150 mıllıon shabaq qutqarylmaq

Qystyń kezi edi. Jolsaparǵa shyq­tyq. Baǵytymyz – Aral aýdany. Maqsat – eldi mekenderdi aralap, jaǵdaıyn kózben kórip qaıtý bolatyn. Jolbas­shymyz oblystyń basshysy-tyn. Seń soqqan balyqtaı bo­lyp kele jatqa­nymyzda kólik-kerýen toq­tady.   Ákim shaqyryp jatyr eken. Bardyq. – Mynany qarashy, – dedi salǵan jerden. – Qanshama baılyq dalaǵa ketip ja­tyr. Osynyń bári Kishi Aralda qalsa ǵoı, eldiń yrzyǵy artar edi, – dedi de únsiz qaldy. Máseleniń basyn ashyp alaıyq. Toqtaǵan jerimiz Kókaral sý tospasy eken. Jalpy, álemdik tájirıbege súıener bolsaq, tabany kepken teńizdi eki bólikke bólip, tospa salý arqyly sý toltyrý oqıǵasy bolǵan emes. Allanyń aldynda betimiz jaryq bol­syn, bul – Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń qajyrly qaıraty men ystyq júreginiń, elge jana­shyr­lyǵynyń arqa­synda iske asqan jáıt. Sol Kókaral sý tospasyn salǵanda bir qatelik ketken. Tospaǵa balyq­tar­dyń óteýin tejeıtin qurylǵy qoıyl­maǵan. Sonyń saldarynan Kishi Aral­daǵy bar balyq taıdaı týlap, baqadaı shýlap uly teńizge ketip jatyr. Al olar úlken teńizde ómir súre almaıdy. Onyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, tushy sýda ósken balyq teńizdiń tuzdy sýyna barǵan soń, qyrylyp qala­dy. Ekinshiden, úlken teńizdiń tabanynda ǵana sý jatyr. Sondyqtan saıaz jerge jetkende ba­ýyrymen jer tyrnap, batpaqtap qa­lady. Sonymen birge, balyqtar úlken teńizden qaıta Kishi Aralǵa qashady. Al oǵan arnaıy qashyrtqy salynbaǵan. Sóıtip, úlken teńizde mıllıondaǵan shabaq qyrylyp ja­tyr. Al sonyń bárin Kishi Aralda ustasaq, eldiń ıgiligine aınalar edi. Ákimniń bizge ókinishpen aıtyp turǵany da osy edi. Resmı derek boıynsha, uly teńizde jylyna 500 mıllıonǵa jýyq shabaq qyrylady eken. Bul aspannan alynǵan derek emes. Rasymen de solaı. Eger Kókaral sý tospasyna baryp, kózi­ńizben kór­seńiz, sanaýly ýaqyttyń ishinde úlken teńizge úıir-úıir balyq­tyń qashyp jatqanyn kórer edi­ńiz. Al tospadan sál árirekte uzyn­dyǵy 15 shaqyrym, eni 70-80 metr, te­reńdigi 2,5 metr bolatyn ar­na bar. Sony baryp kórińiz. Alǵa­shynda sýdyń qaralyǵyna tań­ǵalasyz. Baıyptap qarasańyz, onyń barlyǵy balyqtyń arqasy ekenine kóz jetkizesiz. Sansyz balyqtyń arqasy sýdyń ózin qa­raı­typ kórsetkenin elestetińiz­shi. Sumdyq qoı! Mamandar sol jer­diń ózinde 700-800 mıllıon sha­baq­tyń tirlik etip júrgenin aıta­dy. Munyń qansha baılyq ekenin, eldiń áleýmettik-ekono­mı­kalyq jaǵdaıyn arttyrýǵa, sharýasyn tú­zeýine qanshalyqty kómek ekenin túsindirip jatýdyń ózi, basy ar­tyq sharýa. Bul ara­daǵy basty má­sele, sol baı­lyqty dalaǵa jibermeı, ózimizde qalaı ustap qala­myz? El ıgiligine aınaldyrý úshin ne istemek kerek? Mıllıondaǵan shabaq­ty shetke jibermeýdiń joly qaısy? Qabyrǵasynan qoıylǵan suraq­qa qabaǵyńyzdy túımeı kó­ri­ńiz. Al­dymen Aral qalasynda aýdan ákimi Nájmádın Musabaev­tyń tóraǵa­lyq etýimen semınar ótti. Oǵan aýdan sheńberindegi barlyq balyq sharýa­shylyqtary men seriktestik tóraǵa­lary, ká­sip­kerler qatysty. Balyq sharýa­shylyǵyna qatysty oılary­men bólisti. Uly teńizge ketip jat­qan shabaqtardy qutqarýdyń jaıyn keńesti. Semı­narǵa qatysýshylar ke­lesi kúni shashaý shyqpastan Kók­aral bógetiniń basyna jınal­dy. Balyqshylar qajet­ti qural-jabdyqtaryn, arnaý­ly sıs­ter­na­ly avtokólikterin da­ıyn­­dap, alyp kelipti. Tipti, avtokran da tur eken. Sýǵa alǵash bolyp «Qosjar», «Qa­mystybas», «Qýanysh» seriktes­­tikteriniń balyqshylary qaıyqta­ryn túsirdi. Sóıtip, jylym tarta bastady. «Qoly qımyldaǵannyń aýzy da qımyldaıdy» deı me? Sol sekildi jylym tartqan balyqshy­lar sýdan rızyǵyn tere bastady. Olar aýzy qazir qımyldamasa da, bolashaqta urty tolyp balyq jeıtinin, satyp nesibesin aıyra­tynyn bilip jymyń qaǵady. Al­ǵashqy nesibe az bolmady. Sýdyń jaǵasynda turǵan kónekózder jylymmen alyn­ǵan balyqtyń bir tonnadan kem emes ekenin aıtyp, shýlasyp jatty. Qa­ıyqtaǵy jigitter osydan keıin aýdaǵy kúmisteı jarqyraǵan ba­lyq­tardy joǵary­dan túsirilgen sısternaǵa shelekpen kúrep sala bastady. Aýdaǵy balyq túsirilip jatyr. Biraq túbi kóriner bolmady. Bir ýaqytta ba­ryp qana taýsyldy. Kran sıster­nany kóterip ala jóneldi. Joǵary kóterilgen sısterna mu­nan soń bógettiń kishi teńiz jaq bóligine ótti. Sısternanyń qaq­paǵyn ashyp jibergende, shúpir­legen shabaqtar aq jaýyn sekildi shashyrap Kishi Aralǵa túsip jatty. Osy ýaqytta basqa ba­lyqshylar ózderi tartqan jy­lym­daǵy shabaq­tardy jaǵa­laýda turǵan avtosıs­ter­naǵa sala bas­tady. Al bul kóliktegi shabaqtar bógetten aly­syraq jerge nemese basqa kól aıdynyna aparylady degen sóz. Aral – Syrdarııa oblysara­lyq balyq sharýashylyǵy ıns­peksııa­synyń bastyǵy Álımusa Qojaǵul aıtady: «Kishi Araldaǵy balyq qory 15-20 myń tonnany quraıdy. Odan jylyna 3,5-4 myń tonnadaı balyq aýlanady. Bulaı kete berse balyq qory túgesilip qalary anyq. Sondyqtan da Kókaral bógetiniń ekinshi betinde jatqan balyqty qut­qarý óte ıgilikti jáne paıdasy mol is. Ol Kishi Aral men jergilikti kól­derdiń balyq qoryn arttyrýǵa tikeleı áser etedi. Qazir munda ba­lyqtyń 26 túri bar bolsa, onyń 16 túri óndiristik maqsatta aýlanady». Aral aýdanynyń ákimi Nájmá­dın Musabaev: «Aýdandaǵy on ba­lyq sharýashylyǵy tenderge qa­ty­­syp, on ýchaskede balyq aýlaý jumysyn júrgizýdi utyp alǵan. Qazir tabıǵat paıdalaný­shy­lar­dyń jaǵdaıy jaq­sardy. Olar qa­jetti qural-jabdyqtarmen, qa­ıyq­tarmen, aý jáne basqa da qurylǵylarmen, arnaıy kólik­ter­men, tońazyt­qysh­tarmen ja­raq­tanǵan. Balyqshy­lar­men ja­sal­ǵan kelisim-shartta ózde­ri­ne bekitilgen sý aıdyn­darynda ba­lyq qoryn kóbeıtý týraly talap bar. Mine, búgingi bastalǵan aksııa bir jaǵynan osy talap­tyń oryn­dalýyn qamtamasyz etpekshi», – deıdi. Aksııa 2 aıǵa sozylady. Osy ýaqyt aralyǵynda sharýa­shy­lyq­tar keste boıynsha kezegimen balyqtardy qutqarý ju­mys­tary­men aınalysa beredi eken. Aksııa barysynda 150 mıl­lıondaı sha­baq­ty qutqarý mejelenip otyr­ǵanyn da ákim­niń aýzynan estidik. Bul buǵan deıin qutqarylǵan ba­lyqtar kóleminen on ese artyq kóri­nedi. Sonymen qatar, aýdan bas­shysy «SARATS» jobasy­nyń ekin­shi kezeńi iske asyryl­ǵan jaǵ­daıda balyqtar­dyń úl­ken teńizge ketýi toqtap, jaǵ­daıdyń duryst­a­latynyna nazar aý­dardy. 150 mıllıon shabaq! Qut­qary­latyny osynshama. Uly teńizge ketip jatqany qan­shama?! Árıne, sha­baqtyń bárin qutqarý múmkin emes. Degenmen, osynyń ózi yr­zyq­ty is. Erjan BAITILES, Qyzylorda oblysy.