Áýeli az-kem sheginis jasaıyq. 1995 jylǵy Konstıtýsııa táýelsizdiktiń alǵashqy, eń kúrdeli kezeńinde qabyldandy. Ol kezde el aldynda memleketti saqtap qalý, basqarý júıesin ornyqtyrý, ishki turaqtylyqty qamtamasyz etý mindeti turdy. Sondyqtan Ata zańnyń rýhy postkeńestik, ótpeli sıpatta qalyptasty. Memleket múddesi aldyńǵy qatarǵa shyǵyp, adam quqyqtary kóbine sol múddeniń aıasynda qarastyryldy. Ulttyq biregeılik pen tarıhı sabaqtastyq jalpy sıpatta ǵana aıtylyp, naqty órkenıettik baǵdar aıqyndalmady.
Sol kezeńdegi Konstıtýsııany daıyndaýǵa nebári 12 adam ǵana qatysqan. Olardyń qatarynda Iýrıı Basın, Vladımır Kım, Anatolıı Kotov sekildi zańgerler boldy. Úsheýi sheteldik sarapshy edi. Bul da sol ýaqyttaǵy kadrlyq jáne zııatkerlik jaǵdaıdyń kórinisi bolatyn. Bılik júıesi qatań ortalyqtandyrylyp, negizgi sheshimderdiń barlyǵy Prezıdentke táýeldi boldy. Prezıdent ókilettigine naqty shekteý qoıylmaı, qaıta saılaný múmkindigi saqtaldy. Konstıtýsııalyq sot, Quryltaı sııaqty ınstıtýttar qarastyrylmady. Sondaı-aq Prezıdenttiń jaqyn týystarynyń memlekettik basqarý júıesine aralasýyna quqyqtyq tosqaýyl bolǵan joq.
Osyndaı jaǵdaıda qabyldanǵan Konstıtýsııa eldi ustap qalýǵa, basqarý tetikterin qalyptastyrýǵa qyzmet etti. Alaıda ýaqyt ótken saıyn qoǵamnyń ózi de eseıdi. Adamnyń quqyǵy men qadirin tek memlekettiń múddesine táýeldi etý jetkiliksiz ekeni anyq baıqaldy. Ulttyq biregeılik jaıly jalpylama tujyrymdar endi naqty mazmunmen tolýy tıis degen talap kúsheıdi. Keshe memleket ózin saqtaý úshin alǵa shyqsa, búgin adamdy qorǵaý memlekettiń basty mindetine aınalyp otyr. Osy ózgeris jańa Konstıtýsııadan da óz izin tabýy zańdy edi.
Osy tarıhı ahýaldy eskere otyryp, Únzıla Shapaq jańa Konstıtýsııanyń eń aldymen ıdeıalyq mazmunyna nazar aýdarý qajet ekenin aıtady.
«Memleket basshysy Konstıtýsııa kirispesinde ıakı preambýlada ulttyq qundylyqtardy negizge alý qajettigin naqty atap ótti. Qazaq dalasynan bastaý alatyn órkenıet pen memlekettilik dástúriniń sabaqtastyǵyn aıqyn kórsetý, Qazaqstannyń Uly daladaǵy tarıhı memleketterdiń murageri ekenin naqty beıneleý mańyzdy ekenine erekshe mán berdi. Sondyqtan Konstıtýsııalyq reforma aıasynda kelip túsken barlyq usynystarǵa ústirt emes, baıyppen, tereń kózqaraspen qaraý – ortaq mindetimiz», deıdi Únzıla Shapaq.
Bul kózqaras jańa Konstıtýsııanyń 2026 jyly múlde basqa qoǵamdyq jaǵdaıda qabyldanǵanyn aıqyn kórsetedi. Qoǵam saıası turǵydan eseıdi, bılik pen azamat arasyndaǵy qatynas jańa sapalyq deńgeıge ótti. Osy ózgeristi Únzıla Shapaq Konstıtýsııanyń mazmuny arqyly bylaısha tarqatady:
«Búgin biz Konstıtýsııa týraly aıtqanda tek bılik pen quqyqtyq normalardy ǵana emes, ulttyń bolashaq aldyndaǵy jaýapkershiligin de oılaýymyz kerek. Sondyqtan tabıǵatty aıalaý, ekologııamyzdy saqtaý ıdeıasy Konstıtýsııada qoǵam men memlekettiń ortaq qundylyǵy retinde kórinis tabýǵa tıis. Mádenıet, Ádiletti Qazaqstannyń Konstıtýsııalyq negizi memlekettilik – tek zańdar men ınstıtýttar arqyly ǵana emes, ulttyq rýh pen mádenıet arqyly ornyǵady. Dál osy mádenı negiz halyqty birtutas ultqa aınaldyryp, qoǵamdyq birlikti nyǵaıtady. Mádenıetti Konstıtýsııalyq deńgeıde bekitý arqyly biz Ádiletti Qazaqstannyń tek quqyqtyq emes, órkenıetti memleket ekenin naqtylaımyz. Sonymen birge mádenıet pen ónerge, ǵylym men bilimge, ınnovasııaǵa, tabıǵatty aıalaýǵa, búgingi jáne keler urpaq aldyndaǵy jaýapkershilikke mán berilýi Konstıtýsııany tek quqyqtyq emes, órkenıettik qujat deńgeıine kóteredi. Bul – memleket pen halyq arasyndaǵy jarııa qoǵamdyq kelisimniń aıqyn kórinisi».
Abzal Quspan: Konstıtýsııalyq sot azamat pen memleket arasyndaǵy tóreshi bolady
Únzıla Shapaq jańa Konstıtýsııanyń bılik júıesine ákelgen ózgeristerine de arnaıy toqtalady. Onyń aıtýynsha, bul joly bılik bir ortalyqqa shoǵyrlanbaı, tepe-teńdik pen ózara baqylaý qaǵıdattary kúsheıtildi. Konstıtýsııalyq sot, Quryltaı, vıse-prezıdent ınstıtýttary engizildi. Prezıdent bir ǵana merzimge, jeti jylǵa saılanady. Prezıdenttiń týystarynyń bılik pen memlekettik qyzmetke yqpal etýine zańmen tyıym salyndy.
Halyq egemendigi máselesine kelgende, ol halyqaralyq quqyqpen tolyq úılesetin normalar bekitilgenin atap ótedi.
«Konstıtýsııa jobasynda memlekettik bıliktiń birden-bir qaınar kózi ári egemendiktiń ıesi Qazaqstan halqy ekeni týraly norma bekitilýi halyq egemendigi qaǵıdatyn tikeleı kórsetedi jáne BUU Jarǵysyna, Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasyna, Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktke tolyq sáıkes keledi», deıdi ol.
Halyqaralyq mindettemelerge qatysty ustanym da naqty aıqyndalǵan.
«Osylaısha, 5-baptyń 1-tarmaǵy týraly qysqasha tujyrymdap aıtsam, Qazaqstan Respýblıkasy halyqaralyq mindettemelerden bas tartpaıdy, kerisinshe ony qoldanylatyn quqyqtyń, ıaǵnı qoǵamdyq qatynastardy retteıtin mańyzdy quramdas bóligi retinde moıyndaıdy. Iаǵnı, biz halyqaralyq mindettemelerdi qoldanystaǵy quqyqtyń bóligi retinde tanımyz, olardy zań talaptaryna sáıkes qoldanamyz jáne olardy jarııalaımyz, óıtkeni olar qoǵamdyq qatynastar sýbektileri úshin mindetti júris-turys erejelerin belgileıdi», deıdi depýtat.
Saıası júıedegi ózgeristerdiń mańyzdy bóligi retinde Únzıla Shapaq Parlament qurylymynyń jańarýyn aıtady. Jańa Konstıtýsııaǵa sáıkes elde bir palataly Parlament – Quryltaı qurylady. Quryltaıǵa 145 depýtat proporsıonaldy júıemen bes jyl merzimge saılanady. Sonymen qatar Halyq keńesi atty konsýltatıvtik organ qurylady. Onyń quramyna etnostardyń, qoǵamdyq uıymdardyń jáne óńirlik máslıhattardyń ókilderi enedi. Keńes ishki saıasat boıynsha usynys berip, qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtýǵa, zań jobalaryn usynýǵa jáne referendým bastamasyn kóterýge quqyly.
Saıyp kelgende, jańa Konstıtýsııa adamdy, onyń qadir-qasıeti men moraldyq jaýapkershiligin aldyńǵy orynǵa shyǵaryp, qoǵamdy sol ólshemmen ómir súrýge baǵyttap otyr. Bul qujat júıeni ózgertýmen ǵana shektelmeıdi, ol eldiń ózine qoıatyn talabyn da aıqyndaıdy. Osy turǵydan alǵanda, jańa Konstıtýsııa eldiń bolashaǵyn syrtqy qalyppen emes, ishki qundylyqtarmen ólsheýge shaqyrady.
