kasynyń azamaty H.Y. Bekentaevtan ótinish. 1916 jyly men Karl Marks atyndaǵy (burynǵy Kommersııalyq ınstıtýt) halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyna stýdent bolyp qabyldanyp, mezgilinde kele almaǵan stýdentterdiń qatarynda bolýym sebepti, 1918 jyldyń maýsym aıyna deıin oqý sapynda boldym. Oqýǵa mezgilinde kele almaýymnyń sebebi myna­da jatyr. Kırrespýblıkasy meni respýblıkalyq deńgeıdegi ju­mys­qa tartqan edi. Osylaısha úzi­lip qalǵan oqýymdy jalǵastyrý nıetimen halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyna ótinish túsirdim. Oqý orny mynadaı talap qoıdy. Olar oqýǵa úlgerip kele almaýymdy me­niń tikeleı kinám retinde qa­byl­dap, qaıtadan ınstıtýtqa túsý emtıhanyn tapsyrýymdy mindettedi. Osy jaǵdaıdy sizderge eskerte kelip, meniń atalǵan ıns­tı­týtqa túsý emtıhanynsyz qabyl­danýy­ma, ıaǵnı stýdenttik qu­qym­dy qalpyna keltirýlerińiz úshin Kásiptik bilim bastyǵyna ótinish jasaýyn suraımyn. Qurmetpen H.Y. Bekentaev. Qoly qoıylǵan. 11.11.1920 j.» (QR OMM, 196-qor, 1-tizim, 50-is, 220-paraq). Onyń qyzyl sııamen, kórkem jazylǵan osy ótinishinen biraz jaıtty ańǵarýǵa bolar edi. Al osy oqýy úzilgen eki jyl ishinde ony Kırrespýblıkasy qandaı jumystarǵa paıdalanyp edi? Endi soǵan keleıik. H.Y. Bekentaev 1918 jyldyń naýryz aıynda ótken Torǵaı ob­lysy keńesteriniń 1-quryl­taıyn­da oblystyq atqarý komıtetiniń quramyna saılanady. Dalalyq ólkedegi alǵashqy áskerı komıs­sar­dyń orynbasary bolady. Respýblıka Halyq komıssarıatynyń RSFSR ulttar isi jónindegi Qa­zaq bólimi meńgerýshisiniń oryn­basary bolyp eńbek etipti. 5-Búkil­reseılik keńester quryltaıynda Torǵaı oblysynan saılanǵan úsh de­legattyń biri bolǵan edi. Sony­men birge RSFSR ulttyq komıs­sa­rıaty janyndaǵy ulttar isi jónindegi Qazaq bóliminde qyzmet istedi. Mine, stýdent kezinde-aq ony Qyrǵyz Respýblıkasy osyndaı jaýapty qyzmetter atqarýǵa paı­da­lanypty. Árıne, bilimin, ómir­ge ornyqty kózqarasyn eskergeni baıqalady. Osynsha qıyn salada qajyrly eńbek ete bilgen qazaq­tyń qarshadaı qara balasy Hu­sa­ıyndy endi qaıtip, oqýynan sebepsiz qol úzgen selteńbaılardyń qataryna jatqyzýǵa bolar edi? Aqyl jetpeıdi. Eshqandaı jaz­ǵy­rýǵa da jatpaıdy ǵoı. Sondyqtan da bolar, 1922 jyldyń 4 qara­sha­synda Qyrǵyz Respýblıka­synyń О́kiletti ókili Dıveev pen jaýap­ty hatshy Konstantınov Kásiptik bilim bastyǵyna stýdent H.Y. Bekentaevty ózi oqyp júrgen Karl Marks atyndaǵy halyq sha­rýa­shylyǵy ınstıtýtyna emtı­hansyz qabyldaýǵa ótinish jol­daǵan bolatyn. Bul qujatqa da (QR OMM, 196-qor, 1- tizim, 50-is, 219- paraq) kózimiz jetken edi. Mine, odan ári H.Y. Beken­taev­qa qatysty qujattar sap tyıyl­ǵan. Onyń atalǵan oqý or­nyn bitirgen-bitirmegeni jóninde eshqandaı aqpar joq. Sonda qalaı bolǵany? Oqýynda úzdik atanyp, ony támamdamaı jatyp-aq jo­ǵa­ry laýazymdarǵa jegilgen na­ǵyz qazaqqa tán márt minezdi, erekshe jaratylys ıesi jas jigittiń tepse temir úzetin kezinde aqqan juldyzdaı nazardan ysyrylyp qalýynyń syry áli kúnge belgisizdigi qynjyltady. Jýrnalıstik ustazymyz Bek­sultan Bekentaevtyń da óz baýy­rynyń syryn asha almaı ketken jumbaǵy osy edi-aý! Taǵdyrdyń qatygezdigi demeske laj joq! Múm­kin... Úmitten kúder úzbespiz... Qaısar ÁLIM.