Integrasııalyq úderisterdiń qarqyny óse túsýde

Keden odaǵy jumys isteı bastaǵan sátten bastap bir jarym jyldan asa ýa­qyt ótti. Keden operasııalaryn jáne Qa­zaq­stan men Reseıdiń memlekettik shek­arasy arqyly ótetin taýarlarǵa jáne kó­lik qu­raldaryna qatysty kedendik baqy­laý boıyn­sha barlyq fýnksııalardy júr­gizý­diń 2011 jylǵy 1 shildeden bastap toq­­ta­ty­lýy biryńǵaı keden keńistigi qa­lypta­sýynyń sońǵy kezeńi boldy. Ja­l­py, osy sátten bastap biryńǵaı keden aý­maǵynyń qurylýy jáne Keden odaǵynyń qalyptas­tyrylýy aıaqtaldy. Mamandardyń baǵalaýy boıynsha, Belorýssııa, Qazaqstan jáne Reseı Keden odaǵynyń qurylýy ekonomıkanyń damýyn yntalandyrýǵa múmkindik berip, qatysý­shy elderdiń JIО́-ge 2015 jyly qosymsha 15%-ǵa beredi. Aǵymdaǵy jyldyń birinshi toqsanynda Keden odaǵynyń memleketterine Qazaqstan eksportynyń kólemi 66%-ǵa ósti. QR Statıstıka agenttiginiń mundaı derekterin Agenttiktiń ınvestısııalardyń rentabeldiligin zertteý jónindegi bas tal­daýshysy Gúlnur Rahmatýllına «dóńgelek ústelde» sóılegen sózinde habarlady. – QR Statıstıka agenttiginiń derekterine sáıkes 2010 jyly Qazaqstannyń Keden odaǵynyń elderine eksporty shamamen 39,4%-ǵa, ımporty – 23,7%-ǵa ósti, – dep túsindirdi Gúlnur Rahmatýllına. – Aǵym­daǵy jylǵy tórt aıda Keden odaǵynyń memleketterine Qazaqstan eksportynyń kólemi ótken jyldyń osyndaı kezeńimen salystyrǵanda 65,8%-ǵa ósti, ımport 38,6%-ǵa ósti. Búgingi kúni biz adam sany 170 mln. bolatyn naryq quryp otyrmyz jáne jalpy JIО́  2  trln. AQSh dollary­na jýyq. Sondyqtan Keden odaǵynyń tetigin úsh eldiń ishki naryǵynda jumys isteı alatyndaı oılanyp paıdalaný qajet. Batys Qazaqstan oblysy 2011 jylǵy qańtar-maýsym aılarynda álemniń 70 elimen yntymaqtastyqta boldy. Aǵymdaǵy kezeńde oblystyń negizgi saýda seriktestigi Italııa boldy. Osy elmen taýar aınalymy taýar aınalymynyń jalpy kóleminiń 38%-yn qurady. Odan keıin: Nıderland – 19,2%, AQSh – 6,7%, Grekııa – 6,4%, Fransııa – 6,3%, Bolgarııa – 6%, Ýkraına – 4,6%, Is­panııa – 4,4%, Fınlıandııa – 3,6% jáne Shve­sııa – 2,5%. 2011 jylǵy qańtar-sáýirde keden statıstıkasynyń derekteri boıynsha syrtqy saýda aınalymy 2 192 155,1 myń AQSh dollaryn qurady, bul saýda aınalymy 727 715,7 myń dollardy quraǵan 2010 jylǵy deńgeıden 201%-ǵa kóp. Batys Qazaqstan oblysynyń qolma-qol shetel valıýtasynyń aǵymdaǵy aı­yr­bas naryǵy tolyǵymen Keden odaǵyn qu­rý áse­rinde bolyp tur.  Máselen, 2011 jyl­ǵy qań­tar-maýsymda 2010 jylǵy os­yndaı ke­zeńmen salystyrǵanda AQSh dol­laryn sa­typ alý-satý 48,7/24,34%-ǵa ósti jáne jal­py kólemi tıisinshe 24030,80 jáne 125084,40 myń teńgeni qurady. Reseı rýbli boıynsha aıyrbastaý pýnktte­ri­niń satyp alýy 12,91 % (241077,40 myń), satýy 40,64% (641600 myń) rýblge ósti.  Halyqqa eýrony satý operasııalary da ósti – kólemi 40,64%-ǵa ósti jáne 17211,60 myń eýro qurady. Azaıý jaǵyna qaraı óz­geriske ushyraǵan jalǵyz operasııa – aı­yrbastaý pýnktteriniń eýrony satyp alýy – 57,44%-ǵa (2299,10 myń) tómendedi. Joǵaryda atalǵan kezeńde baǵamdar­dyń da jaǵdaıy ózgerdi. AQSh dollaryn sa­typ alý-satýdyń ortasha alynǵan baǵam­dary tómendedi, al eýro men Reseı rýbliniki ósti. Máselen, 2010 jylǵy qańtar – shildede bir AQSh dollaryn oblystyń aıyr­bastaý pýnktteri 146,84-pen satyp alyp, 147,60 teńgemen satsa, 2011 jylǵy osy kezeńde bul araqatynas bir dollar úshin tıisinshe 145,72/146,60 teńgeni qurady. 2010 jylǵy birinshi jartyjyldyqta eýro jáne Reseı rýbli boıynsha satyp alý tıisinshe 193,92 jáne 4,89 qurady, shetel valıýtasynyń birligine satý 196,70 jáne 5,00 teńge boldy. 2011 jyly  satyp alý tıisinshe 203,04 jáne 5,04, satý 205,37 jáne 5,14 boldy. Keden odaǵy Batys Qazaqstan oblysy qolma-qol valıýtasynyń naryǵyna janama da, tikeleı de áserin tıgizdi. Tikeleı áser etýdiń joldaryna birinshi kezekte Elbasy qol qoıǵan «Jeke tulǵalardyń Keden odaǵynyń keden shekarasy arqyly qolma-qol aqsha qarajatyn jáne (nemese) aqsha quraldaryn ótkizý tártibi týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly» 2011 jylǵy 17 qańtardaǵy № 389 QR Zańyn jatqyzý qajet. 2010 jyly 5 shildede Astana qa­lasynda Keden odaǵyna qatysýshy mem­leketterdiń basshylary qol qoıǵan Jeke tulǵalardyń Keden odaǵynyń keden shekarasy arqyly qolma-qol aqsha qaraja­tyn jáne (nemese) aqsha quraldaryn ótkizý tártibi týraly shart jeke tulǵalardyń Keden odaǵyna qatysýshy memleketterdiń she­karasy arqyly qolma-qol aqsha qaraja­tyn jáne (nemese) aqsha quraldaryn úshin­shi elderge ákelý jáne áketý úshin bi­ryń­ǵaı tártipte belgiledi. Osy sharttyń ne­ǵur­lym mańyzdy normalaryna valıýtany mindetti deklarasııalaý sheginiń 10 myń AQSh dol­lary balamasyna deıin ósýin jatqyzýǵa bolady. Sondaı-aq qolma-qol aqsha qara­ja­tyn, jol chekterin jáne baǵaО́ly qaǵazdar­dy Keden odaǵyna múshe memleketter ara­synda shekteýsiz ótkizýdi júzege asyrýdyń, bala­masy 10 myń AQSh dollary somasy­nan asa­tyn qolma-qol shetel valıýtasyn shyǵarǵan kezde zańdy­ly­ǵyn rastaıtyn qujattardy usyný talap­tarynyń bolmaýy jatady. Sonymen birge, Keden odaǵy memleket­te­riniń basshylary Máskeý qalasynda 2010 jyly 9 jeltoqsanda qol qoıǵan «Valıýta saıasatynyń kelisilgen qaǵıdattary týraly kelisim» ratıfıkasııalaný ústinde. Bul Kelisim valıýta saıasatyn qurýdyń jáne júrgizýdiń, Keden odaǵyna qatysýshy elder rezıdentteriniń ózara esep aıyry­sýlarda ulttyq valıýtany paıdalanýyn keńeıtýge, valıýtalyq operasııalardy esep­ke alýǵa jáne baqylaýǵa qoıylatyn talaptardy, sondaı-aq valıýtalyq retteý jáne valıýtalyq baqylaý salasyndaǵy zań­namany jáne valıýtalyq retteý organda­rynyń aktilerin buzǵany úshin jaýapkershilik týraly normalardy úılestirýdiń ádisterin jaqyndatýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq osy Kelisimde valıýtalyq baqylaýdy júzege asyratyn ýákiletti or­gandardyń aqparat almasý, Keden odaǵyna qatysýshy memleketter rezıdentteriniń valıýtalyq operasııalardy júzege asyrý kezinde zańnamany buzǵanyn anyqtaý jó­nin­degi yntymaqtastyq, valıýtalyq baqy­laý salasyndaǵy ózara múddeni qozǵaıtyn problemalar boıynsha birlesken talda­malyq zertteýler júrgizý arqyly ózara is-áreketteri kózdelgen. Janama sebepterge halyqtyń el she­karasynan shyǵý sanynyń ósýin jáne QR Úkimeti qabyldaǵan sheteldik markalardy Qazaqstanǵa ákelýge salynatyn baj saly­ǵyn ýaqytsha 2011 jylǵy 1 shildege deıin bir jylǵa deıin tómendetý týraly sheshimin jatqyzýǵa bolady. Osy faktor qolma-qol AQSh dollaryn jáne eýrony satý kóle­mi­niń ósýinde mańyzdy ról atqardy, óıtkeni avtomobılderdiń kelesi qymbat­taýyn kútý buryn ákelingen jáne satyl­maǵan avtomobılderdi satýdyń ósýine, sondaı-aq aza­mat­tardyń eski avtomobılderin joǵary baǵa­men satýyna múmkindik beredi. Osylaısha, biryńǵaı keden keńistigin qurý jeke tulǵalardyń qolma-qol aqsha qarajatyn jáne aınalymdaǵy aqsha qujat­taryn ótkizýdi jeńildetýge, sondaı-aq Keden odaǵyna qatysýshy elderdiń yqpaldasa túsýine múmkindik beredi. Ǵalııa SATYBALDINA, «QR Ulttyq Banki» MM Batys Qazaqstan fılıaly dırektorynyń orynbasary.