Kóneden jetken kómeı ún

Ult aspaptary men kúı, án – qazaqtyń jany. Olar yqylym zamannan beri uly dalany óziniń tylsym sıqyrymen terbetken. Dastandar men ańyz-ertegilerde de ózgeshe órilip, órnegin tapqan. Ultymyzdyń shynaıy bolmysy men ishki álemimen bite qaınasqan. Sondyqtan da dástúrli saz óneriniń sıqyry, eń aldymen, kóne túrkiler zamanyna jetelegendeı áser beredi.  Al búgingideı jahandaný zamanynda sol ulttyq áýezimiz ben áýenimizdi, túptamyrlyq saz jádigerlerin kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, kóneden tamyr tartatyn dástúrli aspaptarymyzdyń qulaǵynda oınaıtyn jandy kórgende, oǵan erekshe qurmetpen qaraıtynymyz zańdylyq. Mýltıaspapker, folklorshy, etno­saz­­gerlik sımbıoz úlgisin keńinen nasıhattaý arqyly ózgege rýhanı azyq syılap júrgen Edil QUSAIYNOV, mine, dál sondaı jan. Bizdiń keıipkerimiz tarıh qoı­naýynan jetken ejelgi saz ónerin qazirgi zamanǵa saı úıles­tirip, ótken kúnniń syrly boıaýyn óshir­meı, ony búgingi kúnniń ta­bıǵatyna saı sheber shendestirip júrgen, yqylym zamannyń sáý­leli sarynyn sanaǵa uıalata bilgen ónerpaz. Bir sózben aıtsaq, ol baǵzydaǵy kóshpeli túrki­ler­diń ónerin de, ómir saltyn da ıdeal tutatyn azamat. «Tegine tartqan», deıdi qazaq. Edil Qusaıynovqa dál osy sózdi aıtsaq, jarasatyndaı. Ol óner kıesi qonǵan otbasynan shyqqan. Ákesi Atyraýdaǵy mýzyka ýchı­lı­shesiniń negizin qalaǵan jáne sonda 20 jyldaı dırektor bol­ǵan, Dına Nurpeıisova atyndaǵy ult aspaptar orkestriniń bas­taýynda turǵan, sondaı-aq, ótken ǵasyrdyń 50-60-shy jyldary búgingi tilmen aıtqanda «hıtke» aınalǵan, qazirdiń ózinde jıi oryndalatyn «Mereke» kúıiniń avtory, belgili kúıshi – Seıilhan Qusaıynov. Al, anasy tanymal qobyzshy, elimizdiń batys óńi­rin­degi qobyz mektebiniń negizin qalaǵan – Raýshan Nurpeıisova. Olardyń ekeýi de Almatydaǵy Qurmanǵazy atyndaǵy konser­va­torııany bitirgen. Ahmet Ju­banov, Fýat Mansurov syndy tulǵalardyń shákirtteri bolǵan. Taǵy bir atap óterligi, onyń ata-anasy ózderiniń shyǵarmashylyq joldaryn Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrde bastapty. Bir qyzyǵy, qazaqtyń saz óne­rin bar sanasy men búkil jan-dúnıesimen sezinetin, dala tyny­sy men tylsymyna tabıǵa­ty son­shalyqty jaqyn Edil Seıil­han­ulynyń aýylda óspegendigi. Ol – kókoraı shalǵynda asyr sa­lyp, kókshe belde belýardan shyq keshken qyr balasy emes. Desek te, ol qansha qalada ós­keni­men de bala kezinen boıyna qut bolyp daryǵan qabileti, ata-ananyń tá­lim-tárbıesi arqyly darhan da­la­nyń keńdigin, saz óneriniń tyl­symyn tereńnen túısingen. «Qalada óskendikten be, álde sol kezeńderdiń áseri me, men áıgili «Bıtlzdi» tyńdap, sol top­tyń aıtqan áýenderine aı­ryq­sha qumartatynmyn. Alaıda, ulttyq saz ıirimine toly áýenderdi áste esimnen shyǵarmadym. Ýaqyt óte kele folklorlyq týyndylarǵa degen qyzyǵýshylyǵym arta tús­ti. Folklorshy, mýzykant, ákem­­niń dosy Bolat Sarybaev meniń sazsyrnaı, shańqobyz, jetigen syndy keıbir kóne aspaptarǵa degen qyzyǵýshylyǵymdy oıat­ty. Bolat aǵa: «Qazaqtyń erteden kele jatqan mýzykalyq as­paptary tek dombyra men qobyz ǵana emes», – dep basqa da aspap­tardyń ereksheligin búge-shige­si­ne deıin aıtyp, olardyń árqaı­sy­synyń ózine tán ıirimderin túsindirdi», – deıdi Edil. Osy­laı­sha, ulttyq mýzykaǵa áýestigi artqan ol ejelgi túrkiler sary­nyn jańǵyrtýǵa shyndap bel baılaıdy. Bálkim, Almatydaǵy konservatorııada oqyp júrgen kezinde Edil Seıilhanuly óziniń taǵdyry men shyǵarmashylyq jo­lyn ejelgi aspaptarmen baı­la­nystyramyn dep áste oıla­maǵan bolar. Búginde ol dom­by­ra, qobyzdan basqa qazaq aspap­tarynyń 30-dan astam túrin meń­gergen. Alaıda, sazsyrnaı, sy­byzǵy, jetigen, shańqobyz – ol úshin basty mýzykalyq aspaptar. Batysta mýltıınstrýmentalızm baǵyty keńinen tanymal. Bul aǵymdy ustanǵandardyń arasynan Braıan Djons, Djon Pol Djons, Maık Oldfıld, Dan Svane sekildi mýzykanttardy ataý­ǵa bolady. Edil Qusaıynov ta osy mýltıınstrýmentalızmniń ózimizge tán dástúrli jolyn tań­daý arqyly kóptiń yqyla­syna bólenip úlgergen jan. Oǵan «mý­zy­ka salasyndaǵy erekshe quby­lys», «orkestr adam», «bir ózi bir orkestr», «belgili mýltıa­s­papshy» degen baǵalaýlardyń berilýin de osymen baılanys­tyr­ǵanymyz durys bolar. «Kóp aspapty meńgerý ońaı emes. Ol úlken eńbek pen qyrýar izdenisti qajet etedi. Máselen, men shań­qo­byzdy úırený úshin Iаkýtııaǵa bardym. Sybyzǵyny bashqurt elinen úırendim. Al jetigendi meńgerý úshin hakastardan kóp dáris aldym», – deıdi mýltıas­papshy. Edil Qusaıynovty biletin, ónerin súısine tamashalaıtyn kez kelgen jan onyń boıyndaǵy erekshe bir qasıetti jańylmaı tabar edi. Ol – kómeımen án aı­tý­dyń kánigi sheberi. Árıne, bizge kóne bir zamandar tyl­symynan jetkendeı áser beretin mundaı áýenniń alǵashynda kóp­ke tańsyq bolǵany jasyryn emes. Alaıda, kez kelgen ónerge joǵary estetıkalyq talǵam bıiginen qaraı biletin jandarǵa kómeımen án aıtýdyń túpta­my­ry baǵzydaǵy baqsylyq ónermen tikeleı baılanysty ekeni belgili bolar. «Kómeı óneriniń bir ereksheligi, ol atadan balaǵa mura retinde jalǵasyp keledi. Burynǵy ótken zamanda qazaq baqsylary kómeımen arbaý áýenderin aıt­qan ǵoı. Syrdarııada jyrshylar, jyraýlar qazirdiń ózinde kómeı­men jyr aıtady. Ol qazaqtyń ejelgi kóne óneri. Biraq, baqsy­lardyń kómeımen án aıtý táji­rı­besinde mýzyka bolǵanymen, olar­dyń negizgi maqsaty – aýyr­ǵan jandy emdeý bolatyn. Al men adamdy emdemeımin. Tek mý­zykalyq aspektisin ǵana alamyn. Iаǵnı, emdeý jaǵyna, baqsylyq jaǵyna barmaımyn. Desek te, mýzykanyń ózi adamdy emdeıdi emes pe?! Ol da bir ózgeshe terapııa. Iаǵnı, dástúrli mýzyka sary­nyn estigen kez kelgen jan ózine rýhanı lázzat alady», – deıdi ol. Edil Qusaıynov kómeımen án aıtý ónerin altaılyqtardan, moń­ǵol­dardan, tývalyqtardan úıre­nip­ti. Sondaı-aq, onyń túrki tildes elderde kóp dostary bar eken. Olar keıipkerimizdi kómeı­men án aıtýdyń tereń ıirimine boılatqan. Kásibı oryndaýshy bolýyna da solardyń kómegi ora­san bolǵan. «Bir halyqaralyq festıvalde Altaı juldyzy Bolot Baıryshev­pen jaqynyraq ta­nystym. Keıinnen ekeýmiz jaq­­sy aralasyp kettik. Ol maǵan kómeımen án aıtý­dyń qyr-syryn úıretti. Basqa da osy baǵyttaǵy oryndaýshylardan dáris aldym. Kómeımen án aıtý kezinde negizinen qazaqtyń eski sózderin, ha­lyq naqylyn alyp, oryn­daı­myn. Kóbinese sóz emes, dybys jaǵyn qosamyn. Búginde ıakýt halyqtary, tývalyqtar, hakastar da kómeımen án aıtady», – deıdi Edil. «Segiz qyrly, bir syrly» keıipkerimizdiń shynaıy bolmy­syn tanytatyn endi bir qyry – onyń kompozıtorlyǵy. Edil Se­ıilhanulynyń ózge kompozıtorlardan ereksheligi – óziniń tól týyndylaryn ózi oryndaıdy. Eli­mizdegi keıbir kınotýyn­dy­lardy mýzyka áýenimen árleýi de osy bir qasıetin aıqyn kórsetip beretindeı. Rejısser Ermek Tur­synovtyń «Kelin» fılminiń ón boıynan óriletin mýzykany jazǵan da osy Edil. Onyń pikirinshe, kınodaǵy kóne aspaptar men sımfonııalyq orkestrdiń qos­pasymen shyqqan mýzykalyq áýen óte jaqsy ári sátti kórinis. Ol sondaı-aq, «Quraq kórpe», «Ańshy bala» fılmderine de arnaıy mýzyka jazypty. Máse­len, alǵashqy fılmdegi mýzyka folklorlyq janr men estrada­lyq janrdyń úılesiminen týsa, ekinshisinen de kóne aspaptar men estrada janrynyń qos­pa­syn anyq baıqaýǵa bolatyn kóri­nedi. Mýzyka tylsymyna ózgeshe túrde elitetin Edil Qusaıynov kezinde «Kóshpendiler» fılminde de eki-úsh sekóndtik sıýjette shańqobyz aspabynda sheber oı­naıtyn qazaqtyń beınesin som­dapty. Ony mundaı kóriniske tú­sýge rejısser Sergeı Bodrovtyń ózi arnaıy shaqyrtqan eken. Al jaqynda Vengrııada túsirilgen rejısser I. Vovnıankonyń «Ýrano qaraquıyny» kınosyna tú­sip­ti. Bul da qazaqtyń kóne as­pap­tary­nyń qudiretin tanytý turǵy­syndaǵy izgi oıdan týsa kerek. Búginde ultymyzdyń birneshe ejelgi aspaptaryn jetik meńger­gen, kómeımen án aıtý sheberi, kompozıtor Edil Qusaıynovtyń túrli mýzykalyq aǵymdardy biriktirip, sıntezdep, alys jáne ja­qyn shetelge tanystyryp, ejel­gi túrkiler saryny men shy­ǵys mýzykasyn jańǵyrtyp júr­geni­ne biraz jylǵa jýyq ýaqyt ótken. Sol arqyly ol ejelgi ata-babalarymyzdan kele jatqan kó­ne aspaptardy, ulttyq óneri­miz­di sheteldikterge dáriptep keledi. Máselen, onyń eki jeke shyǵar­mashylyq keshiniń biri AQSh-tyń Vırdjınııa shtatynda, ekinshisi Japonııanyń Tokıo qalasynda ót­ken. Búgingi kúnge deıin álem­niń kóptegen elderinde, atap aıt­qanda, Nıý-Iorktegi «Karnegı Holl», Tokıodaǵy «Santorı Holl», Londondaǵy «Roıal Festıval Holl» sekildi álemdik sahnalarda óner kórsetken Edil Qu­saıynov óziniń shyǵarmashy­ly­ǵymen ózge jurttyń tyńdarman­daryn tańdaı qaqqyzyp, talaı ret tamsandyrǵan. Mundaı qur­met pen qoshemet eń aldymen ulty­myz­dyń folkloryna, ony álem­dik mýzyka aǵymdarymen sheber úılestirip, ushtastyryp júr­gen qarapaıym qazaq bala­sy­na degen shynaıy yqylastan tý­ǵan desek, artyq aıtqandyq emes. «Bizdiń mýzykamyz, eshqan­daı eldiń mýzy­k­asynan kem soq­paıdy. Sondyq­tan, ony álemdik deńgeıde nasıhattaý kerek. Ási­re­se folklor jaǵynan deńgeı­i­miz joǵary, biraq túsinetin adam az. Sondyqtan, sheteldiń kórer­men­derine tyńdatý úshin folklor­dy djaz-rok tilinde jetkizip, kóne aspaptardy sım­fonııalyq orkestrlermen birge qoldanyp kelemin. Sol arqyly «qazaqta osyn­daı aspaptar bar» degendi ta­nyt­qym keledi», – deıdi mýltıaspapshy. Ol ózin tabysty mýzykant sanaıdy. Únemi izdenis ústinde júredi. 2008 jyly onyń alǵash­qy «Ilbis eli» atty jeke al­bo­my jaryq kórip, oǵan 18 folk­lor­lyq jáne 9 art-rok baǵytyn­daǵy shyǵarmalary engizilgen bo­latyn. Al budan keıingi jyl­dary ol osy bir izdenisinen jańylmaı, ulttyq aspaptar men sımfonııalyq orkestrlerge, ansamblderge arnap shyǵarmalar jazǵan. Búginde «Kúltegin» baletine arnaıy mýzyka jazý ústinde júr. Biz óz tarapymyzdan órke­nıet zamanyna ejelgi kóshpen­di­lerdiń, kóneniń sarynyn jetkizip júrgen Edil Qusaıynovqa shyǵarmashylyq tabys tileımiz. Láıla EDILQYZY.   Sýrette: Edil QUSAIYNOV.