Jezqazǵannan esken jyly lep

Aımaqty damytýdyń jańa jobasynan úmit úlken

Qaıratty qalamger Medeý Sárseke aǵamyz «Qazaqtyń Qanyshy» kita­bynda jazǵanyndaı, 1936 jyldyń shilde aıynda Keńgirdiń Naýshabaı ata­latyn tómengi salasynda otyrǵan Bekbolat aýylynyń úlken-kishisi úı syrtynan estilgen avtomobıl gúriline eleńdesip esik aldyna júgirip shyǵady. Sóıtse, kishkene fordıgin zyr qaqtyryp taǵy da Sátbaev kelip qalypty. Qasynda bir top kisi bar eken. Birazdan beri kóztanys jan bul dóńeske, bıik jarqabaqtyń ústinen qala salynatynyn aıtady. Uly ǵalymnyń shóleıt aımaqtyń bolashaǵyn kóregendikpen boljap, irgeli óndiris oshaǵyna aınaldyrǵan Jezqazǵan ataq-dańqy sodan beri alysqa aıan. Elimiz boıynsha óndiriletin mys symy kóleminiń – 99, shaqpaq mystyń – 95, túıirshik kúmistiń – 80, túıirshik altynnyń – 32, mys keni óndirisiniń 88 paıyzy osy óńir úlesine tıesili ekendigi alǵa tartylǵanda onyń ekonomıkadaǵy orny bólektigi aıqyn ańǵarylary haq. Álbette, munyń ózi tabıǵı baılyqqa baılanysty salmaq. Alaıda ol sheksiz emestigi málim. Mys keni qorynyń taıaýdaǵy 15-20 jylǵa ǵana jetetinine mamandar bir alańdasa, tynys-tirshilikteri soǵan qabysqan jurtshylyqqa qosa qobaljý týǵyza bastaǵanyn jasyrýǵa bolmaıdy. Jaǵdaı shynymen aýyr ma? Tóngen tyǵyryqtyń aldyn alar shara bar ma? Kópshiliktiń kókeıin tesken másele tóńireginde biz Jezqazǵan qalasynyń ákimi Berik ÁBDIǴALIULY jáne «Jezqazǵantústimet» О́B bas dırektory Talǵat AHANOVPEN áńgimelesýdi jón kórgenbiz.   Asý alasarmaıdy Qala basshysy Berik Ábdiǵalıulynyń esimi kópshilikke tanymal. Saıa­sattanýshy retinde qalyptasqan azamattyń ákimdik qyzmetindegi belsendiligi de olqy emestigi Ulytaýdan baıqalsa, endi Jezqazǵandaǵy kóz qýantar is jeterlik. Sonyń eń kókeıkestisi aımaqtyń aldaǵy taǵdyryna qatysty másele. Bizdiń suhbatymyzdyń maqsaty sony keńirek bilý boldy. – Jezqazǵandyqtardy tolǵandyr­ǵan máselelerdi sheshý jolynda qandaı qadamdar jasalyp jatyr? Áńgimeni osy baǵyttaǵy sharýalardan bastasaq. – О́ńir ekonomıkasynyń arqaýy al­dymen óndiriske negizdelgenin bilesizder. Al oǵan basty ózek mıneraldy shıkizat kózi ekeni belgili. Jasyratyny joq, jer qoınaýy baılyǵy jyldan-jylǵa seldirep barady. Bul bárimizdi qatty oılan­dy­ryp otyrǵan jaǵdaı. Osyǵan baıla­nysty qıyndyqqa tap bolmaýdyń qamy kúni buryn qolǵa alynýda. Oblys ákimi Serik Ahmetovtiń tapsyrmasymen aımaq­ty damytýdyń 10 jylǵa arnalǵan keshendi jobasy jasalynyp, jaqynda Úkimet otyrysynda arnaıy qaraldy. Onda kóte­ril­gen máseleler boıynsha Ekonomıka­lyq damý jáne saýda mınıstri Q.Kelimbetov jetekshilik etetin jumys toby qu­ryldy. Taıaý arada Premer-Mınıstr Ká­rim Má­simovtiń qalamyzǵa kelip, qaty­sýy­men joba taǵy bir talqyǵa túspek. Jez­qaz­ǵan­nyń bolashaǵyna úlken úmit art­tyrar osynaý is-sharalar talpyny­sy­myzdyń basty baǵytyna aınalǵaly tur. Mynaý meniń aldymda jatqan qaıyra pysyqtalyp, ózgertý, tolyqtyrý engizilgen sońǵy nusqasy. – Sonda ne qosyldy, ne alyndy? – Atalǵan keńeste ólkeniń mıneral­dyq-shıkizattyq bazasyn, taý-ken ónerká­sibin jáne metallýrgııalyq óndiristi damytý, údemeli ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq damý sheńberinde atqarylar ister naqtylanyp, kóliktik ınfraqurylymdy jetildirý, ál­eý­mettik sala áleýetin ny­ǵaı­tý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashy­lyq­ty jańǵyrtý sharalary aıqyn belgilenýi jóninde aı­tylǵan talap-usy­nys­tarǵa sáıkes dáıek­teldi. Sol keńeske deıin de, keıin de oblys basshylyǵynyń qala turǵyndarymen birneshe kezdesýlerdegi jurtshylyq ótinish­teri men tilekteri nazarda ustaldy. – Damýdyń negizgi baǵyttaryn jiktep aıtyp berseńiz. – Onda 8 bólimnen turatyn 43 ma­ńyzdy másele qamtylǵan. О́ndiris keleshegine qatysty jobalar júgi «Qazaqmys» korporasııasy jaýapkershiligine tıgendikten eldiń áleýmettik jaǵ­daıyn kóterý jaǵyna toqtalyp óteı­in. Aı­maǵymyzda 2 qala, 1 aýdan, 20-ǵa tarta kent, júzdegen eldi mekender bar. Árqaı­sy­synyń ózindik máseleleri az emes. Eń ózektilerin birinshi kezekte sheshýge den qoı­ylǵan. Máselen, Jezqazǵan, Sátbaev qalalaryndaǵy jylý-energetıka ortaly­ǵyn modernızasııalaý, 1 jylý qazandy­ǵy­nyń qýatyn arttyrý, jylý jelilerin ja­ńar­tý, taza aýyz sýmen jetkilikti qamta­ma­syz etý úshin Qojamseıit, Esqula jerasty sýyn tartatyn stansa qurylysyn salý, sý qubyrlaryn aýys­ty­rý qolǵa alynady. Turǵyn úı qurylysy óristetiledi. Jezdi kentinde biraz jyldan beri qulazyp bos turǵan kóp qabatty qonystar jóndelip, jergilikti turǵyndar ıgiligine jaraty­la­dy. Ulytaý aýdany týrızm ortalyǵyna aınaldyrylady. Sony­men birge 500 kelýshini qabyldaıtyn emhana, 320 oryndyq balabaqsha, jańa mektep sııaqty sap tú­zeıtin nysandar ondap sanalady. Aıta ketý kerek, otandyq ónimder túr-túrin óndirýdi ulǵaıtý baǵ­darla­ma­nyń basym bóligi. Sonyń ishinde taǵam jáne toqyma ónerkásibin órkendetý­shi­lerge qoldaý keń. Kúzge deıin iske qosy­lyp, jylyna 10 myń tonna qus etin ón­diretin fabrıka, tigin kásiporny júzde­gen adamnyń jumys taýyp, jaǵdaıyn túzeýge múmkindik beredi. – Jurtty qýantyp júrgen bir jańalyq, kúre joldardan tuıyqtaǵy jezqazǵandyqtardyń budan bylaıǵy ýaqytta elimizdiń ońtústigi men sol­tústigine de tóteleı qatynaý ornata alýyna múmkinshilikteri ashylǵaly tur­ǵandaı. Qala ortalyq bólikte or­nalasqanymen Qaraǵandynyń ózinen 500 shaqyrym qashyqtyq syrtqy jerlermen qarym-qatynasty kúrmep kelgenin bilemiz. – Aımaqty damytý jobasynda bul máselege asa mán berilgen. Búginde Jezqazǵannan Qaraǵandyǵa, Astanaǵa ushaqtar arqyly jetý úı­ren­shikti bolsa, odan da alysqa qatynaý je­ńildegeli otyr. Jezqazǵan – Qyzylorda ba­ǵytyndaǵy avtokólik joly jaıly bol­maqtyǵy jaqyn. Ony tezdetýge «Qa­zaq­mys» korporasııasy ynta tanytty. Son­daı-aq, Jezqazǵan – Arqalyq joly qal­py­na keltiriledi. Munyń syr­tynda temirjol baılanysyn qulash jaıdyrýǵa qoldaý bar­shylyq. Jezqazǵannan Sekseýilge deıin tarmaǵyn tartý alǵa qoıyldy. Sonda Beıneýge tikeleı shyǵýǵa bolar edi. Iаǵnı, jol munaıly ól­ke­­ge deıin jalǵasady degen sóz. Saıyp kelgende, Jezqaz­ǵandy kóliktik, tranzıttik or­talyqqa aınaldyrý damý stra­tegııasynyń iske asy­ry­lýy­na qolaıly yqpalyn tıgizbektigi ta­las­syz. Shubarkól kómiri, Qumkól munaıy men gazy, Syr balyǵy men jemisi qa­sy­myz­da. Olardy buryn­ǵy­daı bir­neshe kún­der aınalyp Qa­ra­ǵandy arqyly tasy­mal­daý­dyń mashaqaty kelmeske ketip, jergilikti eko­nomıka tamyryna tyń qan jú­gireri haq. Júk jáne jolaýshy aınalymy ulǵaıady. Tasymalǵa qarjy, ýaqyt shy­ǵy­ny qys­qa­rady. Investısııa salýǵa tar­ty­nyp júr­gen­der talasa-tarmasa jetetindigi an­­yq. О́ńirdi ór­ken­detýdiń osy­naý qaınar kóz­deri jobada basa kórsetilgen. Aımaq keleshegin kemeldendirýge múmkindik tolyq. Sondaı qamqorlyqqa árdaı­ym qoldaýshy Memleket bassh­y­syna jezqazǵandyqtar rıza­ly­q­tary bólek. – Mine, kúnnen-kúnge eli­mizdiń mereıli merekesi ja­qyndap keledi. Aıtylǵan jaılarmen birge jezqazǵandyqtardy taǵy nemen qýantpaqsyzdar? – Aldymen balabaqsha máselesi sheshim taba bastaýy jyly qabyldanýda. Qazirgi kúni 1000-ǵa tarta búldirshin kezekte tur. Jaǵdaıdy túsinistikpen qabyldaýshylar burynǵy balabaqsha ǵımarattaryn qaıta­rýda. Qyrkúıekte 240 oryndyq balabaqsha ashylady. Osy ýaqytqa deıin 17 toǵyz qa­batty úılerdiń birde-birinde lıft jumys istemeı kelgen bolatyn. Turǵyndardyń ótinish-tilegi eskerilip, olardyń bárinde joǵary kóterilip-túsý jeńildedi. Ja­qyn­da boı kótergen neke saraıy otaý qu­rý­shylarǵa jaqsy syı boldy. Ultymyzdyń uly tulǵalaryn ulyq­taý maqsatynda birqatar ister atqa­ryl­dy. Abylaıhannyń 300 jyldyǵyna oraı eskertkishi ornatyldy. Biraz mektepter alash arystary Álıhan Bókeıhanov, Mir­jaqyp Dýlatov, Mustafa Shoqaı, Maǵ­jan Jumabaev, Ahmet Baıtursynov esimderin ıelendi. Jerlesterimizdiń jyl basynan beri shaharymyzdyń beınesi jaınaı túsip kele jatýynan merekege daıyndyq bar­y­syn baıqar dep oılaımyn. «20 jyldyq­qa – 20 tartý» baǵdarlamasy aıasyndaǵy sharalardyń birazy oryndalyp ta úlge­rildi. Kórkeıgen kósheler, ajarlanǵan aýlalar, eńselengen eskertkishter, sáýle­lengen jańa qonystar, Jezqazǵany­myz­dy jarqyratqan qazirgi kórinister osyn­daı. Aımaq bolashaǵyna jarqyn jol ashar is-sharalardyń táýelsizdiktiń 20 jyl­dyǵymen tuspa-tus bastaý alýy jaq­sy yrymǵa sanalady.   Nar júgine myǵym Bul kúnde Jezqazǵan men Balqash aralyǵyndaǵy mys kenin qajettilikke jaratyp, el ıgiligin eselegen «Jezqazǵantústimet» birlestigi atalǵan ónimdi óndirý jaǵynan álemdegi alyptardyń qatarynda. Osynaý ulan­baıtaq óńirdiń búgini men keleshegi onyń jumysymen tikeleı sabaqtas. El tileýi – sonyń saqtalýy. Kezinde ony alystan kelýshiler basqarsa, búginde bıligi jergilikti kadrlar qolynda. Aımaqtyń qadirli aza­maty Murazaf aqsaqaldyń úlken shańyraǵynan qa­nat qaqqan ulandardyń ortanshysy «Jezqaz­ǵan­tús­ti­met» ón­diris birlestiginiń bas dırektory Talǵat AHA­NOV­TYŃ qarym-qabi­leti de, qadamy da myqty. О́ndiris ýaqyt talabyna sáıkes ózgerister ústinde. – Sizge senip tapsyrylǵan kásip­orynnyń búgingi jaǵdaıy jaman emes. Biraq alda óte kúrdeli máseleler kútip turǵandyǵy kúnnen-kúnge jıirek qu­laq­qa shalynýda. О́zgeden ǵóri óz aýzy­ńyz­dan estigenniń jóni bólek dep kelip otyrmyz. – Suraǵyńyzdyń astaryn túsinip otyrmyn. Osy kúnde barsha jezqaz­ǵan­dyqty tolǵantqan másele málim. Aıta keteıik, buǵan baılanysty túıtkil jaılar­dyń kúrmeýin sheshýge oblys basshy­ly­ǵynyń arqasynda joǵary jaqtan qoldaý tabýy aımaqty jańǵyrtý jolyndaǵy is-izdenisti shırata túsip jatyr. Ekonomıka turǵysynan alǵanda «Qazaqmystyń» qal­pynsha jumysy, jetistik turaqtylyǵy turǵylyqty jurtty eńbekpen qamta­ma­syz etýdiń kepili, áleýmet ál-aýqatyn art­tyrýǵa yqpaly zor qýat. О́ńir tur­ǵyn­darynyń sany 175 myń ekenin, sonyń teń jartysyna jýyǵy korporasııamyz qura­myn­da eńbek etetinin eskersek, mańyzdy­lyǵy túsinikti ǵoı dep oılaımyn. Meni osy topyraqtyń týmasy retinde ólkemniń órkendeýine janashyr bolǵandyqtan oǵan jańa múmkindikter ashylýymen kópshi­lik­ti qýanta alamyn. Atap aıtqanda, aı­maq­ty damytýdyń 2011-2020 jylǵa deıin­gi keshendi jobasy taǵy bir tal­py­nysy­myzdyń basty baǵytyna aınalǵaly tur. – Talǵat Murazafuly, óndiris bas­shylyǵy tarapynan atqarylar ju­mys­tar qandaı? – Ol bastan asarlyq. Negizgilerine toq­tal­ǵanda, birinshi kezekte mıneraldy shıkizat bazasyn keńeıtip, nyǵaıtý kóz­deledi. Bul rette memlekettik baǵdar­lama aıasynda jańa ınvestısııalyq jobalardy ıgerý qolǵa alynady. Olardyń qatarynda kvars ken kóziniń negizinde ferrosılısıı jáne quramy kedeı sýlfıdti ken óńdeı­tin gıdrometallýrgııalyq jańa tehnologııa óndiristeri qurylady, qazirgi ken oryndarynan tysqary jerlerden ken óndiretin kásiporyndar salynady. Eń bastysy, geologııalyq barlaý jumystaryn jandandyrýǵa basymdyq be­riledi. Bizde búgingi kúni ondaǵan jyl­darǵa jeterlik mys qory bar. Máselen, bir ǵana Jylandy kenishinde áli ıgerile qoımaǵan qazyna 102 myń tonnadan asady. Ony alýdyń tehnıkalyq-ekono­mı­ka­lyq negizdemesi jasalýda. Munymen qosa Jaman Aıbatta da quramy sapaly mol baılyq jatyr. Zerttelgen Balby­raý­yn, Keregetas ken oryndary úlken úmit kúttiredi. Bozshakólde taý-ken baıytý kesheniniń qurylysyn bastaý jobalanýda. Aqtoǵaı ken orny ıgerilmek. Shyǵys Qazaqstanda metall qory kólemdi kenish iske qosylmaqshy. Bular aldaǵy 40 jylǵa deıin mys qorytý kombınattarynyń úzi­lissiz jumysyn qamtamasyz etýge tıis. Endigi bir alda turǵan mindet, eldi mekender men kommýnıkasııalyq jelilerdiń tabanynda qalǵan qyrtystardy kádege jaratý sanalady. Ol úshin ústindegi ny­sandardy birtindep kóshirý bastaldy. Al­dymen qala irgesindegi kenttiń turǵyn­dary qaýipsiz aımaqqa kóshirilýde. Jalpy alǵanda, qoldaǵy qazynany ba­ǵalaı bilýge, uqypty paıdalanýǵa búgingi ynta bólek. Kezinde akademık Sátbaevtyń ózi oǵan aıryqsha mán bergen, tek qu­narly júlgelerin alýǵa tyrysýshyl­ar­men kúresken. «Jezqazǵan qoınyndaǵy mysty tezirek qurtý arqyly emes, kerisinshe ken qazý kólemin josparly túrde ósirip, jer qyrtysyndaǵy mystyń naqty bar jáne tıimdi quramyn túgel alyp ári tehnologııany jetildirý, progressıvti ádis­terdi qoldaný jolymen ónim shy­ǵa­rýdy eselep kóbeıte otyryp óteý kerek demekpiz. Eń baı júlgelerdi alýǵa tyrysý­dan Jezqazǵan astyndaǵy barlyq mystyń besten biri bul kúnde birjola joǵalyp, jynysta qalyp qoıǵan. Al ózderińizge málim, aspannan jaýar mys joq, tehnıkada ony basqa metalmen aý­ys­tyra almaısyń. Demek bardy uqsata bilý qajet degen eskertpe keshegi kezeńde umytylyp ketkeni ras. Uly ustazy­myzdyń osynaý aqyl-keńesinen aınymaý­ǵa berikpiz. Balanstyq qorlardyń qura­myndaǵy negizgi jáne janama qazbalar­dy, kenniń tehnologııalyq qasıetterin naq­ty anyqtaý, qazynaǵa asa saqtyqpen qaraý – basty talap. Joǵaryda atalǵan­daı, aımaqty tuıyqtan shyǵaratyn baǵ­dar­­lama keleshekke tyń serpin bermektigin basyn ashyp aıtpaqpyn. – Talaptaryńyzǵa tabys tileımiz. Bolashaqqa baǵamdalǵan josparlar kóńil tolarlyq eken. – Sarapshylardyń ártúrli paıymdaý­la­ry boıynsha 15-20 jyldan keıin Jez­qaz­ǵan ken kózi aýmaqtarynda mys keniniń balanstyq qory sarqylýy múmkin delinedi. Sonyń saldary óndiristiń qysqarýyna ákelip soǵady degen qaýipke jurt alań­daýshylyǵyn jaqsy túsinemin. Áńgimemiz basynda onyń aldyn alý sharalaryn jetkizgen sııaqtymyn. Soǵan súıenip jáne salanyń jaýapty mamany turǵysynda túıinder bolsam «Qazaqmystyń» bul jerde kem degende – 50, odan da ári 100 jyl­ǵa deıin jumys isteı alatyndyǵyna kú­má­nim joq. Árıne, kóp nárse ózimizge baı­lanysty. Meniń túpki maqsatym qoldan kelgenshe, qabilet jetkenshe óndiristiń saq­talýyna, jasy uzarýyna jaǵdaı jasaý. Kúndiz-túngi oıym osy. Iá, kúnderdiń kúninde qalaı bolǵanda da tabıǵı baılyq taýsylary anyq. Son­dyqtan 140 myń sharshy shaqyrymdyq aý­maq­ty alyp jatqan ólke bolashaǵyn ón­dirispen ǵana baılanystyrmaı, sharýashy­lyq­tyń basqa da býyndaryn ornyqty­rý­ǵa, beriktirýge ýaqyt uttyrmaǵan jón. – Alǵa qoıylǵan mindetti iske asyrýǵa kómek-qoldaý qalaı? – Atalǵan jobanyń birqatar mindetin atqarý bizdiń kásipornymyzǵa júkteleri daýsyz. Mundaı jaýapkershilikti atqarýǵa daıynbyz. Saýalyńyzǵa oraı Úkimet ta­rapynan mynadaı máselege túsinistikpen mán berilgeni jón dep oılaımyn. Ol ne deseńiz, mıneraldyq-shıkizattyq bazany nyǵaıtý úshin geologııalyq barlaý ju­mys­­tary qanat jaıyp, qoınaýlardy pa­ı­dalanýdy jalǵastyrýǵa quqyq keńeıtil­se, is tipti ilgeriler edi. Sondaı-aq, paı­da­ly qazbalar óndirilýine salynatyn sa­lyq­tyń 10-15 paıyzy qaıtarylyp otyr­sa, artyqtyq etpes-ti. Bul qarjy áleý­mettik-ekonomıkalyq máselelerdi jeńil­de­týge septigin tıgize túser-di. Sonymen birge metallýrgııalyq keshen qurylys­ta­ry óte kólemdi ınvestısııany qajet etetindigin aıtpasqa bolmaıdy. Sondyqtan memlekettik qoldaý qajet-aq. Áńgimemizdi túıindeı kelgende, keıde keıbir basylym betterinde Qazaqstannyń baılyq kózderin paıdalanýshy menshik ıeligindegi kompanııalardyń óz múdde­le­rin ǵana kókseıtindeı kórinýi qynjyl­ta­dy. Basqalardy bilmeımin, bizge mundaı sóz jaraspaıdy. Qurylǵan sátinen bas­tap-aq korporasııa men kásipornymyz el ekonomıkasynyń qýatty tiregi bolýdy ustanady, solaı bolyp ta keledi. Tur­ǵyn­dardyń turmysyn jaqsartý, aımaq aja­ryn shyraılandyrý sodan beri aınymas úrdis. Ken qoryna baılanysty keleshekti oılaý, kelesi urpaqtyń enshisin ortaıt­paý­ǵa qam jasaý – qasıetti paryzymyz. «Qazaqmys» turǵanda Jez­qaz­ǵanda jańa­rý lebi ese bermek. Áńgimelesken Aıqyn NESIPBAI. Jezqazǵan.