Oblys ortalyǵynan 400 shaqyrymdaı qashyqta ornalasqan aýdannyń Saǵyz ben Muqyr aýyldarynan basqalaryna ne poıyz barmaıdy, ne tikeleı salynǵan avtokólik joly joq. Aýdan ortalyǵy –Mııaly aýylyna bet alǵan júrginshiler Maqat ne, Inder aýdandary arqyly qııalaı júretin jolmen jetedi.
Qalaı aıtqanda da, Qyzylqoǵaǵa jetýdiń mashaqatyn kólikpen barǵan adam ǵana biledi. Oıqy-shoıqy joly óz aldyna, bul aýdan turǵyndary tabıǵı gazdyń qyzyǵyna qol jetkizýdi armandaǵaly qashan. Burnaǵy jyly aýdanǵa tabıǵı gaz jelisin tartý máselesi qozǵalyp, oblys ákimi B. Rysqalıevtyń aıtýynsha, bul maqsatqa bıýdjetten 31 mıllıard teńge jaratý qarastyrylypty. Osynaý qomaqty qarjy bólingen joba sheńberindegi tabıǵı gaz jelisimen jetetin “kógildir otynnyń” alǵashqy alaýy jaqynda Qarakól aýylynda jaǵyldy. Osy saltanatta oblys ákimi B. Rysqalıev qyzylqoǵalyqtardy kópten kútken qýanyshymen quttyqtap, bylaı dedi: –Elbasy Nursultan Nazarbaev jyl saıynǵy joldaýlarynda halyqtyń turmysyn jaqsartý máselesine erekshe nazar aýdaryp keledi. Mine, Elbasynyń osy tapsyrmasyn oryndaý maqsatyndaǵy júıeli jumysymyzdyń bir parasy retinde Qyzylqoǵa aýdanyna tabıǵı gaz jelisin tartýdy qolǵa aldyq. Jaqyn kúnderi tabıǵı gaz alaýy 16 eldi mekende jaǵylyp, aýdan jurtshylyǵy “kógildir otyndy” paıdalana bastaıdy. Sonymen birge, 114 shaqyrymdyq Inder-Qarabaý-Mııaly-Saǵyz baǵytyndaǵy joldy kúrdeli jóndeýden ótkizýge 16 mıllıard teńge qarjy bólinip otyr. Bul baǵyttaǵy joldy jóndeýdiń bastapqy jumystary bastaldy. Osy jumystardyń barlyǵy Elbasynyń qamqorlyǵymen qolǵa alynýda. Qarakól– bir kezdegi iri keńshardyń, endi Jambyl okrýginiń ortalyǵy. Qazir munda 321 otbasynda 2000-daı adam turady. Okrýg ákimi Qanat Haırýllınniń aıtýynsha, aýylda jastar jaǵy kóp turaqtamaıdy. Sebebi san alýan. Aldymen, aýylda kóńilge qonymdy jalaqy tóleıtin jumys berýshi joq. Sharýa qojalyqtary bolǵanmen, olardyń jalaqysyna jastar jaǵy qanaǵattanbaıdy. Aýyldaǵy tezek terip, qı jaǵý sekildi kúndelikti kúıbeń tirlikti qıynsynatynǵa uqsaıtyn jastar óńir ortalyǵynda turaqtap qalýdy qolaıly kóredi. Aýylǵa kómir jetkizilmegeli 10 jyldan asyp barady. Kómirdi jetkizgenniń ózinde 1 tonnasyna 15 000 teńgeden kem tólemeıdi turǵyndar. Kómir baǵasy osylaı sharyqtaǵanda mal qıynyń quny da arzan emes. Máselen, 1 tirkeme qıdy 7 000 teńgeden satyp alýǵa týra keledi. Qys aılarynda bir otbasyna kem degende 3 tirkemelik qı qajet kórinedi. Ony alý úshin 21 000 teńge shyǵyndaý qajet. Endi Qarakól aýylyndaǵy baıyrǵy turǵyndar osy qıyndyqtan birjolata qutyldy. Sebebi, aýylǵa tabıǵı gaz jelisi jetti. Aýylǵa deıin qubyr boıyn qýalaı kelgen “kógildir otynnyń” alǵashqy alaýyn óńir basshysy jaǵyp, alǵashqy tutynýshy Amanǵalı Mamashevtyń otbasyndaǵy qýanyshpen bólisti. Alys aýylǵa gaz jelisiniń jetkeni bir otbasynyń emes, Qyzylqoǵa aýdanynyń barlyq turǵyndaryn qýantqany jasyryn emes. Aýyl, aýdan turǵyndarynyń qaı-qaısysymen tildessek te, aıtary bireý – tabıǵı gaz endi qıyndyqtan qutqarady. Jastardyń aýylda turaqtaýyna yqpal etedi. Al aýdannyń qurmetti azamaty, eńbek ardageri Jádiger Qýanyshev sońǵy 60 jylda aýdanda mundaı iri joba qolǵa alynbaǵanyn aıtady. –Bul aýdan turǵyndarynyń eldiń keleshegine senimin nyǵaıtty. Ásirese, álemdi shyrmaǵan qarjy daǵdarysynyń Qazaqstanǵa áser etpegeniniń dáleli bul. Áıtpese, bir aýdandy tolyqtaı gazdandyrý jumysyna 31 mıllıard teńge qarjy bóliner me edi?! Memlekettiń, ulttyq ekonomıkamyzdyń órkendegeniniń dáleli bul. Adamǵa aýa men sý qanshalyqty qajet bolsa, Qyzylqoǵa aýdany turǵyndarynyń turmysyna tabıǵı gaz sonshalyqty qajet edi. Kóp jylǵy armanymyz oryndalyp, úlken shattyqqa keneldik. Bul bir jaǵynan tabıǵı baılyqty halyq ıgiligine jaratý bolsa, ekinshiden, 60 jyl boıy qıyndyqqa tózgen jergilikti halyqtyń áleýmettik turmysyn jaqsartýǵa jasalǵan ıgi qadam. Bul –elimizdegi jasampaz isterdiń jemisi, –deıdi aýdannyń qurmetti azamaty. Qyzylqoǵa aýdanynyń ákimi Berikqalı Sársenǵalıevtiń aıtýynsha, bul Elbasynyń aýyldardy eńselendirý jónindegi tapsyrmasyna sáıkes jasalǵan keshendi baǵdarlama sheńberinde atqarylǵan aýdandaǵy eń iri joba sanalmaq. Aýdan aýmaǵynda 198 shaqyrymdyq tabıǵı gaz jelisi tartylǵan. Bul jelimen aýdannyń 16 eldi mekenine tabıǵı gaz jetkizildi. Aýyz sý máselesi de sheshimin tapty. Jóndeý jumystary bastaý alǵan jol úsh jyldan soń aýdannyń óńir ortalyǵymen qatynasty jaqsartady. Osynyń bári aýdannyń ekonomıkalyq áleýetin arttyrýǵa, halyqtyń Elbasynyń, memlekettiń saıasatyna, eldiń keleshegine senimin nyǵaıta tústi. Joldasbek ShО́PEǴUL, Atyraý oblysy, Qyzylqoǵa aýdany, Qarakól aýyly.
KEDENDIK ODAQ QARYM-QATYNASTARǴA KEŃ JOL AShADY Oblystyq kedendik baqylaý departamentiniń bastyǵy О́mirzaq Beıisbekovpen áńgime – О́mirzaq Kóbegenuly, suhbat taqyrybyna oraı keler bolsaq, árıne, bul qurylymnyń Reseımen shekaralas ornalasqan bizdiń oblys úshin de mańyzdy ekeni belgili. Degenmen osyndaı aýqymdy bastamanyń ózindik sebepteri de bar bolar?.. – Jalpy, bul Kedendik odaqtyń qurylýy áýelden TMD, EýrAeEQ sııaqty ekonomıkalyq jáne saıası qaýymdastyqtar negizinde asyqpaı, birtindep baryp, damyp, jetilgeni belgili. Sebepteri degende de onyń ózi bep-belgili emes pe, aıtalyq, mynaý júrip jatqan daǵdarys ýaqyty, alys-beristiń, barys-kelistiń qajettiligi, Búkilálemdik saýda uıymyna ótý sııaqty mańyzdy máseleler bar. Mundaı júıe Dostastyq elderi arasyndaǵy biryńǵaı ekonomıkalyq keńistiktiń ashylýyna jol ashady, ónim óndirýshilerge, kásipkerlerge, halyqqa paıdasy tıedi degen sóz. Elimizdiń keden salasynyń halyqaralyq talaptarǵa saı jańa belesterge ótýine de birden-bir jol bolyp tabylady. Sondyqtan da, Kedendik odaqqa enýimizdiń ózi áp degennen-aq birden jolǵa túspeı, kezeń-kezeńmen júrgiziledi. Bul da bolsa, jańa qurylymnyń táı-táı basyp júrip ketýi úshin araǵa aılar, jyldar salatyn ýaqyt kerek bolǵanyn kórsetedi. Iаǵnı, birinshi kezeńi bıylǵy birinshi qańtardan bastap biregeı kedendik tarıf júıesi iske qosyldy. Bul degenimiz, baj salyqtarynyń baǵalary birdeı bolady degen sóz. Al ekinshi kezeń bıylǵy jyldyń 1 shildesinen bastap ári qaraı jalǵasady, ıaǵnı, Keden kodeksi kúshine enedi, sóıtip, atqarylýǵa tıisti barlyq talaptar júıesi tolyq jolǵa túsedi. Odan ári qaraı, Eýroodaq sııaqty, osy úsh eldiń basyn qosqan Keden odaǵy arqyly ekonomıkalyq odaqtyń da óris alýy múmkin. Bul aımaqtaǵy elderdiń erkin saýda jasaýyna, taýar almasýlaryna múmkindik týǵyzady. Jańa júıe bir jyl jumys jasaǵannan keıin baryp oǵan baǵa beriletini belgili. Ýaqyt kórseter. Jańa bastalǵan qurylym bizdiń elderimiz úshin tıimdi. – О́zińiz basqaryp otyrǵan kedendik baqylaý departamenti úshin 2009 jyl qalaı ótti? Kedendik odaqtyń qurylýyn qyzmetkerlerińiz qalaı qabyldaýda? –Jańa sóz basynda aıtyp ótkenińizdeı, bizdiń oblystyń Ertis, Jelezınka, Ýspenka, Sharbaqty aýdandary kórshiles Reseı elimen shekaralas ornalasqan. Keden beketteri aýdandardyń baıyrǵy ataýlaryna laıyqtalyp el men jerdiń eldigin, egemendigine saı Úrlitóbe, Naıza, Qosaq, Amankeldi, Sharbaqty dep ataldy. Osy jerlerde qazirgi zamanǵa saı jabdyqtalǵan jańa keden beketteri salyndy. Jalpy, osy kúnge deıin bizdiń kedendik baqylaý departamentine qarasty 4 basqarma, 9 bólim jumys istep keldi. Sonymen qatar, 13 keden beketimiz bar. Bulardyń jeteýi shekaralyq keden beketteri bolsa, qalǵandary ishki keden beketteri retinde oblys ortalyǵynda, Aqsý jáne Ekibastuz qalalarynda ornalasqan. Elimiz egemendigin alǵan 90-shy jyldary kedendik qurylymdar da jańadan ashyla bastady. Sol kezde bizdiń oblystaǵy kedendik qurylymda 3-aq kedenshi bolsa, qazir jalpy sany 330-daı adam jumys jasaıdy. О́tken jyldardyń deńgeıinde alyp qaraıtyn bolsaq, 2008 jyly oblys kedenshileri elimizdiń bıýdjetine 23 mlrd. 518 myń teńge kiris túsirdi. Departamenttiń kontrabandaǵa qarsy kúres basqarmasy sol kezderde 39 kılodan astam esirtki zattaryn tárkiledi. Sonymen qatar, ekonomıkalyq kontrabandamen kúres barysynda 52 qylmystyq is, 483 ákimshilik is qozǵaldy. Al endi, salystyrmaly túrde aıtar bolsaq, ótken jyly da jaman bolǵan joq. Oblystyń syrtqy saýda aınalymy 4,8 mlrd. AQSh dollaryn qurasa, bıýdjetke 47,7 mlrd. teńge aýdaryldy. Qarjy mınıstrligi Kedendik baqylaý komıtetiniń bastamasymen Elbasynyń jyl saıynǵy joldaýlaryn iske asyrý jáne keden qyzmetindegi is-sharalar men jańashyl baǵyttardy halyqqa túsindirý maqsatynda, keden qyzmetindegi ózgeristerdi jetkizý úshin elimiz boıynsha “Keden kelbeti aıqyn” atty buqaralyq aqparat quraldary ókilderimen birlesip jýrnalıster aksııasyn ótkizý de daǵdyǵa aınaldy. Buqaralyq aqparat quraldary ókilderi ózderine qajetti málimetter ala aldy. “Ekibastuz” kedeniniń basty nysany “Bogatyr Kómir” jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi bolyp tabylady. О́tken jyly keden beketiniń syrtqy saýda aınalymynyń kórsetkishi 410,89 mıllıon dollardy quraǵan. Iаǵnı, eksport tasymaly Reseıge jáne Qyrǵyzstanǵa kóbirek tıesili bolyp shyqty. Al, mamandardyń aıtýlarynsha, kómir eksportynyń azaıýyna daǵdarystyń kóp áseri tıipti. – Kedendik odaq qurylýyna baılanysty departamentte qandaı ózgerister bolýda? Kezinde qyrýar qarajatqa salynǵan keden beketteri talan-tarajǵa túspeı me? –Bul máselege, Kedendik odaqtyń qurylýyna, árıne, bizdiń barlyq qyzmetkerler de túsinistikpen qaraýda. Memleketaralyq saıası-ekonomıkalyq jaǵdaı oryn alǵan soń, bul jerde árıne, ózgerissiz bolmaı qoımaıdy. Ázirshe, múlde keden beketteri alynyp tastalynady deýge de bolmaıdy. Ol jerlerde 5-6 kedenshi bolady. Biraq, 5-6 kedenshige bola, záýlim salynǵan keden beketterin ustap turý da ózimizge tıimsiz. Bular aldaǵy ýaqyttyń jumysy. Al, endi resimdeý, tekserý júıeleri joıylǵanymen, baqylaý tártibi saqtalady. Joǵaryda ózińiz aıtqandaı, kezinde qyrýar qarajatqa sol keden beketterin saldyq. Endi olardy aıdalaǵa qaldyryp tastap ketpeımiz ǵoı. Bular múmkin, aýdannyń ba, oblystyń ba, shekaralyq qyzmetterdiń be, bireýleriniń quzyryna ótkiziler degen oıymyz bar. Qysqartýlar da bolady. Keminde keden qyzmetkerleriniń sany 30-paıyzǵa deıin azaıady dep otyrmyz. Bul jerde adam faktory, jumyssyzdyq degen oryn almaıdy. Qazir endi bul másele Úkimette de qaralyp jatyr. Iаǵnı, osy soltústik keden beketterinen bosaǵan tájirıbeli keden qyzmetkerleri ońtústiktegi keden beketterine jumysqa barýy múmkin. Olar pátermen, jataqhanalarmen qamtamasyz etilgen ýaqytta, árıne, bizdiń keden qyzmetkerleri el shetin qyraǵylyqpen qorǵaýdan bas tartpaıdy. Máselen, osy jyldar ishinde bizdiń kınologııalyq qyzmet jaqsy jetistikterge qol jetkizdi. Olardy saqtap qalýǵa bolady. Bizdiń “Úrlitóbe” keden beketiniń qyzmetkeri Talǵat Qulboldy qyzmettik ıisshil ıtti paıdalanyp, “Opel” avtokóligine tekseris júrgizdi. Avtokólikten polıetılen paketter tabyldy. Olardan 30 kıloǵa jýyq esirtki zaty apıyn jáne 5 kılodan astam geroın tárkilendi. Asa iri mólsherde esirtki zatyn tárkilegeni úshin kınolog-maman Talǵat Qulboldy “Erligi úshin” medalimen marapattaldy. Sondaı-aq, kınolog-maman Erik О́lmesekov óziniń “Oskar” atty ıtimen jarysqa qatysyp, júldeli 1-shi orynǵa ıe boldy. Bıyl Astanada Dúnıejúzilik keden uıymynyń aýmaqtyq oqý ortalyǵy ashyldy. Osy saltanatty jıynnyń alǵashqy án-shashýyn bizdiń kedenshiler jasap berdi. Bul is-sharanyń ashylý jáne jabylý saltanatyna bar ónerlerin saldy. Olar keden qyzmetinde, eńbekte jaýapkershilikteri mol, al ónerde “segiz qyrly, bir syrly” jandar ekenine kóz jetkizdi. –Kedendik odaq Reseı, Belarýs elderi úshin tıimdi, azyq-túlik baǵalary ósip kete me degen sózder de estilip qalady. –Bul endi belgili jaı. Jalpy, ózi jańa nárse alǵash bastalǵanda halyqqa onsha túsinikti bola bermeıdi ǵoı. Ártúrli sózderdiń de bolatyny sodan. Kedendik odaqqa jol ashyldy. Endi bizder – jergilikti kedenshiler úshin de jumys toqtamaıdy, jalǵasa beredi, alda atqarylar jumystar kóp. Sonyń bastysy kedennen ótetin taýarlardyń bastapqy baǵasynyń qymbattamaýyn nazarǵa alý bolyp otyr. Bul úshin oblystyq ákimdik tarapynan kedenmen birlesken arnaıy komıssııa da qurylyp qalýy múmkin. Iаǵnı, baǵa saıasatyn baqylaýda ustaımyz. Qazirgi kúnderi bizdiń el, onyń ishinde bizdiń oblys Reseıden ákelinetin azyq-túlik ónimderin kóp eksporttaıdy. О́tken jyly, oblysqa 600 mıllıon teńgeniń kóleminde azyq-túlik, tamaq ónimderi ákelingen. Al, qazirgi jaǵdaıda burynǵydan da kóp sheteldik ónimder aǵyny bastalady. Kedendik odaqqa enbeı turyp-aq, búkil tutynatyn zattarymyz, azyq-túlik sol jaqtan kelip turdy. Ekinshiden, azyq-túlikten basqa, aıtalyq, oblys ımportynyń 72 paıyzǵa jýyǵy Reseıdiń úlesinde desek, bunyń 60 paıyzǵa jýyǵy munaı ekeni belgili. Qalǵan 10-12 paıyzdaıyn metall qurastyrý buıymdary, qara metall túrleri jáne organıkalyq hımııa ónimderi quraıdy. Endi qazir bizdiń óndirýshiler men sol jaqtyń óndirýshileri arasynda árıne báseke týady. Eger bizdiń el, bizdiń taýar óndirýshiler Reseıdiń rynogyna shıkizat ónimderin kóptep shyǵaratyn bolsa, biz budan mol paıda kózin taba alamyz. Al, belorýstarǵa keletin bolsaq, olarda kolhozdar áli saqtalǵan. Azyq-túlikteri arzan. Bizdiń óndirýshilerge de, ásirese, aýyl sharýashylyǵy boıynsha óz ónimderin óndirip, ótkizýge, óndirýge talpynatyn kez jetti. –Kedenshilerdiń quqyq buzýlary týraly da ártúrli áńgimeler az emes... –Bul jaıdy da joqqa shyǵara almaımyz. Bir bıeden ala da týady, qula da týady demekshi, osy jaıynda men ylǵı jigitterge jıi-jıi aıtyp júremin. Qazaqpyz, ımandy jurttyń ul-qyzdarymyz, taza bolaıyq, atqarǵan qyzmetimizge adal bolaıyq dep. Úlkender aıtady ǵoı jaqsy atty bolaıyq dep. Men ózim Qaraǵandynyń Jańaarqa aýdanynda týyp-óstim. Marqum Aqseleý aǵamnyń kitaptaryn, jazǵan shejirelerin oqyp júrmin. Bári birdeı oqyp, túsinse deısiń. Mysaly, sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet jelisi boıynsha ótken jyly oblysta laýazymdy tulǵalarǵa qatysty 29 qyzmettik tergeý men tekseris ótkizilse, sonyń ishinde tártiptik jaýapkershilikke bizdiń 43 qyzmetker tartyldy. Eki qyzmetkerge qylmystyq is qozǵaldy. Bizdiń tarapymyzdan kedenshi degen jaqsy atty taza saqtap qalaıyq degen maqsatta departamenttiń jeke quramymen 76 ret áńgimelesý men jınalystar ótkizildi. Kedenshiniń bári birdeı jaman deýge bolmas, olardyń arasynda óz isin adal atqaryp júrgen jigitter az emes. Departament qyzmetkerleriniń qyraǵylyǵy arqasynda 72 qylmystyq is qozǵaldy, olardyń ishinen sotqa 30 qylmystyq is jiberildi. Qozǵalǵan qylmystyq ister boıynsha 1,9 mlrd. teńge somasyna kólik quraldary, valıýta jáne taýarlar tárkilendi, 326 mln.teńge shyǵynnyń orny toltyryldy. Keden shekarasy arqyly esirtki zattaryn zańsyz tasymaldaýdyń 25 deregi anyqtaldy. Nátıjesinde, zańsyz aınalymnan 78 kg. esirtki zattary tárkilendi. Kedenshiler endi jańa qurylymdyq júıe boıynsha iske kirisedi. О́zgeristerge toly bul qurylymnyń bizdiń jumysymyzǵa da birtalaı jańa ózgerister, jańasha jumys jasaýǵa úlken múmkindikter týdyrady dep oılaımyz. –Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Farıda BYQAI, Pavlodar oblysy.
О́ŃIR ShARÝAShYLYǴY О́RLEÝ ÚSTINDE Elimizdiń shalǵaı jatqan oblystarynyń biri – Mańǵystaý oblysy. Shette jatsa da sharýasyn yńǵaılap, barys jylyn jınaqy qarsy alyp otyrǵan oblystyń aýyl sharýashylyǵynda oń úderister baıqalýda. Elbasymyz jyl saıynǵy joldaýlarynda elimizdiń agroónerkásibiniń damýyna erekshe mańyz berip, ony durys jolǵa qoıyp, damytý isin nazardan tys qaldyrmaıdy. О́ıtkeni aýyl sharýashylyǵy el ekonomıkasynyń ishki negizgi qazyqtarynyń biri bolyp esepteledi. Sondyqtan salany qazirgi zaman talabyna saı damytý, ozyq tehnologııany engizý, qarjy tartý, mal tuqymdaryn asyldandyrý máseleleri óz kókeıkestiligin kúsheıtip otyr. Nátıjesinde el aýyl sharýashylyǵy, agroónerkásip kesheniniń damýy ilgerilep, alys óńirlerde de, ındýstrııalandyrý úderisi belgili bir dárejede óz jemisin berýde. Bul úrdis shóleıtti aımaq sanalatyn Mańǵystaý óńirinde de qalyptasyp otyr. 362 áýlıe jatqan kıeli óńirdiń aýyl sharýashylyǵy salasynda sony izdenister men jetistikter, alǵa basýshylyq bar ekenin joǵaryda aıtyp óttik. Endi sózge súıenbeı, derektermen sóılesek. Aımaqtyń agroónerkásibiniń negizgi kózi mal sharýashylyǵy ekeni belgili. 2009 jyly óńirdegi mal basyn arttyrýda birqatar tabystarǵa qol jetken. Tórt túlik maldyń qaı-qaısynyń da basy óskeni baıqalyp otyr, deıdi bul jóninde oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy Túmenbaı Qaljanov. Aldyńǵy jylmen salystyrǵanda oblystaǵy qoı-eshki basy – 587 000, jylqy – 41 000, túıe – 42 500, múıizdi iri qara 10 400 basqa jetip otyr. Sondaı-aq et óndirý 2,3 paıyzǵa(tirideı salmaqta – 10 100), sút 1,6 (6700 tn.) paıyzǵa, jún 4 paıyzǵa (751 tn.) artqan. Oblystyń mal sharýashylyǵyn damytýda birinshi kezekte mal tuqymyn asyldandyra otyryp, olardyń jergilikti tuqymdyq jáne ónimdilik sapasyn arttyrýǵa, qarakól qoıy, túıeniń qazaqy baktrıan tuqymyn jáne adaı jylqysyn jetildirýge baǵyt ustalady. Qazirgi kúni Mańǵystaý oblysynda 10 asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy bar. Atap aıtsaq, adaı tuqymdy jylqy ósiretin – 5, qazaq baktrıany – 2, qara qarakól qoıyn ósiretin 3 sharýashylyq óz jumystaryn dóńgeletýde. Onda elimizdiń ǵylymı ortalyqtarynyń jetekshi ǵalymdaryn tarta otyryp, adaı tuqymdy jylqylardan dara tuqym shyǵarý baǵytynda jumystar jalǵastyrylýda. О́ńirdiń mal ósirý tarıhynda tuńǵysh ret memlekettik komıssııa adaı jylqysynyń 3 túr-turpatyn maquldady. Bul jylqylardy 2010-2011 jyldary respýblıkalyq, halyqaralyq synaqtan ótkizý josparlanýda. Mal sharýashylyǵyna respýblıkalyq bıýdjet pen jergilikti bıýdjetten barlyǵy 60,5 mln.teńge bólinip, qarjylyq qoldaý kórsetilý ústinde. Oǵan qosa ónimniń ózindik qunyn arzandatyp, tabıǵı pishen daıyndaý shyǵyndaryn ishinara jabý maqsatynda jergilikti bıýdjetten 30,0 mln.teńge sýbsıdııa bólinipti. Bólingen qarjynyń ýaqytyly, tıimdi ári maqsatty baǵytta jumsalýy onyń ıgerilýine oń áserin tıgizgen. Mal sharýashylyǵyn damytýda da birqatar mindetter tur. Mysaly, qarakól qoıyn quıryqty edilbaı tuqymyna aınaldyrý qolǵa alyný ústinde. Mal bordaqylaý alańdaryn qoldanysqa engizý josparlanýda. Ol úshin aldymen qurama jem jasaıtyn sehtar ashylmaq. Alǵashqy sehty “Mańǵystaý agroservıs” MKK ústimizdegi jyldyń qarasha aıyna deıin iske qospaq. Basty maqsat – aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshilerge taýarly lızıngtik nesıe berý. Qurama jem mal bordaqylaýdy qolǵa alǵan kásipkerlerge berilmek. Eger josparlar oıdaǵydaı júzege assa 2012 jylǵa deıin oblys halqyna qajetti azyq-túliktiń 50 paıyzy óz ishki ónimmen qamtamasyz etiletin bolady degen sóz. Osyǵan deıin gazetimizde Mańǵystaý oblysynyń ákimdigi et ónimderi satylatyn jerde arnaıy oryndar ashqandyǵy jóninde habarlaǵan bolatynbyz. Bul ónimderdi satý oryndaryna jetkizýdi de jeńildetedi. Bul jóninde Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aqylbek Kúrishbaev oblystardaǵy mal soıý oryndarynyń sanepıdstansa talaptaryna oraı uıymdastyrý máselesine oraı Premer-Mınıstrdiń qatysýymen ótken selektorlyq keńeste joǵary baǵalaǵan bolatyn. О́ńirdiń ósimdik sharýashylyǵy da jaqsy jolǵa qoıylýda. Kókónis-baqsha salý kólemi ulǵaıyp 1200 gektarǵa jetken. Ol 2008 jylǵy kólemnen 14 paıyzǵa artyq. Ylǵal saqtaı otyra tamshylata sýarý ádisi qoldanylatyn egis kólemi de 130 gektarǵa jetken. Oblystyń tabıǵat erekshelikterin eskersek, bul joǵary jetistik ekeni daýsyz. Negizgi ónim óndirýshi “KaspııAgroKompanı” JShS óz óndirisin jańǵyrtyp, tamshylata sýarý ádisine kóship, jylyna 1200 tonna ónim alýǵa qol jetkizbek nıette. Atalmysh JShS Aqtaý qalasynda ornalasqan 4 gektar jylyjaı kólemin 2 gektarǵa ulǵaıtýdy kózdep otyr. Bul óz kezeginde qysqy ýaqytta halyqty kókónis jáne jemispen kóbirek qamtamasyz etýge múmkindik bermek. Baý-baqsha salmaıtyn óńir úshin bul óte tıimdi bolyp otyr. Oblystaǵy astyq keshenin salý máselesi de óz sheshimin tapqan sekildi. Qazaqstan Astyq odaǵynyń qoldaýymen, “QazAgro” ulttyq holdıngi jáne Azyq-túlik korporasııasymen birlese otyryp, Beıneý selosynda iri astyq óńdeý óndirisi iske qosylmaq. Quny 6,7 mlrd. turatyn, qýattylyǵy jylyna 1,5 mln.tonna júk aınalymyn qamtamasyz etetin astyq termınalynyń qurylysy bastalyp ketti. Keshen 2010 jyldyń 1-jartyjyldyǵynda, maýsym aıynda qoldanysqa beriledi. Onda 16 gektar aýmaqta 100 myń tonnalyq astyq qoımasy, jylyna 90 myń tonna un jáne 30 myń tonna jem óndiretin seh jumys isteıtin bolady. 2010 jyly jobanyń ekinshi kezeńinde nan jáne makaron ónimderin shyǵaratyn zaýyttar salynady. Bul iri joba oblysta un baǵasynyń arzandaýyna jáne batys óńirdi astyqpen qamtamasyz etýge múmkindik bermek. Búgingi kúni oblys ortalyǵynda árbir senbi-jeksenbi kúni azyq-túlik jármeńkesi turaqty ótip turady. Jármeńkedegi azyq-túlik ónimderiniń bási bazar baǵasynan 15-30 paıyzǵa tómen. Negizgi azyq-túlik túrleriniń baǵasyn turaqtandyryp, qymbattatpaýǵa jol bermeý maqsatynda “Bereket” MKK jumys jasap keledi. Sonyń arqasynda oblys turǵyndarynyń tutynýyndaǵy negizgi azyq-túlik qaýipsizdigi qamtamasyz etilip otyr. “Bereket” MKK óńirge ákelinetin ónimderdi jetkizip turý jónindegi qoldanystaǵy memorandýmdardyń merzimin odan ári uzartqan. Buǵan kásiporyn bazasynyń qurylýy septigin tıgizýde. Qýatty ári zamanaýı jabdyqtalǵan, quny 192,0 mln.teńge turatyn aýmaǵy 500 tekshe metr jemis-kókónis qoımasy kásiporynǵa ónimdi sapaly ári uzaq saqtaýǵa múmkindik beredi. Oǵan qosa, MKK kórshi oblystar men jaqyn shetelderden azyq-túlik taýarlaryn satyp alý máselesimen aınalysyp keledi. Bul maqsatta jergilikti bıýdjetten 470 mln. teńge bólinipti. Elimizdiń baıtaq dalasynyń bir qıyrynda ornalasqan oblystyń aýyl sharýashylyǵy izdenis pen ilgerileý, jańa tehnologııany óndiriske engizý nátıjesinde órleý ústinde. О́ńir tek munaı men gazdan túsetin tabysqa alaqan jaıyp otyrǵan joq, qaıta Mańǵystaýdyń munaısyz da sharýaǵa muqııat ekendigin ýaqyt ótken saıyn dáleldeı túsýde.
KÁSIPKERLIKKE О́RIS KEŃ Memleket basshysy Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynda kásipkerler ekonomıkany jańǵyrtýdyń qozǵaýshy kúshi bolyp tabylatyndyǵyn atap kórsete kelip, osyǵan baılanysty Úkimetke 2010 jyldan bastap óńirlerde kásipkerlikti damytý jóninde biryńǵaı bıýdjettik baǵdarlama engizilýin qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Joldaýda “Qazaqstan -2030” Strategııasynyń alǵashqy on jylynyń tabysty aıaqtalǵany naqty mysaldarmen atap kórsetildi. Onyń mysalyn Semeı qalasynyń da ómirinen, onyń ishinde shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynan kórýge bolady. Soǵan oraı, qalalyq kásipkerlik bóliminiń bastyǵy Serikbek BAQTAJAROVTAN atalǵan salanyń ótkeni men búgini týraly aıtyp berýin ótingen edik. – Kezinde ońtaılandyrý saıasatymen elimizde kórshiles birqatar oblystar biriktirilgende, qaısybir qalalardyń alǵashqy bette qınalyp qalǵany ras. Sondaı qıyndyqtan Semeı de syrt qalmaǵan bolar. Solaı deı turǵanmen, basqalarmen salystyrǵanda ejelgi qalanyń eńsesi sonshalyqty túse qoımaǵan. О́z basym onyń sebebi mynada ma deımin. Birinshiden, sonyń bári eń aldymen adamdardyń rýhy men jigerine baılanysty. Iаǵnı, semeılikter Elbasynyń bul oraıdaǵy ustanǵan baǵytyn durys túsingen. Memleket basshysy da Semeıge jyl saıyn atbasyn tireı otyryp, ulylardyń tabanynyń izi qalǵan qalaǵa qamqorlyq tanytýdan tanǵan emes. Semeıdiń sol shaqta jadap-júdep ketpeýiniń basty bir sebebi osy bolsa, ekinshiden, toǵyz joldyń torabyndaǵy bul qalaǵa naryq jat emes-ti. Sony jete paıymdaǵan jergilikti bılik pen jekelegen kásipkerler munda shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýǵa erekshe kóńil aýdardy desem, artyq aıtqandyq bolmas. Sóıtip, qalamyzda bazar da, basqasy da jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı qaptap shyǵa keldi. – Olaı bolsa, daǵdarys saldarlary sezilgen ótken jyly qaladaǵy shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileri qandaı kórsetkishterge qol jetkize aldy? – О́tken jyldyń aıaǵyna deıin bizdegi shaǵyn kásipkerlik kásiporyndarynyń sany 1852-ge jetti. Bul onyń aldyndaǵy jylmen salystyrǵanda 20 paıyzǵa jýyq artyq. Jyl ishinde eki myńǵa jýyq jumys orny ashyldy. “Semeıplastkom”, “Áser”, “Intelkabel” syndy úsh kásiporyn halyqaralyq sapa standartyna engizildi. Onyń syrtynda taǵy úsh kásiporyn halyqaralyq sapa standartyna enýden úmit kútip otyr. “Samuryq-Qazyna” jáne “Damý” qorlary arqyly 141 jobaǵa 3597,7 mıllıon teńge mólsherinde nesıe bólindi. 10 shaǵyn kásipkerlik sýbektileri oblystyq “Altyn sapa- 2009” konkýrs-kórmesine qatysyp, sonyń ishinde beseýi jeńimpaz atandy. Jeke kásipkerlik sýbektileri munyń syrtynda respýblıkalyq kórme-jármeńkelerge jıi qatysyp keledi. 2009 jyly ımport almastyrýshy ónimder shyǵaratyn eki zaýyt ashyldy. Muny da jyl tabysy desek artyq aıtqandyq bolmas. Aıtalyq, “Belarýs” traktoryn jınaqtap shyǵara bastaǵan kásiporynnyń qatarǵa qosylýyna baılanysty – 85, al penepolıýretan shyǵaratyn “Alfom” kásipornynyń paıdalanýǵa berilýine oraı jańadan 115 jumys orny ashyldy. Munyń syrtynda elý adamǵa deıin jumys isteıtin shaǵyn kásiporyndar álsin-áli ashylyp jatyr. Al bıylǵy jyly álemdik standartqa saı jańa kásiporyndar, sonyń ishinde dıirmen jáne kabel óndirisiniń qurylysy bastalmaq. – Semeı elimizdegi kóne qalalardyń birinen sanalady. Soǵan oraı týrızmdi damytý barysynda atqarylyp jatqan sharalarǵa toqtalsaq.... – Búginde qala halqynyń sany 300 myńnyń ústinde. Sonyń otyz myńy kásipkerlik salasynda júr. Qalada týrızmdi damytý maqsatymen qonaq úıler kóptep salyna bastady. Sonyń aıǵaǵyndaı, qazirde mundaǵy qonaq úı sany jıyrmaǵa jýyqtap qaldy. Osydan birer jyl buryn tórt juldyzdy “Nomad” qonaq úıi paıdalanýǵa berildi. Semeı, sondaı-aq dámhana, meıramhanalardan da kende emes, olardyń jalpy sany úsh júzden asyp ketti. Ondaǵy ulttyq, azııalyq jáne eýropalyq as máziri jurtshylyq kóńilinen shyǵýda. Sondyqtan qala qonaqtaryn tamaqtandyrýda eshqandaı másele joq dese de bolady. Sońǵy jyldary mundaǵy týrıstik fırmalar óz jumysyn shırata túsip keledi. Ertis boıy, qaraǵaıly orman arasyndaǵy “Stroıtel” jáne “Borovlıanka” shıpajaı demalys oryndaryna shetten qonaqtar jıi kele bastady. Sondaı-aq qonaqtar tarapynan qazaq poezııasynyń Mekkesi – Jıdebaıǵa, emdik qasıeti erekshe Alakól, irgedegi Shúlbi sý qoımasyna baryp qaıtýǵa tilek kóbeıe túsip keledi. – Elbasy Qazaqstan halqyna Joldaýynda óńirlik damý reformalarynsyz biz jedel ártaraptandyrýǵa qol jetkize almaımyz dep aıtty. Memleket basshysynyń osy talabyna oraı qandaı is-sharalar júzege asyrylmaq? – Iá, Elbasymyz ekinshi onjyldyqtyń sońynda shaǵyn jáne orta bıznestiń IJО́ -degi úlesi 40 paıyzǵa deıin kóterilýi tıis ekendigin de atap kórsetkeni barshamyzǵa málim. О́ńirlerde shaǵyn kásipkerlik damysa, elimiz de gúldenip, kórkeıe túspek. Soǵan biz de óz úlesimizdi qosýǵa tıispiz. Osy oraıda, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý qala jáne oblys basshylyǵynyń udaıy nazarynda ekendigin aıta ketsem deımin. О́tken jyly soǵan oraı 2009-2010 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar jospary qala ákiminiń qaýlysymen bekitildi. Al osydan tórt jyl buryn kásipkerlik máselesi jóninde sarapshylyq keńes qurylǵan bolatyn. О́tken jyly osy keńestiń bes otyrysy ótkizildi. Endi mine, bıylǵy jyly oblys tarapynan Semeı qalasyndaǵy kásipkerlikti damytýdaǵy ákimshilik tosqaýyldardy joıý jóninde jumys tobynyń jospary ázirlenip otyr. Munyń syrtynda oqytý semınarlary men aqparattyq-kórmelik is-sharalar jıi ótkizile bastady. Al keler aıda bizdiń bólimniń shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerimen jumysy qalalyq máslıhat sessııasynyń kezekti otyrysynda qaralmaq. Bir sózben aıtqanda, osy salany damytý jergilikti ákimdiktiń de, depýtattardyń da udaıy nazarynda. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken, Dáýlet SEISENULY, Semeı.
ORTALYQ MEMLEKETTIK ORGANDARDYŃ INTERNET-SAITTARY Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti www.government.kz Ishki ister mınıstrligi www.mvd.kz Qorǵanys mınıstrligi www.mod.kz Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi www.nature.kz Bilim jáne ǵylym mınıstrligi www.edu.gov.kz Syrtqy ister mınıstrligi www.mfa.kz Densaýlyq saqtaý mınıstrligi www.dari.kz Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi www.mtk.gov.kz Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi www.enbek.kz Qarjy mınıstrligi www.mf.minfin.kz Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi www.minplan.kz Ádilet mınıstrligi www.minjust.kz Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi www.emer.kz Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi www.sana.gov.kz Energetıka jáne mıneraldyq resýrstar mınıstrligi www.memr.gov.kz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi www.minagri.kz Indýstrııa jáne saýda mınıstrligi www.mit.kz Týrızm jáne sport mınıstrligi www.mts.gov.kz Jer resýrstaryn basqarý agenttigi www.auzr.kz Baılanys jáne aqparattandyrý agenttigi ww.alc.gov.kz Statıstıka agenttigi www.stat.kz Kóshi-qon jáne demografııa agenttigi www.demomigration.kz
