Jelden júırik janýar...

Iá, qazaq jeri men eli – ejelden jylqynyń mekeni bolǵan deımiz. Biraq, sony aıdaı álemge uqtyryp, qujat túrinde dáıekteı aldyq pa? Jylqy ónimderine patentterimiz bar ma? Aǵyl­shyn ǵalymdary osydan 6 myń jylǵa taıaý ýa­qyt buryn qazaqtyń arǵy baba­lary jylqyny qolǵa úıretkenin taıǵa tańba basqan­daı dá­ıek­tep berdi. Muny ǵylymnyń jetistigi desek, óz zamanynan ozyp týǵan, bastaryna qaıys noqta da, temir noq­ta da syımaǵan alyptarymyz jyl­qyny ás­pet­­te­gende aspanǵa kóterip, jara­ty­ly­symyzdyń al­tyn dińgegine balady. Arǵy ǵasyr­da qasqa joldyń ıesi Qasym han: «...Bizdiń asyl dúnıemiz – bir ǵana jylqymyz, lázzat alatyn asy­myz – et, súıetin sýsy­nymyz – qymyz... qy­z­yq kóretinimiz – óris­te­gi jyl­qy­­myz» dese, ót­k­en ǵasyrda Baýyrjan Momyshuly: «Darvın maımyldan týsa týǵan shyǵar, al men ózim kók bóri­den týǵanmyn», dedi. Bolmysy bólek, jara­tylysy eren jazýshy Asqar Súleımenov: «Basqa halyqtar maımyldan jara­tyl­dy degen Dar­vın­niń ilimine talas­paımyn. Qazaqtyń jylqydan jaralǵa­ny­na esh kúmán keltirmeımin», deıdi aıbynyńdy asyryp. «Darvınniń «Biz maımyldan jaraldyq!» degen teorııasynyń kúl-talqanyn shyǵaratyn ur­paq keledi áli jer ústine» degen eken  Baýyr­jan Mo­mysh­­uly bolashaqqa nyq senimmen qarap. Tekti janýardy bizdiń babalarymyzdyń osy­dan myńdaǵan jyldar buryn qolyna úıretip, muńdas ta syrlas bolǵany sanaǵa sińedi. Ba­ıyr­ǵy atalarymyz jylqyny  qaharman áskerdiń tul­­pary dáre­je­sine jetkizipti. Osyndaı qundy­ly­ǵymyzdy zerttep, zerdeleýge sanaly ǵumy­ry­nyń 30 jylyn arna­ǵan, tarıh ǵylymdarynyń dok­tory Ahmet Toqtabaımen áńgime dúken qur­ǵan edik. Bir aıta keterligi, ǵalym osy jyldar ishinde álemniń kóptegen elderin aralap, kósh­pendi ulys­tar­dyń, onyń ishinde qa­­zaq halqynyń ótkenin jylqy tarıhymen ushtastyra zerdelep, etno­gra­fııalyq materıaldardy, kóne jaz­ba­­lardy, ańyz-áńgimelerdi, batyrlar jyryn, arhıv jáne aýyz­sha derekterdi kóz maıyn taýy­sa salys­tyryp «Qazaq jylqysynyń tarıhy» atty keshendi eń­begin ótken jyly «Almatykitap» bas­pa­s­ynan jaryqqa shyǵarypty. Bul ensıkl­o­pe­dııa­lyq  kitaptan alar deregimiz, úırener úlgimiz az emes. – Qazaq tarıhy – jylqy tuıaǵy, at jalynda ja­sal­ǵan tarıh, – dep bastady ǵalym áńgimesin. – Kósh­pendiler jylqy arqyly álemge tanyldy. О́z órke­nıe­tin qalyptastyrdy. Orta Azııadan shyǵyp Eýropa, Egıpetke deıin bardy. Jylqy – qoǵam­nyń qozǵaý­shy kúshi boldy. Atqa mingen adamnyń júrisi ozyq, qoly uzyn. Ol kezderdegi jylqysy bar eldi – atom qarýy bar elmen birdeı deýge bolatyn edi. Bizdiń ada­mzat órke­nıe­tine qosqan úlesi­miz – jylqyny qolǵa úıre­týi­miz, qýatty tamaq kózine aınaldyr­ǵanymyz edi. Keshegi keńestik dáýirde jylqyny fızıo­lo­gııa­lyq, anatomııalyq, zootehnıkalyq jaǵynan, aýyl sharýashylyǵy men ekonomıkaǵa qajet­ti­ligi turǵy­synan zerttedi. Ondaı eńbekpen sa­naýly adamdar ǵa­na tanysatyn da, kópshilik ha­bar­syz qalatyn. Men sol tar sheńberden shy­ǵyp, jylqynyń adamzat da­mýy­na qosqan úlesin órkenıet óresinen,  máde­nıet­tiń salıqaly sala­sy­nan izdedim. Sóıtip, kólemdi kitap jazdym. Qazaq jylqysynyń órke­nıet­ke qosqan ózindik úlesin álem ǵalymdary, zııa­ly­lary erte tanyp, joǵary baǵalaǵan. Ony óz eńbek­terinde búk­pe­siz taraý-taraý etip jazyp ta, aıtyp ta ketken. Máselen, A.Vılkıns «Qazaq jylqysy arqyly biz, orystar jylqyǵa qolymyz jetti» dese, orys armııasynyń generaly I.Babkov: «Qazaq­tar kazak­tar­ǵa qaraǵanda tamasha shabandoz, jaqsy jaýynger bolýy úshin olarǵa tek qarý jetpeıdi. Eger de qarý­lary bolsa, olar bizdiń emes, biz olardyń aıtqa­ny­men júrip, aıdaǵa­ny­na kóner edik», dep moıyn­daı­dy. Al HIH ǵasyr­dyń aıaǵynda Zaısan kazak-orys­tary­nyń ata­ma­ny N.Rıabýshkın: «Qazaq atqa minse... qashsa qutylady, qýsa jetedi, attan túsip jaıaý júrgen qazaqty kórińiz, budan momyn, budan baǵy­nysh­ty halyq joq. Sondyqtan bul halyqty múldem atsyz qaldyrý kerek», depti. Shynynda, atqa minse arqalanyp, jaıaý qalsa halqymyzdyń ja­syq­tyq tanytatyny álimsaqtan belgili ǵoı. Ondaı kúndi ultymyz ótken ǵasyrda kóp kórdi. Sol jasyqtyqtan áli aryla almaı kelemiz-aý! Sol sekildi ataqty ǵalym V.I.Dal «loshad» degen sóz alashtyń attary, ıaǵnı alash jylqylary degen sóz­den shyqqan deıdi. Muny ataqty fılolog O.N.Trýbachev ta qoldap, at «kon» degendi bildiredi depti. – Ahmet Ýálhanuly, jylqynyń arǵy tegi týraly da málimet bere ketseńiz. – Jylqynyń tegi mıllıondaǵan jyldarmen esepteledi. Naqtylaı tússem, osydan 65 mıllıon jyl buryn jylqynyń arǵy tegi  paıda bolǵan. Qarap otyrsańyz, dúnıede birde bir janýar adamzat tarıhynda jylqydaı jasam­paz­dyq ról atqar­maǵan eken. Adamnyń ozyq aqyl-oıy, ádis-tásili jylqyny qolǵa úıretýge ákel­gen. Eneolıt dáýi­rinde, b.z.b. IV myńjyl­dyq­tarda, ıaǵnı osydan 6 myń jyl shamasynda ǵana oǵan qol jetkizipti. Jylqynyń arǵy tegi jylqy pishindes janýarlardan damı kele, tarpańǵa, qulan, zebraǵa jetken kórinedi. Osylardyń ishinde tarpańnyń bitimi bólek bolǵany tarıhtan málim. Biraq, naǵyz tarpańdy 1879 jyly óltirip tynyppyz. Men jylqy týraly áńgi­me­legende óz sózimnen góri arǵy-bergi ǵasyrlardaǵy tarıhı derekterge júgingendi jón dep bilemin. – Sebebi, aıtqanym artyq áńgimege arqaý bolmasyn deısiz ǵoı. – Ishki oıymnyń tóbesinen tústińiz. Mysa­ly, 1762 jyly tarpań týraly P.Rychkov: «Ja­ıyq­tyń arǵy betinde, keıde bergi betinde jabaıy jylqy­lar­dyń eki túri kezdesedi, olar tarpańdar men qulandar. Tarpańdardyń boı­lary jylqydan alasalaý, denesi tyǵyrshyqtaı tompaq, tústeri qula jáne kók bolyp keledi. Bas­qa tústeri de bar, biraq óte az kezdesedi. Qa­zaq jylqylarynan ereksheligi, bastary úlken jáne mańdaıynda oıystary bar. Jıyrma shaq­ty qazaq jınalyp, qosarlaryna bir-bir tar­pań­dy ustap alyp, attarynyń moınyna arqan baılap, bir aıdan artyq ustap miniske úıretedi», deıdi. A.Formozov degen zertteýshi tarpań Semeı túbinde HVIII ǵasyr­dyń aıaǵyna deıin bol­ǵan degendi alǵa tartady. Tilimizdegi shálgez, tarpań degen sózder bizge sol zamandardan jetip otyr.  «Burqyldaǵan qaq kózi, Sýat bol­mas demeńiz. Jer taǵysy kerqulan, Jylqy bolmas demeńiz», dep ata-babalarymyz túz taǵysyn qol­ǵa úıretip, jylqynyń atasy atanypty. Tek osyny tórtkúl dúnıege shashaý shyǵarmaı tanytsaq, qane. – Botaı jylqysy týraly da aıtar áńgime az bolmasa kerek. – Árıne. Botaı mádenıetiniń tarıhtaǵy izi shúbá­s­iz aıqyndalǵan. Al jylqynyń qaı jerde paıda bol­ǵany, qaı jerde qolǵa úıretilgeni týraly daý-damaıǵa Botaıda tabylǵan derek kózderi núkte qoı­dy. Ol qandaı derek kózderi degenge keler bolsaq, Qazaq eliniń jerinen eneolıt dáýirindegi Botaı qo­ny­synan qazylyp alynǵan jylqy súıekteri edi. Jylqy tarı­hy­men shuǵyldanyp júrgen álem ǵa­lym­dary buǵan erekshe nazar aýdardy. Dál mundaı tarıhı qazyna buryn-sońdy kezdespegen bolatyn. Botaı Kókshetaý óńirinde ekeni belgili. Ejelgi qo­nys­tan tabylǵan 15 tonnadan astam súıekterdiń 99,9 paıyzy jylqyniki ekeni anyqtalyp, 15 gektar aýmaq­taǵy jerge arheologııalyq qaz­ba­lar júrgiz­gende 200-300 úıdiń orny aıqyndalǵan. Álgi 15 tonna súıek 70 myń jylqynyń qań­qa­sy eken. Úılerdiń ornynan shyǵa­ryl­ǵan topyraqty sýmen aralas­ty­ryp, kir­pish sııaqty etip qabyrǵa qalapty. Onyń syr­tyn jylqy súıek­teri­men bekitipti. Úı­­ler­diń aınalasynda súıek­ter­­di tastaıtyn arnaıy oryndar bolypty. Al kesek-kesek jylqy etterin saqtaıtyn qazan shuńqyrlar qazylypty. Oǵan etti tastaǵan soń ústin jylqynyń terisimen qymtap, topyraqpen jaýyp, aýasy shyǵyp ketkenshe ot jaqqan. Aýa kirmegen et uzaq saq­ta­la­ty­ny belgili. Mundaı tásil Saryarqa qazaq­tary­nyń arasynda ótken ǵasyrdyń basyna deıin jalǵasqanyn kóne kózder qazir de aıtyp otyrady eken. Úı ishindegi tirshiliktiń basty zaty ydys-aıaq desek, qazba jumystary kezinde ta­byl­ǵan 15 myńnan astam qysh kózelderdiń synyq­ta­ryn quras­ty­ryp kór­gende syıym­dy­­lyǵy 02,03, 20-30 lıtr, keıde 40 lıtrge deıin qumyra ydys­tar­dyń bolǵany da anyq­taldy. Munyń ózi qa­zaq jerinde ór­ke­nıet­tiń erte kez­de-aq qa­lyp­tas­qa­nyn dá­ıekteıdi. – Skıf – saq, ǵun­dar, kóne túr­ki­ler men qypshaqtar, moń­ǵoldar, ıaǵnı kósh­pen­diler dáýi­rin­degi jyl­qynyń jaıy da qa­lyń jurtty qy­zyq­tyr­maı qoımaıdy. Osy jaıly da aıta ketseńiz jón bolar edi. – Skıf-saqtardyń jylqyshylyǵy da jat­qan bir álem. Kóshpendilik ómir salty álemdik má­de­nıettegi qaıtalanbaıtyn qubylys qoı. «Al osy skıfter qashyp bara jatyp soǵys­qan­da, qýyp bara  jat­qannan kem  túspeıdi», dep Sokrat aıtqan­daı, salt atty jaýyngerlerdiń paıda bolýy skıf-saq­tardyń enshisinde. Olar­dyń jylqylarynyń túr-túsi Nıkopol qu­my­rasynyń (b.z.d. IV ǵ.) búıirine japsyrylǵan altyn qapsyrmalarda aıqyn kórse­til­gen. At­tyń kúshin saqtaý, 15-20 bıege bir aıǵyr jetetinin erte ańǵarǵan olar pishpe isin júrgizgen. Bul týraly Strabon: «Attar til alǵysh, boı usyn­ǵysh bolsyn dep barlyq skıf jáne sarmat taı­pa­lary jylqylardy pishedi, olardyń jylqy­lary bıik bolmaǵanmen qyzýqandy jáne asaý bolyp keledi», deıdi. «Ilıada» dastanynda «Skıf jylqy­nyń kisineýin eń jaqsy mýzy­ka­dan joǵary qoıady», dep atap kórsetken. Skıfter patsha ómirden ótkende eń jaqsy degen 50 jylqysyn qurbandyqqa shalǵan. Jaqsy attaryn adamsha «jerleıtin» bolǵan. – Álemniń jartysyn jaýlap alǵan jıhan­ger Eskendir Zulqarnaıynnyń elshileri saq­tar­ǵa kelip: «Bizder jeńilý degendi bilmeıtin uly patsha Aleksandr Makedon­skııdyń elshilerimiz!» dep ústem sóılegende: «Senderde je­ńil­meıtin tek patshalaryń ǵana, al bizderde árbir saq jeńilmeıdi!» degen eken. Bul atala­ry­myzdyń aqıqat jolyn­daǵy áńgimesi ekeni anyq qoı. – Ras, baıtaq dalany mekendegen babalary­myz dalasyna saı batyr, dana, kóregen bolǵan. Kósh­pen­diler kóleńkede jatyp, kún kórmegen. Aqyl men erlikti ushtastyrǵan. О́zgelerge ózderin erligimen de, órligimen de tanytqan. Siz aıtyp otyr­ǵan my­sal so­nyń bir ǵana dáleli. Mundaı ómir­sheń dástúr ǵundar zamanynda da jalǵasqan. Osydan myńdaǵan ǵasyr bu­ryn ǵun­dar Eýrazııanyń dalalarynda tuńǵysh qahar­ly áskerı ımperııa qu­ryp, Qytaı men Ortalyq Azııa­ǵa únemi qaýip tóndirip otyrǵan. Ǵun­dar men Qytaı halyqtarynyń sany jóninde naqty derekterdi Qytaı jazbalarynan kóptep tabýǵa bo­la­dy. Mysaly, «Ǵun­dardyń (sıýný) sany Qy­taı­dyń bir oblysy halqynyń sanyna jetpeıdi, biraq olardyń kıimi men tamaǵy kúshti, bul jaǵy­nan Qytaıǵa táýeldi emes», degen derek aldaǵy sózi­miz­di dáıekteı túsedi. Qytaılardyń sany 60 mıl­lıonǵa jetkende ǵundar 1,5 mıllıonnan as­pap­ty. Biraq, Qytaıdyń taǵy bir de­rek­kózinen my­na bir jol­dardy oqyǵanda, baba­lary­myzdyń osal bolma­ǵanyn kóremiz. «Ǵun­dar ózderiniń salt­tary boıyn­sha tákapparlyq pen kúshti bárinen joǵary qoıady, bireýge mindettenýdi, borysh­qor­lyqty namys kóredi, olar at jalynda júrip memleket qurdy, sondyqtan basqa halyqtardyń ara­syn­da bedeldi, dańqy zor boldy», deıdi. Qudaı kóp kórmesin, jattyń suq kózi tımesin. Sondaı kún búginde basymyzda tur. Sál sheginis jasasaq, ol keıin de jalǵasqan. My­saly, Sın patshalyǵy tusyndaǵy myna bir derekti dáıek keltirer bolsaq, onda: «Pekın ákim­shi­ligi qa­zaq­tar jaman matalaryn almaı qo­ıyp, Sın ar­mııa­syn jylqymen, malmen qam­ta­masyz etý joldary iske aspaı qalar dep, belgili dárejede qaýiptenip otyr­ǵan» deıdi. Sol sekildi Sın patshalyǵynyń taǵy bir qujatynda: «Qazaq saýdagerleri jibek, tor­qa, kezdeme mata­laryna talǵammen qaraǵan... Qazaq­tar saýdany búgin ǵana istep otyrǵan joq... Bazar zań­dylyǵyna qaıshy­lyq ja­sal­masyn. Jumysta týyn­­daǵan qatelik­ter­diń shegi bo­lýǵa tıis» dep atap kór­set­ken. Al orys halqy ejelgi Rýsten bastap, Reseı ım­perııasyna deıin, uzaq ýa­qyttyń arasynda qazaq han­dyǵymen jylqy saýda­syn júrgizýge múd­de­li bol­ǵan. Ivan Groznyı patsha 1574 jyly aǵa­ıyn­dy kó­pes­ter Strogonovtarǵa tap­syrǵan gra­mo­tasynda jyl­qy berip turǵan qazaq or­dasymen keden salyǵynsyz saýda júrgizýdi tapsyrǵan. – Sheraǵań – Sherhan Murtaza jıi aıtatyn Móde han dáýiri de osy kezge saı keledi emes pe? – Iá, qazaq Otan degen naqty uǵymdy jermen baı­la­nystyrady. Jer-ana degenimiz – Otannyń balamasy. Osy arada myna bir nárseni nazarǵa sala ketkendi qup kóremin, b.z.d. I ǵasyrda ǵun­dar­dyń burynǵy dańqy azaıǵan edi. Qytaı ımpe­ra­tory Módeden súıikti jaryn, minetin tulparyn suraǵanda bergen. Al jer máselesi týyndaǵanda shıyrshyq atyp  Qytaıdyń 320 myń armııasyna 10 myń, ıaǵnı bir túmendeı áskerimen qarsy shyqqan. – Jylqy minez qazaq jylqy qasıetin tanýda da qate baspaǵan ǵoı. – O, ne degenińiz. Jaratylysynan jylqy da, qa­zaq ta sergek. Qandaı jaǵdaıda da rýhtaǵy taza tek, bıiktik ańǵarylmaı qalmaıdy. Jóni kelgende bir aıǵyr úıirden tulpar bolar qulyndy artyq kó­retin qasıet ózge jurttardyń birde-birinde joq eken. – Oǵan Aqan seri men Qulager mysal bola alady emes pe? – Solaı. Kúni erteń tulpar bolar júırikti tap basyp aıtatyn qasıet kóregendikke de, kóripkel­dik­ke de kelip tur ǵoı. Jaqsy attan ba­ryn aıama­ǵan. Graf Gýtten-Chapskıı jaq­sy jyl­qy kezdesse, qa­zaq asyl buıym­daryn qýana-qýa­na bere sala­tynyn aıta­dy. Atqa minse, arýaq­tanyp ke­tetinine naqty mysaldar kel­tiredi. Álem ta­rıhshy­la­ry­­nyń jylqy týra­ly jaz­balaryn oqyp otyr­ǵanda, sol jylqy paıda bolǵan qa­zaq jerindegi tolqyn-tolqyn adam­­dar men jylqy arasyn­daǵy baıla­nys týraly olar jan-jaqty má­limet berip, ekeýin birinen-birin bólip alý qııanat ekenin eske salady. Sol qasıetti jylqy ót­ken ǵasyr basynda, odan keıin de oqtyn-oqtyn «repres­sııa­ǵa» ushy­­ra­dy. Qazan tóń­ke­risine de­ıin qazaq dala­syn­da 8 mıllıon (odan da kóp bolýy múm­kin) jylqy boldy degen derek bar. 1929-1931 jyl­dardaǵy ala­sapyranda sodan qalǵan 4 mıllıon jyl­qy­nyń 80 paıy­zy qyrǵynǵa ushyrady. Tipti, asyra silteıtin belsendiler arasynan qazaq jylqy­synyń turqy álemdik standartqa kelmeıdi dep tirideı shyńǵyrtyp atqan­dar da kezdesipti. Munyń astaryn­da qazaqty jýasy­tý­dyń bir joly osy degen aram pıǵyldyń jatqany anyq. Oǵan Goloshekınniń: «Eń birinshi qazaq­tardy jylqysy­nan aıyrý kerek, sonda olardan jýas, beıshara halyq bolmaıdy», deýi joǵa­ry­daǵy sózimizge dálel. Sonaý zamandarda Amerı­ka­nyń turǵylyq­ty halqy bolyp esepteletin úndis­terge basqyn­shy­lardyń shamasy jetpeı, shara­sy taýsyl­ǵanda oılap tapqan tásilderi kásibinen aıy­ryp, nási­binen qaǵý bolǵan. Qazaq qyzyl ım­perııa­nyń al­ǵash­qy jyl­dary osyndaı joldan ótti. Endi ótken zu­lymdyqty tárki ete otyryp, jańany qa­lyp­tas­tyrý barysynda ult­tyń ejelgi qundylyq­taryn adal­dyq­pen jań­ǵyrtý mindet bolyp tur. – «Arystan – ań patshasy, jylqy – mal patshasy» degen sóz bar. Jylqynyń ıesine adaldyǵynan, tektiliginen alar taǵylym az bolmasa kerek. – Bul suraqqa da naqty derekterge súıenip, jaýap bersem deımin. Aldymen tektilik týraly áńgime qoz­ǵaǵanda Arıstoteldiń: «Skıf pat­sha­synyń únemi qu­l­yn­daıtyn jaqsy mama bıesi bolady. Onyń qu­lyn­dary­nyń bári jaqsy jetiledi. Quı­ryq-jaly súzilgen sondaı qulynnyń bireýin aıǵyr salyp qoıa beredi. Osydan  da jaqsy qulyn týar degen oımen ony enesine salmaqshy bo­la­dy. Qulyn-aıǵyr buǵan kónbeıdi. Bıeniń ústine jabý jaýyp, qulyn-aıǵyrdy qosady. Aıǵyr shabady. Shap­qannan soń bıe­niń jabýyn al­ǵan­da enesin tanı ketken qulyn-aı­ǵyr shapqylaı jónelip, shyńǵyryp baryp jartastan qulap óledi», degen sózi oıǵa oralady. Bul ańyz tárizdi estiler. Biraq astarynda úlken shyn­dyq jatqany anyq. Jo­ǵary­daǵydaı jat ádet ata-babasynan jylqy ba­ǵyp, ony qasterlegen halyq­tar úshin tóbe shashyńdy tik turǵyzatyn máńgúrttik qylyq sanalady. – Máńgúrttenýdi osylaısha qoldan jasaý arqyly maldy da, adamdy da buzýǵa bola­ty­nyn bilemiz. Buǵan ese bergender eserlikke urynady. Estiler esesin jibermeıdi, eldigin saqtaıdy, urpaǵynyń janyn da, qanyn da taza ustaıdy. – Buǵan daý bar ma, jer betinen joǵalǵysy kelgen jurt sondaı qylyqqa barady... Jyl­qy­da til joq, biraq bárin túsinedi, túısinedi. Jyl­qy erkindikti súıetin, bostandyqtyń sımvoly. Qazaq ta jyl­qy sııaqty kirshiksiz tazalyqty qa­di­r­lep, basynan sóz asyrmaıdy. At pen qazaq­tyń sezimtaldyǵyna ta­ǵy bir mysal keltire keteıin. О́tken ǵasyrdyń basynda Málǵajy esimdi kedeı qoıshy aryq atymen mal jaıyp júredi. Bir kúni qastarynan báıge attary oqtaı zýlap ótip bara jatqanda, qoıtory kúrsingen kórinedi. Sonda erdiń aıyly úzilip ketipti. Málǵajy kedeı qoıshy bolǵanmen, oıy sergek, zerdesi tereń jan bolsa kerek. Mynadan keıin qoıdy ógizben jaıaý júrip baǵyp, aryq atyn baptaı bastaıdy. Babyna kelgende, báıgege qo­sa­dy. Aryǵy tulpar bolyp shy­ǵypty. Báıgeniń aldyn bermepti. Kedeı qoıshyǵa  shyr bitedi.  Toǵyz taılaq bosaǵasyna baılanyp, men­sinbeı júrgenderdiń sálemi túziledi. Jaqsy at aýyzdy aǵartady degen osy shyǵar. – «Sher batsa kim izdemes týǵan elin, Tulpar da kóksemeı me týǵan jerin» dep Maǵjan aqyn aıtpaqshy, jylqy jershil dep jatady. Jyl­qyny qaı jerge aparsa da onyń ja­narynan týǵan jeriniń kelbeti kórinip turady degen sóz bar. Siz buǵan ne alyp qosasyz? – At syryn jetik biletinderden osyn­daı sózdi men de estigem. Jalǵan deýge aýzym bar­maıdy. Jylqynyń jershildigine esh nárseni teńgere almaısyń. Jyl­qy­ǵa jerin umyttyrý úshin iskekpen kirpigin julady degen derek bar. Aryǵa barmaı, ótken ǵasyrdan naqty mysaldar keltireıin. 1910 jyldary Já­meńke ba­tyr Tashkentte turatyn qyr­ǵyz dosy Qy­dyreke aǵaıyn­shylap kelgende Qar­qara jaı­laýyn­da kútip, qaıtarynda bir at mingizip jiberipti. Tashkentke barǵan­nan keıin álgi at bir kún turyp, odan keıin qa­shyp ketedi. On segiz kún degende Qar­qa­raǵa keledi. Aıtýshylardyń sózine qara­ǵanda, at kún­diz-túni joryta bermegen. Túnde, kóbi­ne el kózine tús­peı júr­gen kórinedi. Qy­dyreke attyń Qarqaraǵa jetkenin estip, «Bul tili joq demeseń, adamnan ar­tyq janýar eken. О́z jerinde júre bersin», dep sálem aıtypty. – At ta toıǵan jerinde júre bermeıtin bolǵany ǵoı. – Árıne, taǵy bir mysalǵa júgineıin. 1960 jyl­dar­dyń ortasynda Mońǵolııadan Vetnamǵa kóp jyl­qy áketiledi. Sonyń ishinde Arbaıker degen at Arhangeı aımaǵyna qaıta qashyp kelipti. Bul ańyz emes aqı­qat.  Kelgen soń úsh kún bir tóbeniń basynda sendelip tu­ryp, odan keıin jan tapsyrypty. Atty sol kezdegi Mońǵolııa basshysy Iý.Sedenbal kelip kóripti. Qazir sol Arhangeı aımaǵynda Arbaıker degen qala bar. Arbaıkerge mońǵoldar qala tórinen úlken eskertkish or­natqan. Sol eldegi Baıan-О́lgeı aımaǵynyń 10 jyl­dyq toıyna Choıbolsan da qa­ty­sady. Qazaqtar marshal­ǵa kúmis er-toqy­my­men Kún­geı­baı degen aza­mat­tyń jor­ǵa atyn mingizedi. Atty Ýlan-Batorǵa má­shı­nemen jetki­zip beredi. Biraq sol at eki ret óz jerine qashyp ke­lip­ti. Osynyń ózinen-aq jylqynyń kindik qany tam­ǵan jerine degen adaldyǵyn ańǵarý qıyn bolmasa kerek. – Tarıhtyń atasy sanalatyn Gerodot  bizdiń babalarymyz týraly: «Kıiz úıde turyp, jylqy asyrap, qymyz ishedi» dep jylqy ónimderiniń ishindegi qymyzdy joǵary baǵalaǵany belgili... – Bul ras sóz. Shynynda, osydan jıyrma bes ǵasyr buryn ózińiz aıtqan Gerodottyń: «Olar bıe sútin aǵash kúbilerge pisip, betin qalqyp alady, betindegi qalqymasy eń jaqsy dep sanalady. Ony asa qa­dir­leıdi, qupııa saqtaıdy» degen sózi dál búgin aıt­qan­daı estiledi. Osynyń ózinen-aq bizdiń arǵy ata­larymyz qymyzdy qalaı ashytqanyn kórýge bolady. Bul az deseńiz, Botaı zamanyndaǵy qysh qumyra­lardy zerttegende, onyń ishinen bıe sútiniń qaldyǵy saqtalǵanyn Anglııa ǵalymdary osy­dan eki jyl buryn (2009 j.) dáleldep shyq­ty. Olar atam zamanǵy bıe sútiniń juǵyn­dyla­ry­nyń quramyn búgingi qymyzben salystyrǵanda, kóp aıyrmashy­ly­ǵy joq ekenine kózderi jetkende, úlken tańdanys bildiripti. Jylqyny jetik zerttegen oqymystylar ózge jurt­qa nan qandaı kerek bolsa, qymyz qazaqqa da son­daı qajet bolǵanyn aıtqan. Mysaly, ataqty ǵalym V.I. Dal: «Qymyz ishýdi ádetke aınaldyr­sań, basqa sýsyndardan góri onyń artyqshylyǵyn erekshe sezinesiń. Osynaý shıpaly sýsyn ashtyq pen shóldi birden basady, deneńdi salqyndatady. Eger qymyzdy úzbeı ishseń, bir aptadan soń ózińdi sergek sezinesiń. Densaýlyǵyń túzelip, tynysyń keńıdi, júziń jar­qyrap shyǵa keledi. Ony basqa qorek túr­leri­men eshbir salystyrýǵa bolmaıdy» dese, atam zamanǵy grek dárigeri Gıppokrat: «Olar bir jerde maldyń shóbi bitkenshe otyrady. Shóp bitken ýaqytta basqa jerge kóshedi. О́zderi pisirip et jeıdi, bıe sútin ishedi» depti. Al qazaq­tyń «Qymyzdy kú­mis ydysqa quısa, dámi bal tatıdy» degen sóziniń de astary endi aqıqatqa aınala bastady. «Qymyzdy oılap tapqan kósh­pendiler, sebebi, naǵyz kóshpendi turmys shydamdy da, júriske myqty jylqy ósirýmen baı­lanysty boldy. Negizi qazaqtarda qymyz ashytýdyń kóne ádisi áli kúnge saqtalǵan, qy­myz­dy teri ydystarda saqtaıdy» degen L.Potakov, kúmis ydys týraly: «Altaıdyń tas músin­derinde keskindelgen zerender men túrki zama­nyn­daǵy baı molalardan tabylǵan kúmis zerender kósh­pen­di malshylardyń eń súıikti sýsyny qymyz quıýǵa arnalǵan bolýy kerek» degen baılam aıtady. – Búginde qymyz óndirýmen tek qana Germanııa emes, Avstrııa, Gollandııa, Italııa memleketteri de aınalysa bastapty. Olar sýsyn jasaýmen qatar, qymyzdan kosmetıka, balalarǵa balmuz­daq, t.b. daıyndaıtyn kórinedi. Al professorlar Zulharnaı Seıitov pen Abaı Jan­ǵa­bylov qymyz­d­yń Germanııada emge saty­la­tynyn aıtyp, negizi súttiń eki topqa bóli­netinin, biri – kazeındik, ekinshisi – albýmındi sútter ekenin, qoıdyń, esh­ki­niń, sıyrdyń, túıeniń sútteri kazeındik sútter to­by­na kiretinin, albýmındi topqa ana súti men bıe­niń súti jata­tynyn aıtady. Sol sekildi bıe sútin­de laktoferrın atty aqýyz túziletinin, odan qazir Reseı ǵalymdary qaterli isikke qarsy dári jasap jat­qanyn, sol aqýyzdyń 1 gramynyń quny 4 myń AQSh dollaryna teń ekenin tilge tıek etedi. – Men – jylqy, onyń ónimderi, at ábzel­derin zert­tep júrgen tarıhshymyn. Al bıe sútiniń hımııa­lyq, bıologııalyq quramy týraly ózińiz aıtqan ǵa­lym­dar sekildi taratyp aıta almaımyn. Al qy­myz­dyń adam densaýlyǵyna em ekeni esh shúbá keltirmeıdi. «Qymyz qyryq túrli dertke em» deıdi qazaq. Shyn­dyǵyna kelsek, jylqynyń basynan bastap ba­qaıyna deıingi barlyq ónimderi, tý bıeniń terisi, terligi, qyly, t.b. adamnyń qajetine jaratylady. Bir kezderi elimizdiń biraz óńirinde qymyzben emdeıtin shıpajaılar bolyp edi. Qazir olardyń birde biri joq. – Sahalar qymyz týraly zań qabyldasa, Reseıde qymyz óndiretin 80-nen astam fırma, 48 sanatorıı bar eken. – Buǵan qosylýdan basqa qolymnan keletin esh aıla bolmaı tur. Qazirgi qymyz dep júr­genimizdiń kóbi meniń topshylaýymsha, talapqa saı kelmeıtini beseneden belgili. Sondyqtan qymyzdyń atajurty, atasy retinde bul isti memlekettik dárejede qolǵa alyp, ózgelerden asyp tússek, ketken «mal» qaıtar, berekesi kirer. Sonda atalar senimin aqtarmyz. – Qazaqtyń abyroıyn qymyzdan ózge de jylqyǵa tán qasıettermen shyǵarýǵa bolatyn shyǵar. Bul turǵydan kelgende qandaı usynystar aıtar edińiz? – Ornyna keltire alsaq, sol qymyz quıatyn ydys­­ta­ry­myz, er-turmanymyz qandaı? Qamshy já­ne qam­shy­gerlik óner she?! Salt atqa minýdiń qazaqy úlgisi, jylqy terisinen jasalatyn buıymdar, at taǵalaý, ha­lyq medısınasyndaǵy jylqynyń róli, attyń ba­by men syny, jylqy jáne sóz, saz óneri, «Tý ustap qu­lan jaldy tulpar mindim», dep «Tý túbinde týlap ól­gen Qazymbet» Qabanbaı batyrdyń týyn: «Qos jebe óndirshekten qadalsa da, Qazymbet týdyń sabyn jibermegen» – namystyń kıeli rámizi tul­par men tý, óne­gesi jylqyǵa qatysty merekeler – osylaı kete be­redi. Jylqy tústeriniń ózi 360-qa jetedi. Mysaly, qarakókten bas­talatyn jylqy túsi 50-ge taıaý bolsa, er-tur­man­nyń 15 túri bar eken. Qamshy 23 túrge bó­linse, qamshylaýdyń ózi 25-ke jetip jy­ǵylady. Qazy  ataýlary 20-dan asady. Shirkin, osy qazy-qarta, jal-jaıamyzdyń ózin zamanǵa qa­raı jańǵyrtsaq, ta­lap­qa saı óńdep-óndirsek, ta­laı­dy ózimizge tartar edik-aý! Qymyzmuryn­dyq, as, báıge, qazir tórtkúl dú­nıe beıbitshilikke umty­lyp otyrǵanda, jylqy jáne áskerı isti jańǵyrtý jaıyn oılastyrsaq, osynyń bári dáýir­­ge qaraı qazaqtyń mıynan jańǵyryp shyqqan qun­dylyq degen oıdy sanalarǵa sińirsek utylmas edik. Muny sóz júzinde emes, naqty ispen atqarsaq, utylmas edik. – Keıbir elder joqqa júırik jetpeıdi dep, joqtan bar jasap jatsa, biz barymyzdy baǵa­laı almaı, ózgelerdikin órge shyǵaryp, ózimiz­dikin tómen súırep, Abaı aıtpaqshy, bary­my­z­ben  kózge urmaı, kúmiljı beretinimiz bar... – Joǵaryda aıttyq, Qazaq eli men jeri jylqy­nyń otany ekenin. Endeshe, jylqynyń Otanynda jylqynyń mýzeıi mindetti túrde ashylýy kerek dep bilemiz.  Jylqynyń eli bolmasa da jylqyǵa mýzeı ashqan memleketter álemde az emes. Olardyń qa­tarynda AQSh, Anglııa, Japonııa, Fransııa, jylqy baǵýdy kósh­pen­dilerden úırendik deıtin Reseı, taǵy bas­qalar bar. Bul ıgilikti isti qalaı júzege asyrý­ǵa bolady degen sergek jandar tabylyp jatsa, mende onyń konsepsııasy daıyn tur. Kórshi Qytaı eliniń Úrimji qalasynyń janyndaǵy sulý Sángý ózeniniń jaǵasynan ondaǵy baýyr­larymyz 5-6 gektar jer alyp, «Qazaq mádenıeti men óneriniń» ashyq aspan as­tyndaǵy mýzeıin jasaǵan. Bul Qytaıdaǵy qandas­tarymyzdyń erekshe otansúıgishtigin, ultynyń ótkenine sergek qaraıtynyn kórsetedi. Osyǵan qol ushyn sozyp, qarjylaı kómektesken Qytaı músin­shisi jáne mıllıoneri Jan Ýını degen azamat eken. – Aqa, bizde mıllıonerler emes, mıllıarderler de bar ǵoı. – Iá, bar ekenin bilemin. «Qazaǵym, halqym, mi­neziń jarqyn. Qazaqtyń umytpaıyq ata saltyn», dep solardyń qulaǵyna jeter me dep aıtyp jat­qanym ǵoı. Jalpy, bizdiń halyq Qambar ata «urpa­ǵyna» qa­ryzdar. 5 myń jyl boıy minsek kólik, ishsek as bo­lyp keledi. Osy kúnimizge jetkizgen de sol qyl­quı­ryqtar desem, bireýler daýlasa qoımas. Shy­nyna kelgende, jylqymen taǵdyrlaspyz ǵoı. Keńes tusyn­da qaıta-qaıta qýǵyn-súrginge uryna bergenimiz de ja­sy­ryn emes. Endigi jerde, ultymyzdy ór­ken­detýmen qatar, jylqyny da ósirsek, onyń tereń tamyrly ta­rı­hyn ózge jurttarǵa túsin­dirsek, ony­men minezi­miz­diń de bir jerden shy­ǵyp jatatynyna kózderin jetkizsek, qazaq jurty taǵy bir qyrynan tanylar edi. Jylqy – tili joq demeseń tekti ǵoı. Eldiń uranyna úı­ren­gen júırik attar, sol eldiń uranyn aıǵaı­la­masa, ıesiniń atyn atamasa shappaı qoıady eken. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Súleımen MÁMET.