“ATANYŃ EMES, ADAMNYŃ ULY BOLÝǴA TYRYSTYM”

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, isker basshy, uıymdastyrýshy retinde uzaq jyldar boıy Almaty qalasy men oblysynda partııa-keńes qyz­metinde abyroıly jumys jasap, el ekono­mıkasynyń, mádenıetiniń nyǵaıyp, ósip-órkendeýine úles qosýmen qatar, el ardaqtysyna aınalǵan ardager aǵamyz Izbasar BALTAǴULOV sol ólshemge sııatyn jannyń biri. Kúni búginge deıin sanattan qalmaı, týǵan eldiń kádesine jarap júrgen úlken júrekti elgezek aǵanyń ǵumyrnamalyq baıanynda ósý, órleý joldarynyń beles bederlerin, ǵıbratty ómiriniń altyn arqaýyna aınalǵan artynda saırap jatqan izgilikti, adamı qasıetteri búgingi urpaqqa úlgi bolarlyq. – Izbasar aǵa, qazaq halqynda ádemi, abyroıly qarttyq, qarııagershilik qasıet te atadan kele jatqan mura. Siz sol asyl muraǵa adaldyq tanytyp kele jatqan el aq­saqalysyz desem, ákeńiz Baltaǵul Bıgeldıev te el basqarǵany óz aldyna, azamattyǵymen, aqyndyǵymen Balqash óńirine, Almaty oblysyna tanymal adam bolǵan ǵoı. Ákeden ul týsa ıgi, ata jolyn qýsa ıgi degen... – Rahmet, aınalaıyn, elimizdiń bas ba­sylymy “Egemen Qazaqstan” toqsanǵa kelip jatyr eken, toılaryńyz qutty bolsyn. Ana kúni sol toıǵa teledıdardan Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń arnaıy barǵanyn kórip qýanyp qaldym. Qudaıǵa táýbe, Nurekeń Dımekeńnen alǵan estafetany abyroımen jalǵastyryp keledi. Ata-babamyzdyń arydan kele jatqan ke­remet jaqsy ádet-ǵuryp, salt-dástúriniń bári saqtalýda. Eń aldymen Nu­re­keńe osy úshin rahmet aıtamyn. Ult birligin, tynysh­tyqty saqtap, elin jaqsy basqaryp otyr. Astanany kóshirgenge birli-jarym adamdar renjip edi, solardyń ishinde ózim de barmyn. Joq, onysy durys eken. Jańa as­ta­nany aparǵan jeri Qazaqstannyń qaq or­tasy, onyń ústine qazaqtyń alǵashqy mem­lekettigin qurǵan Abylaı, Ábilqaıyr han­dar qonys tepken jer, kóregendik jasap úlken qala ornatqanyna qazir el rıza. Qa­zaqstan burynǵy odaqtas respýblıkalardyń aldyńǵy qataryna shyqty. Qazir biz myqty órkenıet­ti memleketterdiń qataryndamyz. Endi ákeıge keleıik. Baltekeń tek qana ákem bolǵandyqtan emes, ol kisi shyn mánin­de óz ýaqytynda halqynyń qamyn jegen, eli úshin esti ómiri men eseli eńbegin aıamaǵan, óz kezeńine saı qaıratker bolǵan adam. Qazaq­tyń júz bıiniń biri Bıgeldi bıdiń balasy. Jasynan óte zerek, pysyq bolyp ósedi. Arabsha, latynsha, oryssha hat tanyp, keıin óz betinshe saýatyn kóterip, ádebıet pen tarıhty kóp oqyǵan, ári segiz qyrly, bir syr­ly edi. О́zi ánshi, kúıshi, garmonmen qazaq, tatar, qyrǵyz ánderin óte jaqsy salatyn. Kásiptiń barlyq túrin meńgergen. Báıgege júırik qosyp, qus salyp, tazy júgirtken, úlken saıatker kisi edi. Quralaıdy kózinen atatyn mergen edi. Qansonarda saıatqa shyqqanda 20 oq sanap áketse, 20 qyrǵaýyl ákeletin. Bizge qol qaýǵa, aý, súzeki, qaıyqpen júzip júrip jeliqarmaq, jaıqarmaqtarmen balyq aýlaýdy úıretti. Asharshylyq jyldary Almaty oblysy, burynǵy Balqash aýdanynyń Jeltorańǵy aýylyndaǵy eldi ań aýlap, balyq ustap aman alyp qalǵan. О́zi kópshil, qazaqtan dos-jarany bylaı tursyn, orystan jekjaty kóp edi. Baltekeń Jetisýda keńes ókimetin ornatýǵa da belsene qatynasty. Sarytaýqym bolysynyń revkomy boldy. Keıin bazany basqardy. Elge syıly, Balqash aýdanynyń eń qurmetti aqsaqaly boldy. Basqa qyzmeti óz aldyna, ol kisi halyq aqyny edi. Kózi ti­risinde úsh kitaby jaryq kórdi. Anam Márııa óte kórikti, eskishe hat tanyǵan, qoly sheber-tin. On bir qursaq kótergenmen jastaı she­tinep, eki qaryndasym Ajar, Qýan úsheýimiz óstik. Úsheýimizdiń ishimizdegi eń aqyldy, janyp turǵan Qýan búginde aramyzda joq, kóńilge medet – artynda urpaǵy bar. Eger osy ómirimde kishkene jetistikke qol jetkiz­sem, ol ata-anamnyń arqasy, ákemniń tálim-tárbıesi, aqyl-keńesi. Sol kisilerge qaryz­dar adammyn. – Sizdiń mańdaıyńyzǵa qaraqan bastyń qamynan asyp, elge, jerge, halyq úshin qyzmet etý baqyty da buıyrypty. – Onyń ras, qaraǵym. Alǵashqy maman­dyǵym muǵalimdik edi, osy qyzmette júrip kózge túsken bolýym kerek, 1954 jyly Bal­qash aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılandym. Sol jyldary soltústikte tyń ıgerýge jastardy tartsa, bizder ońtústiktiń jastary ekinshi tyń – mal sharýashylyǵyn ıgeremiz dep Ortalyq komıtetke uran tastadyq. Ol jaman bolǵan joq, oblysta birinshi oryn alyp, “Ýral” motosıklin, keıinnen “Moskvıch” avtokóligin jeńip aldyq. Sol jyldary Baqanas óńirinde memlekettik ondatr sharýashylyǵy qury­lyp, úsh jyldaı basqardym. Amerıkadan ákelgen ondatr jersinbeıdi dep jatqanda Más­keýden shtat ashqyzyp, 60 tájirıbeli maman ákelip, balqashtyqtar 1 jylda 1 mln. dana ondatr terisin ótkizip, odaqta birinshi orynǵa shyqtyq. Sóıtip, KSRO-nyń ań sharýa­shylyǵy mamandarynyń tuńǵysh 1 sletin biz­de ótkizýge qol jetkizdik. Osyndaı tabys­tardan keıin partııa-keńes qyzmetine alyp, 1960-70 jyldary osy aýdannyń basqarý jumystarynda boldym. Birde issaparda bolǵan Almaty oblysynyń birinshi hatshysy Asanbaı Asqarov meni obkomǵa qyzmetke shaqyrdy. Sol jyldary Almatyda 130 elden álemniń densaýlyq saqtaý salasynyń korıfeıleri, akademıkteri jınalǵan sımpozıým ótti. Osy jıynnyń qarsańynda bizder oblysta 20 FAP uıym­das­tyrǵanymyz bar. Sonda delegasııa qura­mynda kelgen AQSh prezıdentiniń baýyry Edvard Kennedı Qazaqstan basshysy D.Qo­naevqa: “Biz biraz nárse úıretemiz be dep kel­sek, sizderden úırenerimiz kóp eken” depti. Odan keıin Almaty qalalyq partııa komıtetiniń ekinshi, keıin birinshi, oblystyq partkomnyń hatshysy boldym. Osy jylda­ry búkilodaq­tyq sosjarysta aldyńǵy qatar­da bolyp, Almaty oblysy eki ret Lenın ordenimen marapattaldy. Búginde sol jaqsy isterge qatysym bolǵanyna maqtanamyn. 1980 jyldary “Kazglavlıtony” basqarýǵa kel­gende on besinshi oryndaǵy mekeme, qyzmet­ten keterde birinshi orynǵa shyqty. – Izbasar aǵa, jurt elimizde umytylyp qalǵan aqyndar aıtysyn keńestik dáýir dáýirlep turǵanda qaıtadan jandandyrǵan siz degendi aıtady. – Ákeı bir kúni “Áı, batyr-aý, qazaqta sýyryp salma aqyndar bolǵan, sol dástúr ólip bara jatyr. Eń sońǵysy 1943 jyly Jákeńniń aıtysýymen ótti. Úlken qyzmette júrsiń, osy elińe qajetti ıgilikti isti qolǵa alsań etti” degeni. Osy áńgimeden keıin A.Asqarovqa barsam, osy máselemen Qonaevqa kirip shyǵýyma keńes berdi. Dımekeńe jetkenshe qarsylyq­tar az bolmady. Sodan Máskeýge jol tartyp, KOKP OK ıdeologııa jónindegi hatshysy Zımıanınniń qabyldaýynda boldym, ol saqtyq jasap M.Sýslovqa siltedi. Qoıshy áıteýir, oǵan túsindirip, kelisimin alǵannan keıin Dımekeń ruqsatyn berdi. Sóıtip, M.Áýezov “aıtys óneriniń altyn dińgegi” atanǵan Jetisýda aıtys qaıta jańǵyrdy. Osyndaı bastan ótken eńbek bar. Bosqa ómir súrip, seksenge jáı kelgenim joq, “Atanyń ǵana emes, adamnyń balasy bol” dep Abaı aıt­qandaı, adamnyń balasy bolýǵa tyrys­tyq. О́tkenge, árıne, syn kózben qaraımyn. Kemshiliksiz bolmaıdy. Biraq, ózimniń ór­kendegen elime shamam kelgenshe úles qostym ǵoı dep oılaımyn. Taǵdyryma rızamyn. – Sizdiń Almaty qalasyndaǵy saz aspaptary murajaıy jabylýǵa shaq turǵanda ony kúrdeli jóndeýden ótkizip, respýblıkalyq Yqylas atyndaǵy saz aspaptary murajaıy deńgeıine jetýine mol eńbek sińirgenińizdi bireý bilse, bireý bile qoımas. Qazaqtyń birtýar azamaty Dımekeń zeınetkerlikke shyǵyp, basynan qıyn-qystaý ýaqyt ótkende de janynan tabylǵanyńyzdy, búginde sol kisiniń murajaıynda qyzmet jasap jatqanyńyzdy aıta ketken jón shyǵar. Sońǵy saýal, sizdiń osyndaı dárejege jetip, alańsyz atqa minip júrýińizde jaqsy jardyń da eńbegi az bolmaýy kerek. Anadan keıingi er adamnyń tileýin tileýshi adal jary ǵoı... – Eger maǵan Jaratqan basyma azdy-kópti baq qondyrsa, ol osy adal jaryma baılanysty ǵoı dep oılaımyn. О́ıtkeni, jaryń durys bolyp kezdespese, tórdegi basyń esikke barary haq. Ol kisi ózin umy­typ ketken adam. Onyń búkil tilegi, oıy, armany – otaǵasy, balalary. Bul qazaq analarynyń kóbinde bar qasıet. Mysaly, áli kúnge atymdy atamaıdy. Gúlekeń kelin bolyp túskende eki qaryndasym úıde, bir nárse bolsa “aǵa, sizdi papam shaqyryp ja­tyr”, “aǵa, kisiler keldi” dep aıta berse ke­rek. Sodan toı tarqaǵan soń “aǵasy, sháı isheıik” degeni. Mine, sodan beri “aǵasymyn”. Bul syı-qurmettiń erekshe úlkeni. Onyń ústine búkil áýlettiń, bala-shaǵanyń bar tirligin óz moınyna alǵan. Men de Gúlsaǵıla Oıshyqyzyn – oıymnan jaqsy shyǵyp tursa Gúleke, al bir shyǵyp, bir shyqpaı qal­sa Kúleke deımin. 6-7 bala ósirip otyrmyz, bireýi qyz, qalǵandary ul. Baýyrlary sol qyzyma bılikti bergen, balalarymnyń aýyz birlikteri keremet. Atyma kir keltirmeıdi, baılyǵym – sol balalarym. – Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY,

Almaty.