О́ńirdi órkendetetin ónerkásip

Shý qalasynan ótip aýdan ortalyǵy Tóle bı aýylyna qaraı bet túzegen kisiniń kózi eń aldymen jol boıyn jaǵalaı salynǵan san túrli qyzmet kórsetý or­yn­daryna túsedi. Al buryn bul eki arańyz órkenıet úlgisinen jurdaı, jel azynaǵan dala bolatyn. Jalpy, Shý aýdany men Shý qalasynyń áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn sıam egizderindeı birge qarastyrý kerek. Ol, ásirese, búgingideı birlik nyǵaıyp, bereke eselene bastaǵan tusta asa qajet. Byltyr aýdan ákimi Qojahan Jabaǵıev kózi ashyq, kókiregi oıaý zııaly jurtty Shýǵa shaqyrdy. Árıne, shashý shashyp, kórimdik suraýǵa bolatyndaı kelisti isi bolǵan soń shaqyrtady da. Qatar jatqan aýdan men qalaǵa ınvestısııa ákelý, qarajat qory mol, qoly ashyq kásipkerlerdi Shý ózeniniń tómengi saǵasynda jatqan el qamy jo­lyndaǵy ıgilikti iske tartý turǵysynda kóptegen ister atqarypty. Aýdan ortalyǵyndaǵy jaınaǵan saıabaqtan ótip jańarǵan stadıondy kórgen, jańarǵan stadıonnan ótip qasqaıyp turǵan qas batyrdyń eskertkishine taǵzym etkenderdiń (maıdanda erlikpen qaza tapqan jaýyngerge qoıylǵan eskertkish) rızashylyǵynda shek bolǵan joq. Bitken isti bireý alyp ketpeıdi, másele  sonyń batamen bastalyp, bárekeldimen aıaqtalýynda. Sondyqtan bolar, Astana men Almatydan kelgen aýzy dýaly aǵaıyndar aýdandaǵy atqarylǵan iske tek qana alǵys aıtýmen boldy. Aıtatyndary –  «aýdanda buryn-sońdy mundaı is-shara bolmap edi».  Álbette, atqarylatyndary da bar eken. Atap aıtsaq, bıylǵy jarty jylda aýdan boı­yn­sha óndiriletin ónim men kórsetiletin qyzmet 10 mlrd. 200,8 mln. teńge bolady dep boljanypty. Shamamen onyń 28,9 paıyzy ónerkásip, 26,3 paıyzy aýyl sharýashylyǵy ónimderi bolmaqshy. О́ńirdi órkendetetin qashanda ónerkásip. Son­dyqtan bolar elimizde sońǵy kezde, ásirese, ındýstrııa salasyn damytýǵa asa kóp mán berilýde. Osyny sezingen aýdan jumysshylary bıylǵy bes aıdyń qorytyndysy boıynsha 2467,5  mln. teńgeniń ónimin óndirip, qyzmetin kórsetken. О́nerkásip ónimderiniń fızıkalyq naqty kólem ındeksi 113,2 % qurapty. О́nim kólemi ótken jyldyń tıisti kezeńimen  salystyrǵanda 804,2 mln. teńgege artyp, 148,4 % oryndalǵan. Indýstrııa degende, aýdandaǵy ónerkásip óni­mi­niń 58,8 paıyzy nemese 1 mlrd. 451,1 mln. teń­gesi «Qamqor Lokomotıv» JShS-ge tıesili ekenine erekshe toqtala ketý kerek. Bul kásiporyn ónim kólemin ulǵaıtý maqsatynda únemi izdenis ústinde keledi. Teplovozdar men olardyń motorlaryn jóndeýdi turaqty jolǵa qoıǵan olar, endi jańa ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýda. Atap aıtsaq, Reseı kásiporyndarymen birlesip bıyl Shý qalasynan «Enıseı Qamqor» markaly joǵa­ry ónimdi kombaın shyǵarýdy bastady. Búginge deıin onyń 18-i qurastyrylyp, 8-i satyldy. Qazir 31 kombaın qurastyrylý ústinde. Jyl aıa­ǵyna deıin «dala kemesiniń» 120 danasyn shyǵarý josparlanýda. Sonymen birge, «Qamqor Lokomotıv» JShS aldaǵy ýaqytta óńirge asa qajetti aýylsharýashylyq jáne kommýnaldyq tehnı­ka­lar­dy qurastyrýdy da qolǵa almaqshy. О́nerkásip óndirisin damytý jóninde atqaryl­ǵan is-sharalar munymen bitpeıdi. Jyl basynda «Er-Taı» JShS Shoqpar selolyq okrýgine qar­as­ty «Rodnıkovoe» polımetall keninde atalmysh rýdanyń qoryna barlaý, qazba jumystaryn júrgizip, ony  óńdeý maqsatynda shaǵyn zaýyt qurylysyn iske qosýdy josparlaǵan bolatyn. Mine, sol kásiporyn jyl basynan beri 354,2 mln. teńgege 6,0 tonna qorǵasyn konsentratyn óndirdi. Bıýdjetke 7,0 mln. teńge salyq tóledi. О́ndiriske 358,0 mln. teńge ınvestısııa quıyldy. Aldaǵy ýaqytta «Qazaqmys» korporasııa­sy­nyń «Balqashtústimetall»  óndiristik birlestigine qarasty «Shatyrqul» kenishi negizinde aýdanda ken baıytý kombınatynyń qurylysyn júrgizip, jańa jumys oryndaryn ashý da josparlanýda. Búginde kásiporyn zańdy tulǵa retinde tirkeýge alynyp, ústimizdegi jyldyń alǵashqy toqsa­ny­nyń qorytyndysy boıynsha bıýdjetke 16,2 mln. teńge salyq tólepti. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń ıgiligi týraly aıtýdaı-aq aıtylyp keledi. Igilikti iske degen iltıpatty osy turǵydan baǵamdasaq, aýdan­nyń 2010-2014  jyldarǵa arnalǵan ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy boıynsha jalpy quny 24,2 mlrd. teńge bolatyn 13 jobany iske asyryp, 1223  jańa jumys oryndaryn ashý  kózdelip otyr eken. Osy baǵdarlama aıasynda bıyl eki jobany paıdalanýǵa berý jospar­lan­ǵan. Onyń biri – Birlik aýylynda salynyp jat­qan munaı ónimderin óndiretin shaǵyn zaýyt. «Birlik energııa» JShS qolǵa alǵan onyń jalpy quny  50 mln. teńge. Munda 40 adam jumys istep, ká­siporyn jylyna 10 000 tonna janar-jaǵarmaı shyǵaratyn bolady. Qazir Qytaı eli maman­da­rymen zaýyttyń qural-jabdyqtaryn ornatý jumystary iske asyrylýda. Demek, zaýyttyń tusaýkeser saltanaty da alys emes. Sondaı-aq, «Kaz Ir Agro» JShS-niń  suıyq maı ónimderin shyǵaratyn zaýyty da Birlik aýylyna ornalasqan. Munyń jalpy quny – 5,7 mln. AQSh dollaryn quraıdy. Onda 80 adam jumys istep, zaýyt táýligine 1,5 tonna suıyq maı shyǵaratyn bolady. Osy ýaqytqa deıin 1,2 mln. AQSh dollaryna jańa tehnologııalyq qural-jabdyqtar satylyp alyndy. Qazir munda 25 adam jumys isteýde. Zaýytty shıkizatpen qamtamasyz etý úshin 500 ga jerge saflor egilgen. Oblys ákimdiginiń kásipkerlik jáne  ónerkásip basqarmasynda óńirdiń ındýstrııalandyrý karta­sy­na usynylatyn jobalar tizimi jasalǵan. Osy kartaǵa Shý  aýdanynan «Kaz Ir Agro», «Ferrum- 2005», «Dostar Agro Invest», «Qamqor Menedjment», «Bektibaı 1», «Kompanııa A & T – Energo» JShS-lary engizilmek. Oblys ákimi Qanat Bozymbaev ónerkásibi men aýyl sharýashylyǵyn par jekken attaı qatar qamshylaı otyryp, úlken asýlardy alýǵa bola­tyn Shý aýdanynyń eki shylbyr, bir tizginin Qojahan Jabaǵıevqa tapsyrǵanda qatelespegen eken. О́ıtkeni sylqym Shýdyń salasynda kindik kesip, tarpań minez Talas ózeniniń boıynda qa­naty qataıǵan (Qojahannyń bir jyldary oblys komsomol komıtetin, Baızaq aýdanynyń qus fab­rıkasyn, keıin sol aýdannyń ózine de biraz bas­shylyq etkenin bilemiz) ol erke Esildiń jaǵasyna baryp Úkimet úıinde de abyroımen qyzmet etti. Endi, mine, bilimi men biligi molaıyp, tájirıbesi tolyǵyp, jigit aǵasy atanǵan shaǵynda Shý topyraǵyna oralyp, týǵan jerin túletýge kiristi. Kósemáli SÁTTIBAIULY, Jambyl oblysy, Shý aýdany.